Medya dili ve basın açıklaması

Kanca

Bir Çin üniversitesinin haber sitesi için yazdığı kılavuz, üç kalıbı «kaynağı bulanık» diye geri çevirir: 据悉, 据透露, 据介绍. Yerlerine kaynağı adıyla anan cümleler ister: 据××单位××老师介绍, 记者从××处获悉. Bilgi aynı kalır; değişen, okurun «kim söyledi?» sorusunun cevabıdır.

Anlatım

Sahne: pazartesi sabahı sitede

14 Ekim 2030 pazartesi sabahı birimin sitesinde dört paragraflık bir haber çıktı. Yazan, birimin öğrenci muhabiri (通讯员) 江雪'ydi; yüksek lisansın ikinci yılındaydı ve cuma günü törenden sonra koridorda Deniz'e iki soru sormuştu. Aşağıdaki haber kurgusaldır; gerçek bir kurumun sitesini taklit etmez.

国际教育学院2030年秋季迎新会隆重举行

本网讯（通讯员 江雪）10月11日下午，国际教育学院2030年秋季迎新会在校史馆举行。学院师生和来宾参加了迎新会。

学院院长在致辞中向新同学表示热烈欢迎，并介绍了本学期的主要安排。

“四年前的秋天，我第一次来到北京，一句汉语也不会说。”来自土耳其的留学生Deniz代表在校留学生发言时说。Deniz表示，四年来，老师们在学习上、生活上给了留学生很多帮助。

据学院介绍，今年秋季该院共迎来新留学生八十余名。

Deniz'in üç dakikalık konuşmasından iki cümle kalmış: biri tırnak içinde, kelimesi kelimesine; öteki anlatıcının ağzına geçmiş bir özet. Yemekteki kadeh sözü hiç yok. «我» yalnız tırnağın içinde yaşıyor; dışarıda konuşan, kimseye seslenmeyen üçüncü kişi.

Söz kimin? Aktarma fiilleri

表示, 指出 ve 称'yi haber okurken tanıdın (Ders HSK5.33). Üst bantta mesele fiilin sözlük anlamı değil, sözün tonunu nasıl değiştirdiğidir.

Gazetecilik dergisi 《新闻与写作》'deki bir yazı 说'yu «en nesnel aktarma fiili» sayar ve 指出, 要求, 强调 gibi fiillerin «yukarıdan bakan» bir hava taşıdığını söyler. Bir editörlük sitesi de 强调'yu 指出'dan «daha ciddi, daha ağırbaşlı» bulur. 江雪 Deniz için 说 ve 表示'yi seçmiş: bir öğrencinin teşekkürü için ölçülü iki fiil.

透露'nün yanındaki 可能 rastlantı değildir: kesinleşmemiş bir haber sızdırılır, kesinleşmiş bir karar duyurulur.

Kaynağı adlandırmak: 据悉 ve 记者从……获悉

据 ailesini biliyorsun (Ders HSK5.8). 据悉'nin sözlükteki karşılığı «haberlere göre», 国语辞典'ye göre «bilgiden ya da haberden öğrenildiğine göre»dir: bilgi bir yerden gelmiştir, ama cümle o yeri söylemez. 获悉 ise yalnız «öğrenmek»tir ve önüne bir kaynak alabilir. Kanca'daki kılavuzun istediği de budur.

Aynı kılavuz «我校», «我院» yerine haberin «该校», «该院» demesini ister; 江雪'nın son paragrafındaki 该院 bu yüzden orada. Kılavuz bir şey daha söyler: tüm okulu kapsayan büyük toplantılar dışında 隆重, 热烈 gibi sözlerden kaçınılsın. 江雪 隆重'yi başlıkta tutmuş, metinde düşürmüş. Bu bir okulun kendi kuralıdır; başka bir site başka türlü seçebilir.

