Ardıl çeviri

Kanca

Türk konuşmacı söze girer: «Önümüzdeki yıl Pekin'e göndereceğimiz grupların sayısını…» ve notuna bakmak için susar. Masanın ucundaki çevirmenin elinde bir nesne var, fiil yok: sayı artacak mı, azalacak mı? Türkçe cümlenin kilidi sonda açılır; Çince fiili erkenden ister:

Ardıl çevirmen bu yüzden bekler. Peki beklerken ne yapar?

Anlatım

Sahne: masanın ucundaki sandalye

16 Eylül 2030 pazartesi 周经理 Deniz'i aradı. Geçen yıl Ekim grubunun Sur programını yazışarak değiştiren İstanbul'daki acente, 24 Eylül salı iki kişilik bir heyetle 2031 programını konuşmaya geliyordu; başlarında acentenin sahibi Gülten Hanım vardı. Şirketin her zamanki çevirmeni o hafta başka bir işteydi.

Deniz bir buçuk yıldır Türk gruplarıyla Pekin'i dolaşıyordu. Ama iki tarafın da sözünü beklediği bir müzakere masasında hiç oturmamıştı.

Üç iş, üç zaman

Sözlü çeviri (口译) 汉典'ye göre «口头翻译，与笔译相对». Çin Çevirmenler Derneği (中国翻译协会) ona iki temel kip tanır.

Deniz'in bir buçuk yıldır yaptığı iş bu tabloda nereye düşer? Derneğin 2019 tarihli rehber taslağı eşlik çevirisini (陪同交传) ardıl çevirinin bir türü sayar. Yani Deniz hep ardıl çeviri yapıyordu, ama yürürken ve kısa cümlelerle. Masada bölümler uzar: bir ardıl çeviri ders kitabı iki dakikadan yarım saate kadar çıkabildiklerini yazar ve karşılıklı konuşmadaki çeviriyi (联络口译) ayrı tutar.

Not: aşağı doğru, kısa, işaretli

Bir dakikalık söz belleğe sığmaz; çevirmen not alır. Derneğin taslağına göre not kişiden kişiye değişir; işaret, kısaltma ve şema birlikte kullanılabilir. Toplantının ilk yarım saatinde 周经理 şu cümleyi kurdu:

Deniz'in notu beş satırdı; her satırda bir anlam, konuşmanın sırasıyla aşağı:

Bu derste not şöyle tutuldu: sayı rakamla, uzun sözcük tek karakterle (保, 细) ya da işaretle; ok «kime gidiyor», artı «ek olarak». Not çeviriyi değil, konuşmacının düşünce sırasını tutar.

我 kimin sesi?

Gülten Hanım geçen yılın yaşlı gruplarından söz etti. Deniz ilk iki bölümde 她说 diye başladı; molada 周经理 hatırlattı ve Deniz üçüncü bölümden itibaren konuşmacının ağzından konuştu:

Buradaki 我们 Deniz değil, acentedir. Derneğin taslağı bunu ister: çevirmen, iletişimi bozmuyorsa, birinci şahısla, dolaysız aktarır gibi çevirir. Kendi adına araya girdiğinde ise konuşanın çevirmen olduğunu açıkça söyler:

我 burada kullanılmaz, çünkü o masada 我 konuşmacıya aittir. 译员 sesin el değiştirdiğini herkese duyurur.

Bölmek, sonra yeniden dizmek

周经理'nin cümlesi bir 在……的基础上 çerçevesi, bir 为 öbeği ve iki niteleme taşıyordu. Bu katmanlı yapıyı (Ders Y.21) tek Türkçe cümleye dökmek dinleyiciyi yirmi saniye fiilsiz bırakırdı. Deniz notuna bakıp onu böldü: «Sur ve Yasak Şehir turları kalıyor. Marttan itibaren yetmiş yaş üstü için yavaş bir rota ekliyoruz, günde en çok beş kilometre. Ayrıntıları önümüzdeki ay göndereceğiz.» Klasik metinde 断句 durak koymaktı; çevirmen de dinlerken nerede duracağına karar verir.

Ters yönde Gülten Hanım'ın cümlesi «…zorladığını gördük» diye bitiyordu. Deniz'in Çincesi önce kimin neye baktığını, sonra bulguları kısa cümlelerle verdi; özneyi tekrarlamadı (eksiltme, Ders Y.22).

Sayılar: dörtlü ve üçlü

Türkçe sayıyı üçer haneyle böler (bin, milyon, milyar), Çince dörder haneyle (万 on bin, 亿 yüz milyon). Sınırlar çakışmadığı için çevirmen en çok burada takılır.

Bu derste Deniz'in yolu: sayıyı rakamla not etmek, sağdan dörder hane ayırıp Çinceyi o gruplardan okumak. «2,4 milyon» 240 0000 olur: 二百四十万. 万'nın önüne gelen 一 (Ders HSK2.32) 亿'da da gelir: 一亿.

兆 bölgeye göre değişir. 汉典 onu «数名，等于百万（古代指万亿）» diye verir; GB 3100 standardı da 兆'yu mega (10⁶) öneki sayar: 兆瓦 megavat. 国语辞典 ise 兆'yu «亿的万倍», yani trilyon diye tanımlar. Anakara metninde trilyon 万亿'dır; Tayvanlı bir konuşmacının 一兆'su bir trilyondur.

