Çok katmanlı bileşik cümleler

Kanca

Çin'in noktalama standardı noktalı virgüle şaşırtıcı bir görev verir. Parçaları eşit ağırlıkta olmayan uzun bir cümlede «；» işareti, standardın deyişiyle, «第一层分句» arasına konur: birinci kattaki parçaların arasına. Demek ki bir cümlenin katları vardır ve yazar, noktalı virgülü koymadan önce cümlesinin hangi katta ikiye ayrıldığını bilmek zorundadır.

Anlatım

Sahne: kırmızı kalemli bir taslak

Bahar döneminde 张老师 kısa bir ödev vermiş: 1.500 karakterlik bir yazı, konusu «陪同翻译的一天». Taslaklar 15 Mart cuma toplandı. 18 Mart 2030 pazartesi Deniz kendi kâğıdını geri aldığında bir cümlenin altı kırmızıyla çizilmiş, kenarında iki not var: «层次不清» ve «晦涩». Cümle, Mart başında eşlik ettiği yaşlı grubu anlatıyor:

虽然团里的客人大多七十岁以上，但是因为每到一个地方我们都留出了休息时间；所以即使一天走一万多步，也很少有人喊累。

Kelimeler doğru, her bağlacın eşi var. Sorun, parçaların hangi sırayla iç içe geçtiğinde ve noktalı virgülün nereye düştüğünde. Ertesi gün öğleden sonra Deniz, 张老师'nin birinci kattaki odasına gidiyor.

Basit ve çok katmanlı

Sıralı, ilerleyen, seçimli, karşıtlık, taviz, varsayım, koşul, sebep-sonuç, amaç, açıklama: bu türlerin her biri iki parçalı, tek ilişkili bir cümleydi. Gerçek metinde ise parçalardan biri kendi içinde yeniden bir bileşik cümle olabilir.

İzlence beş tür çok katmanlı cümle sayıyor: sıralı, karşıtlık, varsayım, sebep-sonuç ve ilerleyen. Bu derste bir cümlenin adını birinci katındaki ilişkiden alıyoruz.

Katmanları çözmek: dört adım

1. Yan cümleleri say. Virgül ve noktalı virgüller arasında kalan her parça bir yan cümledir. Deniz'in cümlesinde dört tane var: ① 客人大多七十岁以上 ② 每到一个地方都留出了休息时间 ③ 一天走一万多步 ④ 很少有人喊累.

2. Bağlaçları eşleştir. Bağlantı sözcükleri çoğunlukla çift çalışır (Ders HSK4.12). Burada üç çift var: 虽然……但是, 因为……所以, 即使……也. Her çiftin iki ucu bir kat tanımlar.

3. Birinci katı bul. Hangi çift cümlenin tamamını iki büyük bloğa ayırıyor? 虽然 yalnız ①'i kapsar; 但是 ise arkasındaki her şeyi: ②, ③ ve ④. Bir bağlacın kapsadığı alana bu derste 管辖范围, yani bağlacın «yönetim alanı» diyoruz. 但是'nin alanı cümlenin geri kalanının tamamı olduğu için birinci kat ①'ten sonra açılır.

4. Bloğun içine in. Sağdaki blokta 因为 ②'yi, 所以 ③ ile ④'ü kapsar: ikinci kat. En içte 即使 ③ ile 也 ④ arasında üçüncü bir kat kalır.

Okul dilbilgisi notlarında katlar dikey çizgilerle gösterilir: «|» birinci kat, «||» ikinci, «|||» üçüncü. Deniz'in cümlesi böyle çizilir:

虽然① | 但是因为② || 所以即使③ ||| 也④

Tabloyla:

Bu, üç katlı bir karşıtlık cümlesidir (多重转折复句).

Noktalı virgül birinci katta durur

Kırmızı çizginin ikinci nedeni de buradan çıkıyor. Deniz noktalı virgülü ② ile ③ arasına koymuş, yani ikinci kata. Standart ise eşit olmayan parçalı bir çok katlı cümlede noktalı virgülü birinci katın sınırına ayırır ve örnek olarak özellikle seçim ve karşıtlık ilişkilerini anar. Ek açıklamada bir sıra çizer: 顿号 (、) en kısa duraklama ve en alt kat, virgül ortada, noktalı virgül cümle içindeki en yüksek kat.

Deniz'in cümlesinde iki düzeltme mümkün. Ya noktalı virgül birinci kata taşınır: 虽然团里的客人大多七十岁以上；但是因为……，所以即使……，也……. Ya da cümle kısa olduğu için noktalı virgül hiç kullanılmaz; standart da parçalar kısa, katlar az ve bağ sıkıysa virgülün yettiğini söyler.

Standardın kendi örneklerinden biri katmanı noktalama ile gösterir:

昨天夜里下了一场雨，以为可以凉快些；谁知没有凉快下来，反而更热了。

Birinci kat noktalı virgülde, ilişki karşıtlık (谁知 beklentiyi bozuyor). Her iki yarının içinde de virgüllü ikinci bir kat var.

Üç büyük aile

Türleri üç aileye toplamak katman çözmeyi hızlandırır. 邢福义'nın bileşik cümleler için önerdiği üçlü sistem (复句三分系统) Çince öğretiminde giderek yaygınlaşan bir sınıflamadır:

Açıklama cümlesi bu on iki alt türün arasında ayrı bir adla yer almaz. Deniz'in cümlesinde üç katın üçü de farklı bir ilişki: en dışta dönüş, ortada sebep, en içte yine dönüş ailesinden bir taviz.

