Klasik Çince: 道德经 ve 庄子

Kanca

Mawangdui'den çıkan iki ipek nüsha (帛书) 《道德经》'in sekizinci bölümünü iki ayrı karakterle açar: 甲本 上善治水, 乙本 上善如水 der. Bugünkü dört karakterlik söz ise 上善若水'dur; 王弼'nin şerhiyle basılan metinden gelir. Klasik metinde ilk soru «ne diyor?» değil, «hangi nüsha?» sorusudur.

Anlatım

Sahne: iki sütunlu bir sayfa

14 Haziran 2030 cuma, 读书会. 张老师 bir sayfa dağıttı: solda 王弼本'dan beş parça, sağda aynı yerlerin 帛书 okuması. Kuralı bu kez kısaydı: «先说你读的是哪个本子。» Önce hangi nüsha olduğunu söyle. Deniz'in 周经理 ile sözleşmesi ay sonunda bitiyordu; sayfayı akşamları, gruptan dönünce okudu.

道可道: sınıfı konum söyler

Boş sözcükleri konumdan okumayı Ders HSK6.26'da gördün; yöntem dolu sözcüklerde de işler. 可 bir fiilin önüne gelir, öyleyse 可道'daki 道 fiildir. 汉典 道'ya «说，讲» anlamında ayrı bir fiil maddesi açar; 名 için de «称说». Altı karakterde aynı yazı iki kez ad, bir kez fiildir.

王弼 «可道之道，可名之名，指事造形，非其常也» der: söylenebilen yol bir şeyi gösterir, bir biçim verir, kalıcı olan o değildir. 河上公 ise 可道'yu «经术政教之道», yani klasiklerin ve yönetimin öğretilen yolu diye açar. 帛书 her yarıma bir 也 ekler ve 常 yerine 恒 yazar: 道可道也，非恒道也.

Üçüncü bölümde sıfat fiile döner:

弱 burada «zayıf» değil, «zayıflatmak»tır; arkasında nesne (其志) durduğu için. 王弼 bunu sonuçtan okur: «心虚则志弱也».

上善若水: iki ayrı 善

上善'de 善 addır, «iyilik»; 水善利'de fiilin önündedir ve «iyi bilmek, ustası olmak» demektir. 恶 burada wù okunur, «sevmemek»; 所恶 de «sevilmeyen yer» olur. 几 da jī okunur, «yakın».

Şerhler 上善'yi farklı okur. 河上公 «上善之人，如水之性» der: en iyi insan, suyun huyundadır. Nüshalar da ayrılır: 帛书 甲本 «水善利万物而有静», 乙本 «而有争» yazar; 王弼本 «而不争». Hangisinin asıl olduğunu bu ders söylemiyor; bugünkü deyim 王弼本'yi izler.

知人者智: 者 ve karşılıklı cümle

Dört cümle tek iskelettir: fiil öbeği + 者, ardından yüklem. Her çiftte ikinci cümle birincinin nesnesini 自 ile değiştirir.

帛书 乙本 aynı yeri «知人者知也，自知明也» diye yazar: 者 ile 也 bir araya gelir, yargı cümlesi (判断句) kalıbı açıkça görünür. 王弼'ye göre kendini bilmek akıllılığın üstündedir: «未若自知者超智之上也». Bölüm 知足者富 ile sürer: yetineni zengin sayar. Bugünkü 知足常乐 bu düşünceye yakındır ama bir alıntı değildir; 汉典 onun tanığı olarak çok sonraki 况周颐《蕙风词话》'yi gösterir.

柔弱: 之 ve 而

Bu 之 ne 的, ne zamir, ne «gitmek»tir; 汉典 bir işini daha kaydeder: özne ile yüklem arasına girip cümleyi bağımsız olmaktan çıkarmak. 人之生 «insanın doğuşu» olur, arkasındaki 也 bir duraklamadır. Yetmiş sekizinci bölüm suyu aynı ikiliyle anar:

莫 «hiçbir şey» demektir. Olumsuz cümlede zamir nesne fiilin önüne geçer: 莫之能胜 = 莫能胜之. 而 burada karşıtlık kurar. 汉典 而'nin bağlaç işleri arasında sıralı eylemi, karşıtlığı ve zarfla fiili bağlamayı sayar. 不A而B kalıbını Ders Y.11'de gördün; oradaki 而 da bu eski bağlacın bugüne kalan biçimidir.

北冥有鱼: bir masalın açılışı

《庄子》'nin ilk bölümü 《逍遥游》 bir balıkla açılır:

Balık kuşa döner: 化而为鸟，其名为鹏. Kuş 怒而飞, «coşkuyla havalanır»; bu 而 zarfı fiile bağlar. Kanatları 若垂天之云'dir, göğü örten bulut gibi: 若 burada da «gibi»dir. Birkaç satır sonra iki yargı cümlesi art arda gelir:

İkincide 者 iki iş görür: konuyu ayırır, 志怪'yi «kaydeden» yapar. Bugünkü 鹏程万里 ve 扶摇直上 bu bölümden gelir. 汉典 鹏程万里 için iki anlam verir: büyük bir gelecek ve çok uzun bir yol. 郭象 ise kuşun büyüklüğünü bir hedef olarak okumaz; «鲲鹏之实，吾所未详» der ve bölümün amacını her şeyin kendi payına uymasında görür: «以明性分之适».

