Bilim ve teknoloji metni

Kanca

1960'ların başında Çinli fizikçiler aynı cihaza birkaç ad veriyordu: uzun bir anlam çevirisi olan 光量子放大器, bir de sesten gelen 莱塞. 1964'te Şanghay'daki bir toplantıdan önce bir derginin editörleri 钱学森'e mektup yazıp bir ad istedi; o da 激光'yi önerdi ve toplantı bunu benimsedi. Taipei'de aynı ışığın adı bugün hâlâ 雷射'dir. Bir bilim metnini okumak, kelimelerin bir kısmının böyle bir masada seçildiğini bilmekle başlar.

Anlatım

Sahne: bilim müzesindeki panolar

27 Mayıs 2030 pazartesi 周经理 Deniz'e bir program gönderdi. 1 Haziran cumartesi on dört kişilik bir Türk grubu gelecekti; çoğu fizik ve kimya öğretmeniydi. Sabah programında adı verilmemiş bir semt bilim müzesi (区科技馆) vardı. 周经理'nin notu kısaydı: «展板上的说明，你先看一遍。»

30 Mayıs perşembe akşamı 小明 altıncı kattan indi. Deniz hazırlık için Çince Vikipedi'nin 石墨烯 (grafen) maddesini açmıştı. 小明 ilk paragrafı yüksek sesle okudu ve bir yerde durdu: «你看，“触控萤幕”。萤幕是台湾的说法，我们说屏幕。» Bir tek maddenin içinde iki ayrı kıyının kelimesi bulunuyordu.

石墨烯以前被认为是假设性的结构，无法单独稳定存在……由于它的电阻率极低，电子的移动速度极快，因此被期待可用来发展出更薄、导电速度更快的新一代电子器件或晶体管。

Bu iki cümlede bir bilim metninin bütün alışkanlıkları var: kimin «sandığı» söylenmeyen bir 被, iki kez 极, bir sebep zinciri ve çoğu tek başına okunduğunda hiçbir şey söylemeyen birleşik terimler.

Terim parçalardan kurulur

Çince bir terim çoğu zaman yeni bir kelime icat etmez, var olan biçimbirimleri dizer. 电阻率 «elektrik + direnç + oran», 晶体管 «kristal + cisim + tüp». Son hece genellikle türü söyler; öndeki hece neyin türü olduğunu.

Bilim metinlerinde sona gelen birkaç hece tekrar tekrar karşına çıkar. Bu derste onları şöyle kullanıyoruz:

—化 ve —性'i yarı sonek olarak Ders HSK6.2'de gördün. Bilim metninde ikisi çoğalır: 数字化, 智能化, 导电性, 稳定性. Grafen maddesindeki 假设性 da bu kuruluştadır.

Sesle mi, anlamla mı: iki kıyının adları

Anlam çevirisi (意译) ile ses çevirisini (音译) Ders HSK4.37'de 电脑 ve 软件 üzerinden tanıdın. Bilim terimlerinde bu seçim çoğu zaman iki bölgeyi ayırır. 激光 anlamla kurulmuştur: 激, «uyarılmış» ışımayı anlatır. 雷射 İngilizce laser'in sesidir. Singapur'da kimi zaman 镭射 yazılır; okunuşu 雷射 ile aynıdır, ama 镭 «radyum» demektir ve Çince Vikipedi lazerin radyumla hiçbir ilgisi olmadığını ayrıca not eder.

Bu kelimelerin hiçbiri ötekinden «daha doğru» değil; her biri kendi bölgesinin standart kelimesidir. Hong Kong'da 激光 ile 雷射 birlikte kullanılır. Bir grubu anakarada gezdiren Deniz için ölçü bellidir: panoda yazanı okumak.

Harfle yazılan kelimeler

Bazı terimler hiç çevrilmez. DNA, AI, PM2.5, X光 Çince cümlenin içinde Latin harfiyle durur. Bunların bir kısmının Çince karşılığı da vardır: AI ile 人工智能 aynı metinde yan yana geçebilir.

Okurken bir noktaya dikkat: harf kelimesi cümlede tam bir isimdir ve ölçü kelimesi alır: 一个AI模型, 一份DNA样本.

Adları kim sabitler?

Anakarada bilim terimlerinin standart biçimini 全国科学技术名词审定委员会 belirler. Kurul 1985'te Devlet Konseyi'nin (国务院) onayıyla kuruldu; 1987'deki bir Devlet Konseyi yazısı, kurulun yayımladığı terimlerin bilim, eğitim, üretim ve yayın kuruluşlarınca kullanılmasını istedi. Kurulun görevleri arasında iki kıyının terimlerini karşılaştırmak da var. Terimler 术语在线 (termonline.cn) sitesinden aranabilir. Tayvan'da ise 晶片 standart kelimedir.

Eyleyen geri çekilir

Grafen paragrafında kimse konuşmuyor. 被认为 «sanılıyordu», ama kimin sandığı yok; 被期待 «bekleniyor», kimin beklediği yok. Bilim metninde 被'nın arkasından eden çoğu zaman gelmez, çünkü önemli olan malzemedir.

Eyleyeni geri çeken başka kalıplar da var:

• 经 + işlem: 样品经加热处理后再测量. 经'yu bir onay sürecini söylerken Ders Y.8'de gördün; laboratuvar dilinde aynı edat bir işlemin geçtiği aşamayı söyler: 经测定, 经计算, 经高温处理.
• 由 + parçalar + 组成/构成: bütünün neyden yapıldığı. 由……组成'yı tanıyorsun; bilim metni 构成'yi de aynı yerde kullanır.
• 可分为: sınıflama. 可 burada bir olanağı değil, metnin yapacağı bölmeyi duyurur.
• 以……为: malzeme ya da yöntem. 两岸常用词典'nin lazer tanımı ışığın kristal, gaz, sıvı ve yarı iletken maddeleri «aracı ortam» yaptığını 以……为介质 ile söyler.