Tırnak içinde, tırnak dışında

《新闻与写作》'deki yazıya göre doğrudan alıntı tek bir kişinin sözüdür; birçok kişinin ortak görüşünü tek tırnakta toplamak titizlikten uzaktır. Gazete yazısında alıntı kaynakla açılmaz, çünkü okur için önemli olan sözün kendisidir: 江雪'nın paragrafı bu yüzden tırnakla başlar. Söz dağınıksa dolaylı alıntı seçilir; ayrı kişilerin sözleri ayrı paragraflarda durur.

Deniz'in kürsüdeki cümlesi ile haberdeki hâlini karşılaştır:

我们 留学生 oldu, konuşma dilinin 帮了 fiili yazının 给了……帮助 öbeğine döndü. Özet çıkarırken de cümleler yeniden yazılır, ama orada amaç yer açmaktır; burada amaç sözün sahibini korumak.

Haberin başı ve basın açıklaması

Ajans haberinin ilk satırı olan 电头'yu tanıyorsun. 人民日报 muhabiri 钱江'a göre kurallaşmış biçim üç parçadır: ajans ya da gazete, yer, tarih; ardından muhabirin adı gelir. 钱江'ın incelemesine göre 人民日报'de haber başında imza ancak 1978 Ocak'ında düzenli olarak görünmeye başlar ve 21. yüzyılda hem ajans hem gazete her habere gerçek imza ister.

Okul siteleri aynı kalıbı küçültür. Gerçek bir örnek, 北京语言大学'nın haber sitesinden: «北语新闻网6月4日电（通讯员 …… 摄影 ……）», haberin sonunda da «编辑：…… 审校：……». Bazı siteler ise kısa yoldan «本网讯» ile açar; 江雪'nın satırı bu ikinci biçimdedir. Kurgusal habere gerçek bir ajansın adını koymayız; o satır bir imzadır.

新闻稿, bir kurumun, şirketin ya da okulun medyaya gönderdiği, haber biçiminde yazılmış duyurudur; muhabirin kendi haberi değildir, medya onu olduğu gibi basabilir ya da yeniden yazabilir. 通稿 ise ajansın birçok gazete ve yayın kuruluşuna aynı anda gönderdiği metindir.

Basın toplantısının dili

Basın toplantısı anakarada çoğunlukla 新闻发布会, Tayvan'da 记者会, Hong Kong ve Makao'da 记者招待会 diye anılır. Kurumun adına konuşan kişi 发言人'dır. Soru ve cevaplar yazıya geçince başlık kalıplaşır: «……负责人就……答记者问». Çin Eğitim Bakanlığının sitesindeki bir metinde girişte «……负责人回答了记者提问» yazar, gövde 问： ve 答： ile ilerler.

Cevap verilemeyecek soru için en bilinen kalıp 无可奉告'dır. 无+可+fiil yapısını gördün (Ders Y.13); 奉告 ise kendi eylemini karşıdakine yönelten saygı sözüdür, «size arz etmek». Kalıp kibar ama kesindir; 汉典'nin örneği bir şirketin mali sırrıdır. Kapıyı aralık bırakmak isteyen zamanı ve sebebi söyler.

Karakter köşesi

播'nin ilk anlamı tohum saçmaktır; haberi «saçmak» 播发, 广播 içinde yaşar, 番 sesi verir. 采 yukarıda bir el, aşağıda bir ağaç taşır; 汉典 ilk anlamını meyve ya da yaprak toplamak diye verir. 采访 böylece «toplayıp sormak»tır: 访 sözü taşıyan 讠 ile sesi veren 方'dan kurulur. 宣'nin ilk anlamı saray salonudur, 亘 sesi verir. 奉 iki elle saygıyla sunmaktır; 奉告 bu anlamın saygı sözü olarak devamıdır. 露 önce çiydir; «görünmek, ortaya çıkmak» anlamı 透露 ve 披露'da lù, 露面'de lòu okunur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe haber dili de kaynağın ardına bir fiil koyar ve fiil seçimi tonu taşır. «Dedi» en yansızıdır; «belirtti», «kaydetti» resmîleşir. TDK «kaydetmek»in anlamları arasında «bir şeyi belirtmek, söylemek»i de sayar; bu anlam en çok haberde duyulur. «Vurguladı» 强调'ya yakındır; TDK «vurgulamak»ı «önemle belirtilmek istenen düşünceye dikkati çekmek» diye tanımlar. «İddia etti» ise söylenene mesafe koyar; TDK onu «bir iddia ileri sürmek» diye açıklar. Çincede bu mesafe için sık başvurulan 声称'dir; 汉典 onu «公开表示或宣称» diye verir, İngilizce karşılığı «claim»dir.

