Deyimlerin kaynağı: 典故

Kanca

Kasım 2019'da Çin futbol federasyonu, milli takımın Suriye yenilgisinden sonra taraftardan şu cümleyle özür diledi: «中国男足表现差强人意，令广大球迷倍感失望». Dergi 《咬文嚼字》 aynı yılın sonunda bu cümleyi yılın on dil hatası listesinin başına koydu: sözlükte 差强人意 «hayal kırıklığı» değil, «az çok tatmin edici» demektir. Aynı dört karakter, iki ters anlam: hangisi deyimin kendisi?

Anlatım

Sahne: güz döneminin ilk haftası

2 Eylül 2030 pazartesi, güz döneminin ilk dersinde 张老师 tahtaya yalnız dört karakter yazdı: 差强人意. «好，还是不好？» diye sordu. 马克 hiç duraksamadan «不好» dedi; Deniz emin değildi. 张老师 cevap vermedi; 6 Eylül cuma okuma saati (读书会) için üç kısa klasik paragraf dağıttı, her birinin altında bugün yaşayan bir deyim.

Dersten sonra Deniz, Temmuzda «dönünce bana oku» denen 婵娟 çevirisini okudu (Ders Y.29): «Yeter ki ömrümüz uzun olsun; bin li uzakta aynı mehtabı paylaşalım.» Türkçe bilmeyen 张老师: «一个字也没听懂，可是听得出来，这是诗».

Kancadaki cümle 《后汉书·吴汉传》'dendir. İmparator bunu, savaş kötü giderken telaşa kapılmadan silahlarını onaran komutanı için söyler. 汉典 iki karakteri tek tek açar: 差 «biraz, az çok», 强 «güç vermek, canlandırmak». Bu yüzden okunuşu chā'dır, «kötü» anlamındaki chà değil.

Kaynağı kullanmanın yolları

典故'yu Ders HSK5.30 tanımladı. Buradaki soru şu: yazar o kaynağı metnine nasıl taşır?

张老师'nin üç paragrafı öykü getirir; Deniz'in çevirdiği 千里共婵娟 bir sözdür. 中秋 bu yıl 12 Eylül perşembeye düşüyor ve o hafta telefonlara bu dize kaynağı anılmadan gelir. 苏轼'nin adı geçmez: örtük kullanım budur. Tang şiirleri üzerine bir derlem çalışması örtük kullanımı okur için en zor tür sayar: kaynağı gösteren işaret yoktur.

矛盾: öykü bir kelimeye dönüşünce

Sayfadaki ilk paragraf 《韩非子·难一》'dendir. 楚'lu bir adam kalkanını (盾, eski metinde 楯) «hiçbir şey delemez» diye, mızrağını (矛) «delemediği şey yok» diye över. Biri sorar:

Adam cevap veremez. 韩非 öyküyü açık kullanır: anlatır ve bir tartışmaya bağlar. Konfüçyüsçüler hem 尧'yi hem 舜'yu bilge diye över. Ama 尧 kusursuz yönettiyse 舜'nun düzeltecek bir şeyi kalmazdı. «今尧、舜之不可两誉，矛盾之说也»: ikisini birden övmek mızrak ile kalkanın sözüdür. Öykü 《难势》 bölümünde başka bir tartışmada yeniden geçer.

Bugün 矛盾 sıradan bir kelimedir, «çelişki». 汉典 ona bir de felsefe anlamı verir: karşıtların birbirine hem bağlı hem birbirini dışlayan ilişkisi. Kelimeyi kullananların çoğu artık mızrak ve kalkan görmez; öykü kelimenin içinde erimiştir. 自相矛盾 ise dört heceli deyim olarak öyküyü daha açık taşır.

塞翁失马: dört dönüşün biri

İkinci paragraf 《淮南子·人间训》'dendir ve birden çok dönüş içerir. Sınır boyunda bir adamın atı 胡 topraklarına kaçar; komşular teselliye gelir, baba «此何遽不为福乎» der. At yanında bir 胡 atıyla döner; komşular kutlar, baba «bu neden felaket olmasın?» der. Oğul yeni attan düşer, kalçası kırılır. Bir yıl sonra 胡'lar sınırı geçer, sağlam erkeklerin onda dokuzu savaşta ölür; topal oğul ile babası hayatta kalır. Paragraf bir yargıyla kapanır: 福之为祸，祸之为福，化不可极.