庄周梦蝶: iki soru, iki şerh

21 Haziran cuma 读书会'nin metni 《齐物论》'nin son paragrafıydı.

为 wéi «olmak», 然 sıfatı zarf yapan ektir: 栩栩然 «kanat çırpar hâlde». Paragraf iki soruyla biter: 不知周之梦为胡蝶与，胡蝶之梦为周与? Buradaki 与 yú okunur ve soru edatıdır; 汉典 onu «同"欤"» diye verir. 周之梦 yine özne ile yüklem arasındaki 之'dir.

Paragrafın son cümlesi «周与胡蝶，则必有分矣。此之谓物化» der. 郭象 «自周而言故称觉耳，未必非梦也» yazar: «uyandım» demek Zhou'nun kendi tarafından konuşmasıdır, rüya olmadığı kesin değildir. 褚伯秀'nun topladığı şerhlerde 陈详道 öteki yöne gider: uyanınca Zhou ile kelebek arasındaki ayrım yerindedir. Öykü adlandırmayı bir kuralla değil bir uyanışla sorgular: «uyanık» adını kim, hangi taraftan koyuyor?

Karakter köşesi

德 kitabın adının ikinci yarısıdır; 汉典 onu 彳 anlamlı, 惪 sesli bir karakter sayar ve ilk anlamını «yukarı tırmanmak» diye verir. Bugün 道德, 品德, 美德'de yaşar. 庄 sadeleşmiş yazımda 广 altındadır: 村庄, 庄严, 庄重. 蝶'de 虫 anlam, 葉 ses verir; 蝴蝶 gündelik kelimedir, 胡蝶 eski yazımıdır. 柔'yu 汉典 «ağacın eğilip doğrulabilmesi» diye açıklar: 柔软, 柔和. 弱 iki yay ve tüy biçiminden kurulmuş bir birleşik anlam karakteridir: 软弱, 削弱, 弱点.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ve Kerslake (7.1.1) Türkçede ad, sıfat ve belirteç arasındaki sınırın bulanık olduğunu söyler: «güzel» çoğunlukla sıfattır, ama «Güzel konuştu»da belirteç, «güzelim» hitabında addır. «Küçük» de «küçükler» olunca ad olur. Bu, klasik Çinceye yakın bir esnekliktir: sözcük cümledeki yerinden iş alır, sözlükteki birincil türü ise değişmez.

Sınır fiilde keskinleşir. Türkçede bir sıfat ek almadan fiil olmaz. Aynı kitap (7.2.2.1) -lA ekinin addan ve sıfattan fiil yaptığını anlatır: «tuzla-», «kurula-», «zayıfla-». 弱其志'yi Türkçeye aktarmak için bu yüzden iki ek gerekir: zayıf + -lA + ettirgen -t, yani «isteklerini zayıflatmak». Klasik Çince aynı işi yalnız sıralamayla yapar: 弱'nun arkasına bir nesne koyar, başka hiçbir şey eklemez. Bugünkü Çince ise burada da Türkçeye yaklaşır ve bir yardımcı ister: 使……弱, 削弱.

Örnekler

Örnek diyalog

21 Haziran 2030 cuma, 读书会. Masada 《齐物论》'nin son paragrafı, Deniz'in nüshasında iki 与'nın altı çizili.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 道可道 ve 名可名'da ikinci 道 ve 名 fiildir, çünkü 可'dan sonra gelir. 弱其志 ve 强其骨'da 弱 ve 强 fiildir, çünkü arkalarında nesne (其志, 其骨) var.
2. 者……也 yargı cümlesi kalıbı. 知 burada 智 «akıl» yerine geçer; 王弼本 doğrudan 智 yazar.
3. 垂天之云'de 的'dir («göğü örten bulut»); 人之生 ve 周之梦'da özne ile yüklem arasındadır.
4. Yalnız 上善若水 kaynağında birebir geçer. 鹏程万里 《逍遥游》'deki uçuştan sonradan kurulmuştur; 知足常乐'nin tanığı 况周颐'dir; metinde 庄周梦为胡蝶 yazar.

Özet kartı

1. Klasik metin okunurken önce nüsha söylenir: 王弼本 上善若水 / 帛书 甲 上善治水, 乙 上善如水; 王弼本 常 / 帛书 恒.
2. Sözcük türünü konum belirler: 可'dan sonra fiil (道可道), nesneden önce fiil (弱其志). Sözcük türü kayması (词类活用) ile çok türlü sözcük (兼类词) arasındaki sınır sınıflandırmaya bağlıdır.
3. Bir cümlede aynı karakter farklı işler görebilir: 上善 ad, 善利 fiil önünde «iyi bilmek».
4. 者 öbeğin arkasında «…an»; bakışımlı dizme (对偶) iki yarımı aynı iskelette kurar: 知人者智，自知者明.
5. 之 özne ile yüklem arasında cümleyi bağımsız olmaktan çıkarır (人之生, 周之梦); 而 karşıtlık, sıra ya da tarz bağlar; 莫之能胜'de zamir nesne öne geçer.
6. 《庄子》 de 者……也 kalıbını kullanır (南冥者，天池也). 梦蝶'de 郭象 uyanıklığı şüpheye açar, 陈详道 ayrımı korur.
7. Yeni karakterler: 德, 庄, 蝶, 柔, 弱.

Sonraki derse köprü

《道德经》'te bir olay yok; 《庄子》'nin olayları da bir balığın kuşa döndüğü, bir düşün kelebeğe açıldığı yerlerde geçiyor. Bir tarihçi ise belli bir yılda, belli bir yerde, adı bilinen insanları anlatır. 司马迁 bir sahneyi zamanda nasıl ilerletir, konuşanı nasıl değiştirir, bir olayın ardından ötekini hangi sözcükle getirir?