Türkçe haberlerdeki «… öğrenildi», «edinilen bilgiye göre» (gözlem) 据悉'ye benzer: kaynak cümlede yoktur. «… yetkililerinden edinilen bilgiye göre» ise 记者从……获悉 gibi kaynağı geri getirir.

TDK «basın toplantısı»nı «yetkili bir kimsenin … açıklamada bulunmak için kitle iletişim araçlarında görevli kimselerle yaptığı toplantı» diye tanımlar: 新闻发布会. Türkçe bir sözcüde «Bu konuda açıklama yapmayacağız» ya da «Şu an için bir açıklamamız yok» (gözlem) 无可奉告'nın işlevini görür, ama 奉告'deki saygı sözünü taşımaz.

Örnekler

Örnek diyalog

23 Ekim 2030 çarşamba, 15.00, 周经理'nin odası. Bir turizm dergisinin muhabiri cuma günü telefonla 2031 programını soracak; 周经理 cevaplarını Deniz'le deniyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 宣布: karar herkese duyuruluyor. (b) 透露: kesinleşmemiş, yarım bir bilgi (可能). (c) 强调: aynı söz üstüne basılarak, tekrar tekrar (再三).
2. 小明在比赛后表示，他们当天发挥得不太好，下次一定会努力。 我们 他们 olur, 今天 haber gününe göre 当天 olur.
3. 据食堂负责人介绍，下周食堂将推出新菜。 / 记者从食堂负责人处获悉，下周食堂将推出新菜。
4. Örneğin: 开放时间还在确定。我们定下来以后，会第一时间公布。

Özet kartı

1. Aktarma fiili (转述动词) sözün tonunu taşır: 说 en yansızı, 强调 vurgulu ve ağırbaşlı, 透露 kesinleşmemiş bir bilgiyi sızdırır, 宣布 bir kararı herkese duyurur.
2. 据悉 kaynağı gizler; 记者从……获悉 ve 据 + kaynak + 介绍 onu adlandırır. İncelenen okul kılavuzu ikinciyi ister.
3. Doğrudan alıntı (直接引语) tek bir kişinin kendi sözüdür ve haberde çoğu zaman tırnakla açılır; dolaylı alıntıda (间接引语) zamir ve zaman sözleri aktaranın bakışına geçer.
4. 电头: kurum + yer + tarih + 电, ardından ayraçta muhabir; okul sitelerinde «本网讯（通讯员 ……）» de görülür. Haber üçüncü kişiyle yazılır: 该院, 该校.
5. 新闻稿 kurumun medyaya gönderdiği haber biçimli açıklamadır; 通稿 ajansın birçok yayına birden gönderdiği metindir.
6. Basın toplantısı: 新闻发布会 (Tayvan 记者会, Hong Kong ve Makao 记者招待会), 发言人, «……就……答记者问». 无可奉告 kibar ama kesindir; kapıyı aralık bırakan cevap zamanı söyler.
7. Yeni karakterler: 播, 采, 访, 宣, 奉, 露.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir haberi «kim konuşuyor, söz nasıl aktarılıyor» diye okudun ve bir sözü tırnaktan çıkarıp başkasının ağzına geçirdin. Üst bant sınavı da haber, söyleşi ve toplantı konuşması dinletir; bir metni dinleyip başkasına aktarmayı ister. Sınav bu becerileri kaç bölüme ayırır, her birine ne kadar süre tanır ve bir adayın yedinci mi dokuzuncu mu düzeyde olduğuna nasıl karar verilir?