Klasik şiir: 李白, 杜甫, 苏轼

Kanca

但愿人长久，千里共婵娟 bir ay şiirinden. Başlığı 《水调歌头》'dur, içinde «su» (水) geçer; şiirde ise su yok. 苏轼 onu 1076 sonbaharında, sabaha dek içtiği bir gecenin sonunda, kardeşini düşünerek yazdı. Başlık konuyu değil kalıbı söylüyor.

Anlatım

Sahne: yola üç şiir

12 Temmuz 2030 cuma, dersten sonra 张老师'nin odasında. Deniz salı gecesi Türkiye'ye uçuyordu; bavulda ablaya kış için alınmış kırmızı atkı vardı, İstanbul'da da bir yaşına yaklaşan yeğeni bekliyordu. 张老师 ona tek bir sayfa uzattı: üstte 杜甫'nun 《春望》'ı, ortada 李白'in 《月下独酌》'ının ilk şiiri, altta 苏轼'nin 《水调歌头》'su. «路上看» dedi, yolda okursun.

Dörtlüğü (绝句), uyağı (押韵), ton düzenini (平仄) ve kesik tonu (入声) Ders HSK6.28'de gördün. Bu sayfada o araçlar daha uzun biçimlere uygulanıyor: sekiz dizelik kurallı şiire, kalıpsız eski şiire ve 词'ye.

杜甫 ve kurallı sekizlik

Sekiz dize dört çift oluşturur; eski adlarıyla 首联, 颔联, 颈联, 尾联: baş, çene, boyun, kuyruk çifti. 杜甫 《春望》'ı 757 baharında, 安史之乱 sırasında düşmüş 长安'da yazdı.

王力'ya göre 对仗'nın zorunlu yeri ortadaki iki çifttir; baş çiftte isteğe bağlıdır, şiirin kapandığı kuyruk çiftte çoğu zaman kullanılmaz. 《春望》 baş çifti de kurar: 山河 yeryüzü, 草木 bitki, her biri kendi içinde de bir çift. 颔联'da 花 ile 鸟, 泪 ile 心; 颈联'da 烽火 ile 家书, 三 ile 万 sayı sayıya oturur.

Uyakta bir pürüz var: 深 shēn, 心 xīn, 金 jīn uyaklı, 簪 zān değil. 王力'nın dipnotuna göre 簪'nın zān ve zēn diye iki okunuşu vardı; burada 侵 uyak sınıfındadır ve zēn okunur. Aynı dipnot «dayanmak» anlamındaki 胜'yı 平 sayar, yani shēng. 国, 别, 白 ise eski 入声'tir: bugün ikinci tonda, dizede 仄.

李白: kalıbı olmayan şiir

王力 eski biçimli şiiri (古体诗) uyak dışında hiçbir kurala bağlı olmayan «yarı serbest» şiir diye tanımlar: dize sayısı serbesttir ve 律诗 tek uyakla biterken 古体诗 uyağı değiştirebilir. 《月下独酌》 böyledir.

On dört dizenin ilk sekizi 亲, 人, 身, 春 ile 平 tonlu uyak sürdürür; 我歌月徘徊，我舞影零乱'dan sonra uyak 乱, 散, 汉'ya, yani 仄'ya geçer. Wikisource ilk dize için 花间 yanında 花下 ve 花前 okumalarını da kaydeder.

Dar yerde zaman ve ses başka araçlarla taşınır. 《春望》'da zaman bedenle ilerler: bahar, üç ay süren ateş, tokayı tutamayan ak saç. 李白'te konuşan tek kişidir, ama ayı kadehe çağırıp gölgesiyle «üç kişi» olur; ses kendine muhatap üretir. 苏轼 ise önce göğe, ikinci bölümde aya döner ve sorar: 何事偏向别时圆, ay neden hep ayrılık vaktinde dolunay olur?

苏轼 ve 词

苏轼'nin metni şiir (诗) değil, 词'dir. 王力'ya göre 词 başlangıçta bir ezgiye yazılan sözdü (曲子词), sonra müzikten ayrıldı. Dizeleri uzunlu kısalıdır (长短句), ama toplam karakter sayısı ve ton düzeni sabittir.

《水调歌头》 doksan beş karakterlik, iki bölümlü (上阕, 下阕) uzun bir kalıptır (长调). İkinci bölüm birinciden ayrılan bir başlangıçla (换头) açılır: 转朱阁，低绮户，照无眠. Uyak kelimeleri 天, 年, 寒, 间; 眠, 圆, 全, 娟, hepsi 平.

子由 kardeşi 苏辙'dur. 婵娟 ilk anlamıyla «zarif güzellik»tir; 汉典 «ay» anlamını tam bu dizeyle örnekler. 人有…… ile 月有…… aynı iskelettedir; 王力'ya göre kalıbın bu yerinde 对仗 serbesttir. 词'de bakışımlı çift gevşektir: 平–仄 karşıtlığı aranmaz, aynı karakter iki dizede tekrar edebilir.

