Paragrafın düzeni ve eksiltme

Kanca

HSK kompozisyon derleminden alınmış bir öğrenci cümlesi: «爸爸会叫公司的员工送饭给我，就这样一个人在家吃饭。» Evde tek başına yemek yiyen kim? Yazar kendini kastetmiş. Çince okuyan biri ise ikinci parçanın öznesini önce 爸爸 diye okur, çünkü düşürülmüş bir özne kendini en yakın kişiye değil, öndeki cümlenin konusuna ve öznesine bağlar. Tek bir 我 eksik ve cümlenin anlamı başka birine geçmiş.

Anlatım

Sahne: ikinci taslak

1 Nisan 2030 pazartesi 张老师 «陪同翻译的一天» yazısının ikinci taslağı için son günü tahtaya yazdı: 12 Nisan cuma. Deniz katları düzeltilmiş cümlelerle yeni bir paragraf kurdu. Paragraf, 28 Mart perşembe günü Mart sonundaki grupla 故宫'da geçen sabahı anlatıyor. 清明'den bir gün sonra, 6 Nisan cumartesi öğleden sonra 小明 altıncı kattan indi ve taslağı okudu. Kırmızı kalem bu kez cümlelere değil, cümlelerin arasına gitti: hangi cümle önce gelmeli, hangi özne söylenmeli, hangisi susmalı.

Cümle sınırını aşan bu birime Çince dilbilgisi 语段 ya da 句群 der: birbirine bağlı birkaç cümleden oluşan, çoğu zaman bir paragrafla örtüşen öbek.

İç düzen: zaman, mekân, mantık

Deniz'in ilk denemesi saat dokuzda 午门'den girişle açılıyor, iki cümle sonra sabah yedideki kahvaltıya dönüyordu. Okur geri sarmak zorunda kalıyordu. Paragraf bir sıra seçmeli ve onu korumalıdır.

Zaman sırası (时间顺序) olayları oluş sırasıyla verir: bir günün akışı, bir işin adımları. Mekân sırası (空间顺序) gözün yürüdüğü yolu izler: dışarıdan içeriye, yukarıdan aşağıya, bütünden parçaya. Çin'de ortaokul için hazırlanmış bir öğretim notu bu sıraya 故宫'ı anlatan ders kitabı metnini örnek verir: önce sarayın bütünü, sonra güneyden kuzeye 太和门, 太和殿, 中和殿, 保和殿, 乾清宫 ve en sonda 御花园. Mantık sırası (逻辑顺序) ise iki şeyin arasındaki ilişkiye göre dizer: genelden özele, sebepten sonuca, asıl olandan ikincile.

Bu sıralar birbirini dışlamaz; bir paragraf çoğu zaman birini ana iskelet yapar. Deniz için çözüm katmanlıydı: yazının tamamı günü saat saat izler, 故宫 paragrafı ise 午门'den kuzeydeki 神武门'e uzanan yolu adım adım yürür. Görüş bildiren bir paragrafta ise genel yargı başa, ayrıntı arkaya gelir; konu cümlesi (主题句) bunun en bilinen biçimidir (Ders HSK5.34).

Konu uzar, konu değişir

İzlence sıraların yanına iki hareket koyar. Bu derste 话题延伸'yi aynı konunun yeni bilgiyle sürmesi diye okuyoruz: 客人们 bir kez söylenir, sonraki cümleler onu taşıyarak fotoğraf çeker, yürür, şaşırır. Konu değiştirme (话题转换) ise sözü başka bir konuya geçirir (Ders HSK6.8). Bu ayrımın pratik sonucu bir sonraki bölümde: konu sürerken özne susabilir, konu değişince yeniden adlandırılır.

Cümleleri birbirine bağlayan araçlar

Paragrafı bir arada tutan araçlara metin bağlantısı (衔接) denir. Çince ile İngilizceyi karşılaştıran bir derlem çalışması bunların başlıcalarını zamirle gönderme (指代), eksiltme (省略) ve bağlama (连接) olarak sayar; aynı adın tekrarı da bu işi görür. Bir sözcüğün anlamını metinde önceden geçen bir öğeden alması geriye göndermedir (回指; Ders Y.5). Zamir ve ad tekrarı bunu görünür biçimde yapar. Çincenin en sık kullandığı yol ise hiç söz etmemektir.