Kalıplar ve bir deyim

周经理 açılışta 请允许我代表公司…… dedi, Gülten Hanım'ı 下面请……发言 ile konuşmaya çağırdı: ilki bir selamın, ikincisi sözün el değiştireceğinin habercisi. Kapanışta ise geçen yılın olayını andı:

Öyküyü anlatmaya vakit yoktu; notta yalnız «塞→福» vardı. Deniz anlamı Türkçenin hazır sözüyle verdi. Öykü geçmedi, ama cümlenin işi, kötü bir olayı hayra yormak, geçti.

Gizlilik ve tarafsızlık

Molada Gülten Hanım Türkçe sordu: «Sence Zhou Hanım fiyatta iner mi?» Deniz: «Bunu söyleyemem; bugün iki tarafın da çevirmeniyim.»

Derneğin 2019 meslek ahlakı taslağı bunu iki başlıkta ele alır. Tarafsızlık: çevirmen, kültürel bir yanlış anlamayı açıklamak dışında, kimse ve hiçbir konu hakkında görüş ya da öneri bildirmez. Gizlilik: sözleşme imzalanmış olsun olmasın, çeviride öğrenilen bilgi izinsiz açıklanmaz. O gün konuşulan fiyatlar masada kalır.

Çin'deki devlet sınavı CATTI'nin (全国翻译专业资格（水平）考试) 2020 tarihli resmî tanıtımındaki dokuz dil arasında Türkçe yok.

Karakter köşesi

顿 için 汉典 «很短时间的停止» der, örneği 停顿: ardıl çevirmenin beklediği an. 涉'nun asıl anlamı «步行过水», suyu yürüyerek geçmek; 涉外 bugün yabancılarla ilgili işler için kullanılır. 恪守 ve 洽谈 resmî yazının sözcükleridir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin işaretsiz dizilişi özne, nesne, yüklemdir (Göksel ve Kerslake 23.1): fiil sona gelir. Eşzamanlı çevirmen bu fiili beklerken Çince cümleye başlamak zorundadır; ardıl çevirmen ise fiili duyana kadar susabilir, sonra Çinceyi fiili öne alarak kurar. Gülten Hanım'ın «gördük»ü cümlenin sonundaydı; Deniz'in Çincesinde 看了 ikinci sözcük oldu.

Sayılarda küçük bir fark daha var. Türkçede «yüz» ve «bin» önüne «bir» almaz, «milyon» ve «milyar» alır (15.7.1): «bin kişi» ama «bir milyon kişi». Çincede 千, 万 ve 亿 önüne 一 alır: 一千人, 一万人. Deyimde de Türkçe bazen hazır bir söz sunar: 塞翁失马 «her işte bir hayır vardır» olur, ama arkasındaki öykü geçmez. Asıl zorluk yine tablodadır: «milyon» ile 万 arasında iki sıfır vardır ve dönüşüm ezberle değil, hane saymakla yapılır.

Örnekler

Örnek diyalog

26 Eylül 2030 perşembe, saat 16.00, 张老师'nin birinci kattaki odası. Deniz'in elinde salı günkü notun fotokopisi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 三千八百五十人; 一万两千五百人; 七百万 (700 0000); 十三亿 (13 0000 0000).
2. 我们十月的团，大部分客人都在七十岁以上。 Özne acentedir; «o diyor ki» çerçevesi yok.
3. Örneğin: «İlk grubu Mart ortasına almayı öneriyoruz. Mart başında Pekin'de rüzgâr sert oluyor. Böylece misafirler Sur'da rahat eder.» Öneri öne alındı.
4. «Bunu söyleyemem, iki tarafın da çevirmeniyim.» Tarafsız çevirmen görüş ve tahmin bildirmez; masadaki bilgi de gizlidir.

Özet kartı

1. Ardıl çeviri (交替传译) konuşmacı durunca, eşzamanlı çeviri (同声传译) onunla aynı anda yapılır; Tayvan'da 逐步口譯 ve 同步口譯.
2. Eşlik çevirisi (陪同交传) ardıl çevirinin bir türü sayılır; masada bölümler dakikalarca uzar.
3. Not (口译笔记) düşünce sırasını tutar: satır başına bir anlam.
4. Çevirmen birinci şahısla konuşur (她说 değil); kendi adına araya girerken 译员 der.
5. Uzun Çince cümle Türkçede bölünür; Türkçenin sondaki fiili Çincede öne alınır.
6. Türkçe üçlü, Çince dörtlü sayar: 2,4 milyon = 二百四十万, milyar = 十亿. 兆 anakarada mega, Tayvan'da trilyon.
7. Gizlilik ve tarafsızlık meslek ahlakının iki başlığıdır; deyimde öykü yerine anlam ve hazır karşılık seçilebilir.
8. Yeni karakterler: 顿, 亿, 兆, 涉, 恪, 洽.

Sonraki derse köprü

Deniz, 周经理'nin 请允许我代表公司'sını yalnızca başka bir dile taşıdı. Bir salonun önünde o sözü kendisi söylemesi gerekse, konuşmayı kime seslenerek açar, hitaptan sonra ne gelir? Ve kâğıtta düzgün okunan uzun bir teşekkür cümlesi, dinleyenin kulağında neden yolunu kaybeder?