Bugünkü deyim bu zincirin yalnız ilk halkasını tutar: 塞翁失马，焉知非福. 汉典 deyimi «kötü bir şey iyiye dönebilir» diye açıklar; 国语辞典 ise «uğur ile uğursuzluk sık sık yer değiştirir, bir anla hüküm verilmez» der. Kaynakta baba iki yöne de uyarır; deyim yalnız teselli eden yönü saklar, ikinci açıklama kaynağa daha yakındır.

杞人忧天: kaynakta kimse tam haklı değil

Üçüncü paragraf 《列子·天瑞》'dendir. 杞 ülkesinde bir adam gök ile yerin çökeceğinden korkup yemeden içmeden kesilir. Biri gelip gökün birikmiş hava olduğunu söyler, adam rahatlar. Deyim burada biter, kaynak bitmez: 长庐子 ikisine de güler ve gök ile yerin bir gün yine de bozulacağını söyler. Sonra 列子 kendisi konuşur:

Bugünkü 杞人忧天'yı 汉典 «dayanaksız ve gereksiz kaygı» diye açıklar. Deyim kaygılı adamla alay eder. Kaynak ise bildiğimizin sınırını tartışır. Cuma okuma saatinde bu paragrafı alan 马克 en çok buna şaştı: deyimi biliyor, kaynağın sonunu hiç duymamıştı.

Anlam kayınca: sözlük neyi kaydeder?

Kancadaki soruya dönelim: kaynak ile kullanım ayrılınca sözlük ne yapar?

差强人意. Kaynak «insana güç veriyor» der, sözlük «az çok tatmin edici». «Tatmin etmeyen» anlamını sözlük almaz, 《咬文嚼字》 onu hata sayar.

七月流火. 《诗经·豳风·七月》 «七月流火，九月授衣» diye başlar. 汉典'ye göre burada ay eski takvimin yedinci ayıdır ve 火 bir yıldızdır: akşam batıya doğru alçalan 大火 yıldızı serinliğin habercisidir. Sözü bugün çoğu kişi Temmuz sıcağı için kullanır. Temmuzda İstanbul'daki Deniz'e 小明 de böyle yazmıştı: «北京七月流火，你那边呢？» 《现代汉语词典》 altıncı baskıda bu deyimi hiç almamış; yedinci baskı almış ve kaynağın yanına «现也用来形容天气炎热» diye ikinci bir anlam eklemiştir. Sözlükçü 王楠 bunu yerleşmiş kullanım (约定俗成) diye açıklar.

空穴来风. 宋玉'nun 《风赋》'nda «枳句来巢，空穴来风» geçer: eğri dala kuş yuva yapar, oyuk olan yere rüzgâr dolar. Yani rüzgârın bir nedeni vardır. Bugün deyim çoğu zaman tersini söyler: «hiçbir dayanağı olmayan söylenti». 《现代汉语词典》 altıncı baskısı (2012) iki anlamı aynı maddede verir: aslı «haberin tümüyle dayanaksız olmadığı», bugün çoğunlukla «tümüyle dayanaksız olduğu». 汉典 ise üçüncü bir halka gösterir: Song döneminden 《北梦琐言》'da deyim «söylenti kolay yayılır» anlamındadır.

Resmî bir yazıda belirsizlik istemeyen, 空穴来风 yerine doğrudan 毫无根据 ya da 并非毫无根据 yazar.