İki yönlü eksiltme

Sonrakine dayanan eksiltme özellikle öndeki parça arka plan olduğunda zorunlulaşır: 由于, 除了 ile açılan bir parça ya da «…的时候» gibi bir zaman çerçevesi. 鲁迅'nün 《阿Q正传》 dördüncü bölümünde üç biçim tek cümlede çalışır:

脱下衣服的时候，他听得外面很热闹，阿Q生平本来最爱看热闹，便即寻声走出去了。

脱下衣服的时候 parçasının öznesi arkadan gelen 他'dır. Üçüncü parça bir anı değil, adamın ömür boyu huyunu anlatır ve ad tam söylenir: 阿Q. Son parça 便即 ile öznesiz akar.

Sıfır mı, zamir mi, ad mı?

高宁慧'nın 1996'da yabancı öğrencilerin zamir hataları üzerine çıkardığı eğilimler bugün de öğretimde kullanılıyor. Aynı konu zinciri içinde, cümleler arasındaki anlam bağı sıkıyken sıfır gönderme tercih edilir. Zincirler arasında, paragraflar arasında, gönderilen kişi sık değişirken, bir bağlaçtan ya da yeni bir zaman sözcüğünden sonra zamir öne çıkar: 然而, 因此, 第二天, 小时候 yeni bir zincirin başladığını haber verir.

Boşluğun kime bağlanacağı da bir sıraya uyar: konu, sonra özne, sonra nesne. Gösterilmek istenen kişi öndeki cümlenin nesnesiyse, özellikle 让, 叫, 请 gibi fiillerden sonra, sıfır bırakılmaz. Kancadaki cümle tam olarak bu yüzden yanlış okunuyordu.

Eksik kullanım ve aşırı kullanım aynı ağırlıkta değildir. Gereksiz tekrar edilen 我们 metni ağırlaştırır ama yanlış anlaşılmaz; yanlış yerde düşürülen bir özne ise anlamı başka bir kişiye taşır.

Karakter köşesi

纲'nın ilk anlamı balık ağını toplayan ana ip. 汉典 《韩非子》'den aktarır: ağı iyi atan ağın gözlerini tek tek değil, ana ipi çeker. Yazı planının adı 提纲 de bu karakteri taşır; Deniz'in ikinci taslağı bir 提纲 ile başladı. 纬 dokumada mekiğin taşıdığı yatay ipliktir, 经 dikey olanı: 经纬 «boyuna ve enine düzen», 纬度 «enlem». 汉典 eski bir kullanım olarak 纬文'yi «安排组织文章» diye açıklar.

链 metal halkalardan zincirdir: 链子, 项链, 链条. Söylem çalışmalarındaki 话题链 «konu zinciri» terimi de bu karakterle yazılır. 蒙'nin bu dersteki okunuşu méng: 蒙上 «üstünü örtmek», 承蒙 «birinin iyiliğine nail olmak». Aynı karakter mēng okununca «kandırmak, rastgele tahmin etmek» (瞎蒙), Měng okununca 蒙古'dur. 脉 kan damarıdır; damar gibi uzanıp kendi içinde bir düzen kuran şeye de söylenir: 山脉, 叶脉, 脉络. İyi bir paragrafın 脉络'u, okurun izlediği o görünmez çizgidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de özneyi düşürür, ama boşluğu fiilin sonundaki kişi eki doldurur. «O zaman öğrenciydik» cümlesinde «-k» kimin konuştuğunu söyler; özne zamiri gerekmez. Ad cümleciklerinde iyelik eki aynı işi görür: «Eve gittiğimde» kimin gittiğini gösterir. Çincede fiil kişi eki almaz. 走了 kimin gittiğini söylemez; o bilgiyi yalnız metnin akışı taşır.