Tanım kalıbı 是指'yi daha önce tanıdın; bilim metni ona 称为 «… diye adlandırılır» ve 简称 «kısaca … denir» ekler.

Sayıyı ve birimi okumak

Panolarda en çok sayı vardı. Çin'in ulusal standardı GB 3100—1993 bir birimin adının sembolle aynı sırada okunacağını söyler. Çarpmanın adı yoktur; bölmenin adı 每'dir. m/s 米每秒, km/h 千米每小时, kW·h 千瓦时 okunur.

Ön ekler de birer karakterdir: 纳 nano-, 微 mikro-, 千 kilo-. Standart nano için 纳［诺］ yazar; köşeli parantezdeki 诺 atılabilir, 纳米 böyle doğar. 10⁻⁹ ise 十的负九次方 diye okunur.

Elektrik faturasında 千瓦时 yazar, konuşmada çoğu zaman 度 denir: 一度 bir kilovatsaattir. Sıcaklıkta standart sıkıdır: 20 ℃ «二十摄氏度» diye yazılır ve okunur, «摄氏二十度» diye değil. Birim tek parçadır ve bölünmez.

Karakter köşesi

芯 ve 晶 bu dersin iki adıdır: anakara çipe 芯片 der, Tayvan 晶片. 芯'nin üstünde ot kökü, altında 心 durur; 国语辞典 ilk anlamını kandil fitili olarak kullanılan bitki özü diye verir. 晶 üç 日'dan yapılmıştır.

碳 ile 硅 ikisi de 石 taşır ve ikisi de elementtir. 碳'nin sağındaki 炭 tek başına «odun kömürü»dür; ezber için: kömürün yanına taş gelince element olur. 硅'nin Tayvan'daki karşılığı 矽'dir, onda da 石 vardır. 器 dört 口 ve ortada 犬'dan oluşur; bu derste —器 olarak cihaz adlarının sonunda çalıştı.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bilim dili de eyleyeni geri çeker, ama bunu fiilin içinde yapar. «Grafen 2004'te grafitten ayrıldı» değil, «ayrıldı» edilgen ekiyle kurulur ve kimin ayırdığı ancak gerekirse eklenir. Çince aynı işi 被, 经 ve 由 gibi ayrı kelimelerle yapar; Türkçenin -Il- ve -In- ekleriyle söylediğini Çince birkaç kalıba dağıtır.

Ödünç kelimede iki dil farklı yollara saptı. Türkçe lazer'i doğrudan aldı; TDK kelimenin Fransızca laser'den geldiğini yazar. Çince anakarada bir anlam kelimesi kurdu, Tayvan sesi korudu. Türkçede «nanometre» ön eki ve birimi tek kelimede birleştirir; Çince 纳米 de ön ek ile birimi birleştirir ama her biri bir karakterdir.

Birim okunuşu da benzer. TDK «kilovatsaat»i tek kelime yazar; Çince 千瓦时 da araya bir şey koymaz. Fark bölmede: Türkçe «kilometre/saat» ya da «saatte … kilometre» der, Çince standart ise 每'yi tam sembolün bölme çizgisinin yerine koyar.

Örnekler

Örnek diyalog

1 Haziran 2030 cumartesi, saat on. Müzenin ikinci katı; grafen panosunun önünde Deniz ve müzenin genç rehberi (讲解员). Öğretmenler arkada fotoğraf çekiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 加湿器 cihaz, (b) 发电机 makine, (c) 维生素 temel madde, (d) 催化剂 madde.
2. 这颗芯片用了纳米制程。 晶片 → 芯片, 奈米 → 纳米; geleneksel karakterler basitleştirilmişe döner.
3. 五米每秒; 十五摄氏度; 二百千瓦时 (konuşmada 二百度); 三纳米.
4. Örneğin: 样品经加热处理后进行测量。 经 süreci, 后 sırayı taşır; araştırmacılar düşer.

Özet kartı

1. Bilim terimi biçimbirimlerden kurulur; sondaki hece türü söyler: —器 cihaz, —机 makine, —仪 ölçüm cihazı, —剂 madde, —素 öğe, —体 cisim.
2. Aynı kavramın anakara ve Tayvan adları farklı olabilir: 激光/雷射, 芯片/晶片, 纳米/奈米, 硅/矽. İkisi de kendi bölgesinin standardıdır.
3. Harf kelimesi (字母词) cümlede isimdir: 一个AI模型.
4. Anakarada standart terimi 全国科学技术名词审定委员会 belirler (1985); terimler 术语在线'de aranır.
5. Eyleyeni geri çeken kalıplar: edensiz 被, 经 + işlem, 由……组成/构成, 可分为, 以……为.
6. Birim okuma (GB 3100): çarpmanın adı yok, bölme 每; 20 ℃ = 二十摄氏度; 千瓦时 konuşmada 度.
7. Yeni karakterler: 芯, 晶, 碳, 器, 硅.

Sonraki derse köprü

Lazerin adı bir toplantıda sabitlendi; terim bir şeyi tek ve kalıcı bir adla tutmak ister. 道德经'in ilk satırı ise tam bu güvene dokunur: 名可名，非常名. İki bin yılı aşkın bir metin adlandırmaya neden kuşkuyla bakar, ve 庄子 aynı kuşkuyu kurallarla değil hikâyelerle nasıl anlatır?