Çağdaş edebiyatın dili

Kanca

Bir roman ilk cümlesinde kendi adını düzeltir: «Anlatacağımız Xiangzi'dir, deve değil; çünkü "Deve" yalnızca bir lakap.» 老舍 《骆驼祥子》'ye böyle başlar. Anlatıcı «biz» der, okura döner ve başlığın yanlış okunacağını önceden bilir. Konuşur gibi yazılmış bir sayfa nasıl kurulur?

Anlatım

Sahne: üçüncü kat, Ağustos sonu

张老师 yaz için şiir sayfasından başka iki okuma vermişti: 《骆驼祥子》'nin birinci ve on sekizinci bölümleri, bir de 朱自清'nin kısa düzyazısı 《背影》. Deniz Türkiye'den dönünce onları Pekin'in Ağustos sıcağında okudu. 24 Ağustos 2030 cumartesi 小明 yukarıdan, ailesinin altıncı kattaki evinden geldi; aynı gün 高阿姨 da yeni kira sözleşmesiyle kapıyı çaldı.

Aynı hafta bir iş de kapanmıştı. 28 Ağustos çarşamba Deniz, 周经理'nin odasında yeni dönemin sözleşmesini imzaladı: 1 Eylül – 31 Aralık 2030, yine iki haftada bir Türk grubu.

Konuşma dili sayfada

《骆驼祥子》'nin ilk sayfası Pekinli çekçek (洋车) sürücülerinin dünyasını onların kendi sözcükleriyle anlatır: 拉整天儿, 车份儿, 拉晚儿, 车口儿. 儿 burada ayrı bir hece değil, önceki heceye yapışan bir r'dir (Ders S.16): zhěngtiānr, chēfènr, lāwǎnr, chēkǒur. Metnin dipnotları bu sözcükleri açar: 车口 «即停车处», 拉晚儿 «下午四点以后出车，拉到天亮以前», 嚼谷 «即吃用».

Konuşma dili yalnız sözcükte değil, cümlenin kendisindedir. Köylü 祥子 pazarlık yapamaz. Müşteriye şunu der:

汉典 瞧'yu konuşma dili (口) diye işaretler; 瞧着给 «bakarak ver» değil, «gönlünden ne koparsa». Bu kısa replik adamın pazarlığı beceremediğini ve bunu saklamadığını gösterir.

Anlatıcının sesi, karakterin aklı

Üçüncü kişiyle anlatılan bir romanda bazı cümleler kimin sesidir? 祥子 sırtını, omzunu düşünür:

Ünlem anlatıcının değil, 祥子'nindir. Ama cümlede ne 他想 var, ne tırnak. Çekçek parası hesabında da aynısı olur:

İlk iki karakter düşüncenin kendisidir; arkasından gelen 他 anlatıcıya döner. Doğrudan aktarım 他想：“一千天！” olurdu, dolaylı aktarım 他想到要一千天. 老舍 ikisinin arasında bir yerde durur.

Tekrar ve dizi

Aynı sayfa bir sayı dizisi kurar. 祥子 çekçeki şöyle kazanır.

Sayı büyür, cümle uzar, okur yorulmaya başladığı yerde 才 gelir. On sekizinci bölüm aynı aracı sıcağa uygular: 处处干燥，处处烫手，处处憋闷. Üç birim de aynı sözcükle açılır.

Söğüt hastalanır, demirci çalar

On sekizinci bölüm Pekin'in en sıcak gününü anlatır. Ağaçlar bile sıcaktan etkilenir.

像病了似的 bir benzetmedir (比喻, Ders HSK5.35). Ama 懒得 ve 无精打采 insana ait sözcüklerdir: tembellik ve bezginlik. Söğüt artık yalnız bir şeye benzemiyor, bir insan gibi davranıyor. Aynı bölümde rüzgâr gelince söğüt bir haberci olur: 路旁的柳树忽然变成了天使似的.

Sessizliği ise bir ses anlatır. Ses sözcüğü cümlenin sonunda durur.

叮当 iki heceli bir ses sözcüğüdür; AABB biçiminde ikilenince ses sürer. Burada cümlenin nesnesi olmuştur. Kitabın başka yerlerinde ses sözcüğü zarf olur: 汗珠劈嗒啪嗒的往下落, «ter damlaları pıt pıt düşüyordu».

《背影》: süssüz anlatım

朱自清'nin metni bir babanın, istasyonda oğluna mandalina almak için rayların öbür yanındaki perona tırmanışını anlatır. Benzetme yok denecek kadar azdır; işi fiiller görür:

攀, 缩, 倾: üç fiil, üç hareket. Anlatıcı duygusunu bir sonraki cümlede tek bir olguyla verir: 我的泪很快地流下来了. 背影 sözcüğü metinde dört kez geçer: ilk paragrafta, tırmanış anında, babanın kalabalığa karıştığı yerde ve son cümlede.

