Resmî konuşma ve tören dili

Kanca

Çin'in ulusal noktalama standardı, salondaki hiç kimsenin görmeyeceği bir işareti kurala bağlar. GB/T 15834—2011'e göre konuşma metninde (讲话稿) hitap satırından sonra iki nokta üst üste gelir: 同志们、朋友们：…… Dinleyici o iki noktayı duymaz; konuşmacı orada nefes alır, salon susar. Tören konuşması kâğıda kulak için yazılır.

Anlatım

Sahne: üç dakikalık bir davet

30 Eylül 2030 pazartesi, Deniz'in posta kutusuna 孙院长'tan bir e-posta düştü. Uluslararası öğrenciler biriminin (国际教育学院, kurgusal birim) güz dönemi karşılama toplantısı 11 Ekim cuma 15.00'te 校史馆'nin salonunda yapılacaktı. Konuk listesinde Tianjin'den 何老师 da vardı. E-postanın son satırı şuydu:

你来北京已经四年了，请你代表在校留学生讲几句话，三分钟以内。

Deniz bu salonda bayram çayında iki dakikalık bir teşekkür etmişti (Ders HSK6.22). Bu kez bir kişiye değil, bütün salona, bir tören konuşmasıyla seslenecekti. Aşağıdaki konuşma kurgusaldır; kalıplarını iki gerçek metinden doğruluyoruz.

Tören konuşmasının adları

Programda Deniz'in konuşması 学生代表发言, 孙院长'ınki 院长致辞 diye geçecek.

讲话 daha geniştir; 汉典'nin bir anlamı «公开演说的内容». 发言 ise toplantıda söz almaktır. İki gerçek metinde öğrenci temsilcisinin konuşması 发言, hocanınki 讲话 adını taşır; kâğıda yazılmış hâli 讲话稿 ya da 发言稿'dur.

Hitap satırı: kim önce?

İki gerçek metin, sıranın konuşanın yerine göre değiştiğini gösterir. Öğrenci temsilcisi önce hocalara döner: 尊敬的各位老师，亲爱的同学们. Hoca ise önce kendi seslendiği yeni öğrencilere: 亲爱的同学们、尊敬的各位老师. Bu iki metinde 尊敬的 hep konuşanın saygı gösterdiği tarafa, 亲爱的 ise yakın gördüğü tarafa gider. Kesin bir protokol sırası iddia etmiyoruz; Deniz bu mantığı izledi: yönetici ve konuk önce, hocalar sonra, arkadaşlar en son.

Konuğa ayrılmış iki söz daha var. 来宾 «gelen konuk»tur; 嘉宾 ise 汉典'ye göre «尊贵的客人», seçkin konuktur. 各位 grubun her birine döner ve adın önüne geçer: 各位来宾, 各位老师. «女士们、先生们» salondaki herkese birden seslenir; öğrenci ve hocayla dolu bir salonda Deniz ona gerek görmedi.

Açılış: 值此……之际 ve 请允许我代表……

Hitaptan sonra konuşmacı kendini tanıtır ve fırsatı adlandırır. 值 burada «rastlamak», 际 «zaman, an»dır; 汉典 际'nin bu anlamına örnek olarak 值此生死存亡之际 cümlesini verir. Çerçeve iki parçalıdır: 值此 açar, 之际 kapatır. 北京语言大学'nın metni aynı işi 在……之际 ile görür.

请允许我代表…… kalıbını Deniz Eylül sonunda 周经理'nin ağzından çevirmişti; şimdi kendi ağzında, kimin adına konuştuğunu söylüyor. Teşekkür ise hemen ardından, gövdeden önce gelir. Kurgu şudur: 向 + kişi + 表示 + sıfat + 的 + duygu. Fiil olan 欢迎, 感谢, 祝贺 burada 表示'nin nesnesi olur ve önüne bir sıfat alır: 热烈的欢迎, 衷心的感谢, 诚挚的谢意. Asıl anlamı nesne taşır; 表示 cümleye resmî bir iskelet verir.

Dört heceli tören öbekleri

Tören dili dört heceli öbeklerle yürür. 北京语言大学'nın açılış cümlesi ikisini art arda kullanır: 在这里欢聚一堂，隆重举行……开学典礼. 欢聚一堂 bir deyimdir; 汉典 onu «欢乐地聚集在一起» diye açıklar. 隆重 «görkemli ve ciddi»dir; 汉典'nin örnekleri 隆重的国宴, 隆重的礼仪. 隆重举行 bir törenin yapıldığını bildirmenin kalıplaşmış yoludur.

圆满 «eksiksiz, kusursuz» demektir (汉典 «完备美好没有缺憾»); 圆满成功 bir etkinliğin iyi bittiğini söyler. Etkinliğin ortasında konuşan sonucu bilemez; onun için 预祝 vardır, 国语辞典'ye göre «事前祝贺». Deniz'in kapanışı bu yüzden 预祝……圆满成功 ile kurulur.

Bu öbekler konuşmanın çerçevesidir; içini doldurmazlar. Deniz'in konuşmasının ortasında tek bir dört heceli öbek yok:

Kâğıt için değil, kulak için

9 Ekim çarşamba akşamı taslağı 小明 yüksek sesle okudu. Bir cümlede durdu:

«Okuyunca doğru,» dedi 小明, «ama dinleyen 老师'ya gelene kadar kimden söz edildiğini bilmiyor.» Uzun niteleyici yazıda çalışır, çünkü göz geri dönebilir; kulak dönemez. Deniz cümleyi ikiye böldü:

北京语言大学'nın metni bir paragrafın ortasında yeniden 同学们 diye seslenir: hitap yalnız başta değil, dikkat dağıldığında da gelir. Aynı törenin değerlendirme raporu ise kimseye seslenmez; Ders HSK6.23'teki rapor 国际教育学院在校史馆举办…… diye üçüncü kişiden anlatır.