Karakter köşesi

矛 kendi başına bir köktür; 汉典 onu bir silahın resmi sayar. 盾'nun altındaki 目 kalkanın arkasında korunan gözü gösterir (汉典). 塞'nın üç okunuşu vardır: sāi «tıkamak» (塞车), sè yazı dilinde aynı anlamda (阻塞), sài ise sınır boyu (边塞); 塞翁失马'daki sài'dir. 翁'da 羽 anlamı, 公 sesi verir; ilk anlamı kuşun boyun tüyüdür, «yaşlı adam» sonra gelir. 杞'da 木 anlam, 己 ses verir; 枸杞'nin ağacıdır, 杞人忧天'de bir ülkenin adıdır. 穴'yu 穴位 «akupunktur noktası» kelimesinde de görürsün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de birçok kalıp söz bir öyküden doğar ve öykü zamanla düşer. «Yorgan gitti, kavga bitti» bunun iyi belgelenmiş bir örneği. Abdulkadir Emeksiz'in incelemesine göre Pertev Naili Boratav'ın yayımladığı eski Nasreddin Hoca derlemesinde olay anlatılır ama kalıp söz yoktur. Hoca karısına yalnız «yorganı istiyorlarmış, verdim, kurtuldum» der. 1837'de basılan Letâ'if'te ifade bugünküne yaklaşır: «Yorganı aldılar, kavga tamam oldu.» Bugünkü kalıp ise yirminci yüzyılın deyim sözlüklerinde kayıtlıdır: söz, fıkranın içinde yavaş yavaş kalıplaşmıştır.

Kayıt geleneği ise farklıdır. TDK Güncel Türkçe Sözlük «yorgan gitti, kavga bitti» için yalnız anlamı verir: anlaşmazlığın nedeni ortadan kalkınca anlaşmazlık da biter. Fıkradan söz etmez. «Alicengiz oyunu»nu da «kurnazca ve haince hazırlanmış hile, düzen» diye tanımlar, ama kökeni hakkında bir şey söylemez. Çince sözlüklerde ise kaynak (出处) çoğu deyim maddesinde ayrı bir başlıktır. Türkçe konuşan okur bir deyimin öyküsünü sözlükte değil, fıkra kitabında ya da bir incelemede bulur.

Örnekler

Örnek diyalog

10 Eylül 2030 salı akşamı, binanın girişi. 高阿姨 elinde bir kutu ay çöreği (月饼), 小明 ile Deniz yukarı çıkıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Mesajdaki dize örtük kullanımdır: kaynak adı yok, söz cümlenin içine erimiş. Makaledeki öykü açık kullanımdır: anlatılıyor ve tartışmaya bağlanıyor. Türleri de ayrı: dize bir 语典, öykü bir 事典.
2. «此何遽不为福乎» ve «此何遽不能为祸乎». Deyim (焉知非福) yalnız birincisini taşır.
3. Yeni anlamda: sıcağı anlatıyor. Yedinci baskı bunu «现也用来形容天气炎热» diye kaydeder; kaynağın anlamı ise serinliğin başlangıcıdır.

Özet kartı

1. Kaynak kullanımı (用典) iki eksende okunur: öykü mü söz mü (事典 / 语典), açık mı örtük mü (明用 / 暗用).
2. 矛盾 öyküsünü bir kelimeye bırakmıştır; 韩非 onu iki bölümde iki ayrı tartışmaya bağlar.
3. 塞翁失马, 《淮南子》'deki dört dönüşlü zincirin yalnız ilk halkasını tutar; 杞人忧天, 《列子》'nin sonundaki kuşkuyu atar.
4. Anlam kayınca sözlükler farklı davranır: 差强人意'da kaynağın yanında kalırlar, 七月流火'da yeni anlamı ekleyip «yerleşti» (约定俗成) derler, 空穴来风'da iki ters anlamı yan yana verirler.
5. Türkçede «yorgan gitti, kavga bitti» bir fıkra içinde kalıplaşmıştır; TDK anlamı verir, öyküyü vermez.
6. Yeni karakterler: 矛, 盾, 塞 (sài), 翁, 杞, 穴.

Sonraki derse köprü

Deniz şimdiye dek gruplarla yürürken çeviri yaptı. Müzakere masasında iş başkadır: çevirmen konuşmacının susmasını bekler ve o arada her şeyi aklında ya da defterinde tutar. Orada 塞翁失马 gibi bir deyime öykü anlatacak zaman kalmaz. Çevirmen dinlerken ne not alır, uzun bir sözü nerede böler, deyimin öyküsünü mü yoksa cümledeki işini mi aktarır?