İlginç olan, iki dilin zamire başvurduğu yerlerin birbirine benzemesi. Türkçe de, bir önceki cümlede nesne olarak girmiş bir üçüncü kişi özne olunca zamir ister: «Kitabı Zerrin'e verdim. O ne zamandır okumak istiyordu.» Aynı kişiden söz ederken belirli bir olaydan kişinin genel huyuna geçildiğinde de zamir gelir: «Zeki anahtarlarını kaybetmiş. O zaten öyledir.» 阿Q cümlesinde de huydan söz eden parçada ad yeniden söylenir.

Fark, çoğul ve kişi ekinin ayırt ettiği yerlerde çıkar. Türkçe «hepsi sevinerek bindiler» dediğinde «-lAr» tek bir şoförü dışarıda bırakır. Çincede böyle bir süzgeç yok; ad ya da zamir söylenmezse boşluk öndeki özneye gider. Türkçede eşgüdümlü cümlelerde fiil de geriye doğru düşebilir: «Ali odayı, Mehmet balkonu temizledi.» Çincedeki sonrakine dayanan eksiltme ise en sık özneyi düşürür ve onu arkadaki ana cümleye bırakır.

Örnekler

Örnek diyalog

6 Nisan 2030 cumartesi, öğleden sonra. Deniz'in üçüncü kattaki evi; masada ikinci taslağın 故宫 paragrafı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 早上七点，客人们在酒店吃早饭。吃完饭，我又数了一遍人数。八点半，大巴准时出发。九点，我们到了午门。 Sıra ② ④ ① ③; saat sözcükleri iskeleti taşır, sayım kahvaltıyla otobüs arasına düşer.
2. 我早上六点起床，先去跑步，跑完步以后吃早饭。然而那天我没吃早饭。 Aynı zincirdeki 我'lar düşer; 然而'dan sonra yeni bir zincir başladığı için orada 我 kalır.
3. 小刘 ya da 他. Boş bırakılırsa boşluk özneye, 王阿姨'ya gider; nesne olarak girmiş kişi özne olunca adlandırılır.
4. 听到这个消息 parçasının öznesi arkadaki 大家'dır: (大家)听到这个消息，大家都笑了. Öndeki parça arka plan olduğu için özne arkada söylenir.

Özet kartı

1. Paragraf (语段, 句群) bir sıra seçer: zaman sırası olayları, mekân sırası gözün yolunu, mantık sırası ilişkiyi (genelden özele, sebepten sonuca) izler; sıralar iç içe kullanılabilir.
2. Metin bağlantısı (衔接) zamirle gönderme, eksiltme, bağlama ve ad tekrarıyla kurulur.
3. Sıfır gönderme (零形回指): konu sürerken özne ya da nesne söylenmez, okur boşluğu öndeki konudan doldurur.
4. Öncekine dayanan eksiltme (承前省略) öndeki öğeye, sonrakine dayanan eksiltme (蒙后省略) arkadaki öğeye yaslanır; 由于, 除了, «…的时候» gibi arka plan parçalarında özne arkada söylenir.
5. Zincir içinde sıfır; konu değişince, paragraf başında, 然而 ve 因此 gibi bağlaçlardan ve 第二天 gibi zaman sözcüklerinden sonra zamir ya da ad.
6. Boşluk önce konuya, sonra özneye bağlanır; öndeki cümlenin nesnesini göstermek için sıfır bırakma. Eksik eksiltme metni ağırlaştırır, yanlış eksiltme anlamı başkasına taşır.
7. Yeni karakterler: 纲, 纬, 链, 蒙, 脉.

Sonraki derse köprü

故宫 paragrafı bir günü anlatıyordu, öznesi de bir gruptu. Bilimsel bir makalede paragraf bir olayı değil bir iddiayı taşır; özne de sık sık bir kişi değil, makalenin kendisi (本文) ya da yazarıdır (笔者). Böyle bir metin hangi bölümlerden kurulur, ve uzman olmayan bir okur onu baştan sona okumadan nereden tutup anlamaya başlar?