Kadeh sözü: 我提议，为……干杯

Törenden sonraki yemekte söz ev sahibine geçer. 祝酒 汉典'de «敬酒表示祝福»tır; o anki kısa konuşmaya 祝酒词 denir. Kalıp söz almakla (我提议) başlar, kime kaldırıldığını 为 ile fiilin önüne koyar ve 干杯 ile biter.

干杯 harfiyen «kadehi kurutmak»tır; 汉典'ye göre bugün daha çok kadeh sözüdür. İçki içmeyen için kalıp hazır: 以茶代酒. 国语辞典'nin 干杯 örneği de çayla kaldırılan bir doğum günü kadehidir.

Karakter köşesi

辞 solda 舌, sağda 辛 taşır; Kangxi onu 辛 köküne koyar. 汉典 ilk anlamını «dava» diye verir (说文 «辞，讼也»); «söz» anlamı 致辞'da, «ayrılmak» anlamı 告辞 ve 辞职'da yaşar. 隆'nin ilk anlamı «yüksek»tir; 隆冬 «karakış», 隆重 «görkemli». 欢聚一堂'de 聚 toplanmak, 堂 salondur. 嘉 «iyi, güzel» demektir, 加 sesi verir. 挚'nın eski anlamı ilk ziyarette götürülen hediyedir; bugün 诚挚, 真挚, 挚友 içinde «içten» anlamıyla yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tören konuşması da hitapla açılır. TDK «sayın»ı «konuşma ve yazışmalarda saygı belirtisi olarak kişi adlarının önüne getirilen söz» diye tanımlar; bu yüzden «Sayın Rektör», «Sayın Müdür» deriz. 尊敬的 de adın ya da unvanın önüne gelir: 尊敬的孙院长. Gözlemimizde Türkçe hitap da yukarıdan aşağı iner: «Sayın Rektörüm, değerli hocalarım, sevgili öğrenciler». «Değerli» ile «sevgili» ayrımı 尊敬的 ile 亲爱的 ayrımına yakındır.

Kapanışta Türkçe konuşmalarda sık duyulan «Sözlerime son verirken…» ve «Hepinizi saygıyla selamlıyorum» (gözlem) 最后 ile 谢谢大家'nin yerini tutar. Bu derste incelenen Çince kapanışlar ise teşekkürden önce bir dilek de taşır: 祝……, 预祝……圆满成功.

Kadehte de iki dil ayrılır. TDK «kadeh kaldırmak»ı «herhangi birini veya bir şeyi onurlandırmak için içmeden önce kadehleri yukarı kaldırmak» diye tanımlar; 干杯 ise kadehin boşalmasını söyler. Türkçe «…şerefe» ile kimin onuruna içildiğini sona koyar; Çince 为……干杯 onu 为 ile öne alır.

Örnekler

Örnek diyalog

11 Ekim 2030 cuma akşamı, karşılama toplantısından sonra okul lokantasının küçük salonu. Masada 孙院长, 何老师, 张老师 ve Deniz; bardaklarda şarap ve çay.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 尊敬的孙院长，尊敬的何老师，各位老师，亲爱的同学们： Satır iki nokta üst üsteyle biter.
2. Örneğin: 向新同学表示热烈的欢迎。 向各位老师表示衷心的感谢。 向兄弟院校表示诚挚的祝福。
3. 四年来，老师们给了我们很多关心和帮助。我们衷心地感谢老师们！
4. Örneğin: 我不喝酒，就以茶代酒。我提议：为张老师的健康，干杯！

Özet kartı

1. Tören konuşması (致辞) kutlar, karşılar, yüreklendirir ya da teşekkür eder; incelenen metinlerde öğrenci temsilcisininki 发言, hocanınki 讲话 adını taşır.
2. Hitap sözü (称呼语) satırı açar ve konuşma metninde iki nokta üst üsteyle biter: 尊敬的……，各位……，亲爱的……：
3. Açılış: 值此……之际, 首先，请允许我代表……; duygu kalıbı 向 + kişi + 表示 + 热烈的欢迎 / 衷心的感谢 / 诚挚的谢意.
4. Dört heceli tören öbekleri çerçeveyi kurar: 欢聚一堂, 隆重举行, 圆满成功. İçi kişisel ve somut bir cümle doldurur.
5. Etkinlik sürerken 预祝……圆满成功, kapanışta 最后，祝…… ve 谢谢大家.
6. Konuşma metni kulak için yazılır: uzun niteleyici bölünür. Kadeh sözü: 我提议，为……干杯; içmeyen için 以茶代酒.
7. Yeni karakterler: 辞, 隆, 聚, 堂, 嘉, 挚.

Sonraki derse köprü

Pazartesi sabahı birimin internet sitesinde kısa bir haber çıkacak, başlığı da hazır: 国际教育学院2030年秋季迎新会隆重举行. Haberde Deniz'in «我» diye kurduğu cümleler başkasının ağzından aktarılacak; 孙院长'ın kadeh sözü belki hiç yer almayacak. Salonda seslenilen bir konuşma, kimseye seslenmeyen bir habere dönüşünce kim konuşur, söz nasıl aktarılır ve hangi ayrıntı kalır?