Nüshalar burada da ayrılır: Wikisource 惟恐 ve 长向, 王力 又恐 ve 偏向 yazar.

Karakter köşesi

杜'da 木 anlam, 土 ses verir; «kapamak» anlamı 杜绝'de, «uydurmak» 杜撰'de yaşar. 甫'yu 汉典 erkek adlarına eklenen bir övgü sözü diye açıklar; 杜甫'nun ikinci adı (字) 子美 da «güzel» der. 苏 sadeleşmiş yazımda 蘇 ve 甦'nın yerini tutar: 苏醒. 轼 arabanın önündeki çubuktur; babaları 苏洵 《名二子说》'nda bu çubuğun işe yaramaz göründüğünü, ama onsuz arabanın tam olmadığını yazar. Kardeşin adı 辙, tekerlek izidir. 醉'yu 汉典 酉 (şarap kabı) ile 卒 (son) birleşimi sayar: 喝醉, 陶醉, 如痴如醉. 婵'yı yalnız 婵娟 içinde görürsün.

Türkçe ile karşılaştırma

Divan şiirinde de birim çifttir. TDK beyti «anlam bakımından birbirine bağlı iki dizeden oluşmuş şiir parçası» diye tanımlar; 律诗'nin dört çifti (联) de böyle iki dizelik birimlerdir. Ayrılık, çiftin içindeki düzendedir: beyit iki dizeyi uyak ve ölçüyle bağlar, 对仗 ise karakter karakter eşleme ister, ad ada, sayı sayıya.

词牌'ya en yakın Türkçe kavram nazire olabilir: TDK'ye göre «başka bir manzume örnek alınarak aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiir». 王力 de aynı adla yazılmış başka 《水调歌头》'lar örnekler; ama 词牌 uyak kelimelerini paylaştırmaz, yalnız dize uzunluğunu ve ton düzenini verir.

Türkçede «ay» hem gökteki cisimdir hem iki yeni ay arasındaki süre; Çincede 月 da böyledir, 烽火连三月'yı Wikipedia «üç ay boyunca» diye açar. 婵娟'yı Türkçeye getirirken ise yalnız «ay» demek zarafeti düşürür; «mehtap» (TDK: ay ışığı) dizenin ışığını korur.

Örnekler

Örnek diyalog

12 Temmuz 2030 cuma, 张老师'nin odası. 小明 Deniz'i almaya gelmiş; sayfada 簪'nın altı çizili.

16 Temmuz salı gecesi uçak kalktığında 农历 takvimi altıncı ayın on altısıydı; dolgun ay kanadın üstünde uzun süre kaldı. 17 Temmuz sabahı Deniz ablasının İstanbul'daki evindeydi; abla kırmızı atkıyı temmuz sıcağında dolaba kaldırdı, «kışa». Akşam Deniz yeğenine Çince dizeleri ninni gibi okudu, sonra masaya çevirisini bıraktı: «Yeter ki hepimiz uzun yaşayalım; bin li ötede de olsak aynı mehtabı paylaşalım.» Dönüş 11 Ağustos pazar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 首联, 颔联, 颈联, 尾联. 对仗 ilk üçünde var, 尾联'da yok.
2. 烽火–家书, 连–抵, 三–万, 月–金. Sayı eşleşmesi 三 ile 万.
3. Sekizinci dizeden (行乐须及春) sonra. Önce 亲, 人, 身, 春, 平; sonra 乱, 散, 汉, 仄.
4. 词牌 《水调歌头》; 明月几时有 ilk dizedir. Konuyu önsöz söyler.

Özet kartı

1. 律诗 sekiz dizedir, dört çifttir (首联, 颔联, 颈联, 尾联); tek bir 平 uyakla biter.
2. 对仗: aynı sıradaki karakterler aynı sınıftan, 平 ve 仄 karşılıklı; zorunlu yeri ortadaki iki çift.
3. 《春望》'da 簪 eski okunuşu zēn ile uyaklıdır, 胜 shēng okunur.
4. 古体诗'de dize sayısı serbesttir, uyak değişebilir (《月下独酌》: 平'dan 仄'ya).
5. 词 uzunlu kısalı dizelerle yazılır; 词牌 kalıbın adıdır, konuyu söylemez.
6. Yeni karakterler: 杜, 甫, 苏, 轼, 醉, 婵.

Sonraki derse köprü

李白'in ayı kadehe çağırması bir şiir hamlesiydi; düzyazıda da şeyler insan gibi davranabilir. Ama bir romanda konuşan kimdir? Anlatıcı okura dönüp «biz» dediğinde, ya da bir karakterin aklından geçen ünlem tırnaksız, «düşündü» demeden anlatıcının cümlesine girdiğinde, o cümlenin sesini kime yazacağız?