Diyaloglar da kısa kalır: 我说道，“爸爸，你走吧。” Baba vedada yalnız 进去吧，里边没人 der. Ama son paragraftaki mektup eski yazı dilinden bir parça taşır: 大约大去之期不远矣. 汉典 大去'yu «önce dönmemek üzere gitmek, sonra ölümün örtülü adı» diye açıklar ve ilk tanığını 《左传》'den verir. Bu derste 《背影》'yu süssüz betimlemenin bir örneği olarak okuyoruz; değerlendirmesi okurundur.

Karakter köşesi

骆 de 驼 de 马 kökündedir. 汉典 骆'nun ilk anlamını «siyah yeleli beyaz at» diye verir, 驼'nunki doğrudan devedir. 国语辞典 骆驼'nun ikinci hecesini hafif tonla verir: luòtuo. 祥'nin solundaki 礻 anlam, sağdaki 羊 ses verir: 吉祥, 慈祥. 呐 bugün hemen yalnız 呐喊'da yaşar; 《骆驼祥子》'nin sonlarına doğru 打旗呐喊 diye geçer. 橘 《背影》'nin mandalinasıdır: 橘子.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ses yansımalı kökleri işler, türetir. Göksel ve Kerslake (7.2.2.1) -DA(n) ekinin çoğunlukla bu köklere eklendiğini gösterir: «çatırda-», «şakırda-», «vızılda-». Hayvan seslerinden -lA ile fiil yapılır: «havla-», «miyavla-». Bir başka ek de ad yapar: «gıcırtı», «takırtı», «gürültü» (7.2.2.2). Türkçede bir ses, birkaç ekle fiil de, ad da olabilir.

Çince ses sözcüğü biçimini değiştirmez. 叮当 ek almaz; ya ikilenir (叮叮当当), ya 的 ile bir fiile bağlanır (汗珠劈嗒啪嗒的往下落), ya da 《骆驼祥子》'deki gibi doğrudan nesne yerine geçer. Türkçede «tıngırdadı» diyen yazar, Çincede 叮当响 ya da 叮叮当当地响 der: sesi bir sözcük, eylemi başka bir sözcük taşır.

Serbest dolaylı anlatımda da bir fark var. Türkçe çekimli fiili zaman ve kişiyle işaretler; «Bin gün! Neredeyse hesaplayamıyordu» dizisinde ikinci cümlenin kişisi ekte okunur. Çince bu işareti fiilde taşımaz; düşünce ile anlatıcı arasındaki geçiş, bir ünlemin ardından gelen 他 gibi bir sözcükle görünür.

Örnekler

Örnek diyalog

24 Ağustos 2030 cumartesi, Deniz'in üçüncü kattaki dairesi. Masada 《骆驼祥子》, pencere açık.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 叮叮当当 nesne olabilir (发出一些叮叮当当); 劈嗒啪嗒 ve 哗哗 的/地 ile fiile bağlanıp zarf olur (汗珠劈嗒啪嗒的往下落, 雨哗哗地下). 叮叮当当地响 de kurulabilir.
2. Doğrudan: 他扭头看看自己的肩，想：“多么宽，多么威严！” Dolaylı: 他扭头看看自己的肩，觉得自己的肩又宽又威严.
3. İlki benzetmedir (像…陀螺). 懒得动 kişileştirmedir; 天使似的 benzetme biçimiyle kurulmuş bir kişileştirmedir: söğüt bir haberci gibi haber «iletir».
4. 攀 «tutunmak», 缩 «çekmek, büzmek», 倾 «eğilmek».

Özet kartı

1. Çağdaş düzyazı konuşma dilini sayfaya taşır: 老舍 儿化'li sözcükleri (车份儿, 拉晚儿) yazar, gerekeni dipnotla açar.
2. Kısa bir replik karakteri tanıtır: 坐上吧，瞧着给！
3. Serbest dolaylı anlatım (自由间接引语) düşünceyi 他想 ve tırnak olmadan, anlatıcının cümlesine katar: 一千天！
4. Sıralama (排比) üç ya da daha çok parçayı aynı iskeletle dizer: 处处干燥，处处烫手，处处憋闷.
5. Kişileştirme (拟人) cansız şeye insan fiili verir (柳树懒得动); ses yansımalı sözcük (象声词) ikilenir ve nesne ya da zarf olur.
6. Süssüz betimleme (白描) fiille çalışır: 攀, 缩, 倾. 《背影》 başlığını metin boyunca dört kez geri getirir.
7. Yeni karakterler: 骆, 驼, 祥, 呐, 橘.

Sonraki derse köprü

《背影》'nin ilk paragrafında anlatıcı o günleri 祸不单行 diye özetler, baba da 天无绝人之路 der. Bunlar iki kişinin kendi sözü değil, hazır kalıplardır. Bir kalıbın arkasında eski bir öykü ya da eski bir metin duruyorsa, onu bilmeyen okur neyi kaçırır; dört karakter bir öyküyü nasıl taşır?