Bağlaç düşünce

Konuşmada ön parçadaki bağlaçlar (因为, 虽然, 不但) sık düşer; hepsini söylemek cümleyi ağırlaştırır. Parçalar o zaman anlamla bağlanır (意合; Ders HSK5.23). Deniz'in cümlesinin konuşma hâli şöyle olabilir: 客人大多七十多了，我们走走停停，一天一万多步，也没人喊累. Tek bir 也 kalmış, ama katlar yerinde.

Bağlaçsız bir cümleyi çözmenin yolu onları geri koymaktır. Aday bir bağlaç ekle; anlam bozulmuyorsa ilişki odur. 东西太多，一个人拿不了，你下楼帮我一下 cümlesine 因为……所以 eklenir, sonuna da «bu yüzden» anlamıyla bir 所以 daha; birinci kat ① ile ②'nin toplamı ve ③ arasında açılır.

Kurmak: içten dışa

Uzun bir cümleyi yazarken çözme sırasını tersine çevir. Önce en içteki çifti kur (即使一天走一万多步，也很少有人喊累), sonra onu bir üst çiftin içine yerleştir (因为……，所以……), en son birinci katı ekle (虽然……；但是……). Her çiftin iki ucu kapanmadan bir üst kata çıkma.

Karakter köşesi

嵌 bir şeyi bir boşluğa oturtmaktır: 嵌入 «içine gömmek», 镶嵌 «kakma»; iç içe geçmiş bir yan cümle de böyle oturur. 叠 üst üste yığmaktır: 一叠纸 «bir deste kâğıt», 叠被子 «yorgan katlamak».

Deniz'in kenar notundaki 晦涩 iki karakterden kurulu. 晦'nın ilk anlamı ay takviminde ayın son günü, oradan «karanlık» ve «anlamı gizli»; 汉典 晦涩'yi «意义隐晦，文字僻拗» diye açıklar. 涩 önce dokunuşta pürüzlülük, sonra dilde buruk tat (苦涩), en son okumada takılmaktır: 生涩, 晦涩.

辖'nın ilk anlamı, 汉典'ye göre, araba aksının ucundan geçirilen ve tekerleğin çıkmasını önleyen küçük demir çividir. «Bir şeyi yerinde tutmak» anlamından 管辖 «yönetmek, yetki alanında tutmak» doğdu. Bağlacın 管辖范围'ı da yan cümleleri böyle yerinde tutar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe katmanları fiilin sonunda işaretler. Yan cümlenin fiili bir ek alır ve ana fiilden önce gelir: «Misafirlerin çoğu yetmişin üstünde olduğu hâlde, her durakta dinlenme payı bıraktığımız için, günde on bin adım yürüseler bile pek az kişi yorgunluktan yakındı.» «-DIğI hâlde», «-DIğI için», «-sA bile» ekleri katı fiilin üstünde gösterir; okur her ekte bir katın kapandığını anlar. Yan yana dizme ve «-(y)Ip» ise eşit parçaları bağlar (G&K 28.1, 28.2).

Çincede katmanı fiil değil, yan cümlenin başındaki bağlaç gösterir. Bağlaç düşünce geriye yalnız sıra ve anlam kalır. Katı fiilde arayan biri Çincede işaret bulamaz; bakılacak yer, virgüllerden sonraki ilk sözcüklerdir.

Noktalı virgülde iki dil yakınlaşır ama örtüşmez. TDK kuralına göre noktalı virgül, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır. Bu, Çin standardının eşit parçalı cümleler için koyduğu kuralla aynıdır. Ancak Çin standardı noktalı virgülü karşıtlık ya da seçim gibi eşit olmayan bir ilişkinin birinci katına da verir; Türkçe kuralda bu kullanım sayılmaz.

Örnekler

Örnek diyalog

19 Mart 2030 salı, öğleden sonra dört. 张老师'nin birinci kattaki odası; masada Deniz'in kırmızı kalemli taslağı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 尽管① | 但只要② || 就③ ||| 而且④. Birinci kat karşıtlık (尽管……但), ikinci kat koşul (只要……就), üçüncü kat ilerleyen (而且).
2. Noktalı virgül: 这条路虽然近，可是晚上没有灯；那条路虽然远，可是一路都很亮。 İki eşit parça var ve her birinin içinde zaten virgül duruyor.
3. Örneğin: 因为名单发晚了，所以名额没约到，结果客人只好在门口拍照。 ① ile ② sebep-sonuç; birinci kat ①② ile ③ arasında, yine bir sonuç ilişkisi.
4. Örneğin: 因为团里老人多，所以即使天气好，也别走两个小时以上；否则明天谁都起不来了。 (Yīnwèi tuán li lǎorén duō, suǒyǐ jíshǐ tiānqì hǎo, yě bié zǒu liǎng ge xiǎoshí yǐshàng; fǒuzé míngtiān shéi dōu qǐ bu lái le.) Birinci kat 否则'den önce; sol blokta 因为……所以, onun içinde 即使……也.

Özet kartı

1. Basit bileşik cümlede tek ilişki vardır; çok katmanlı bileşik cümlede (多重复句) ilişkiler katman katman iç içe geçer.
2. Çözme sırası: yan cümleleri say, bağlaç çiftlerini eşleştir, en geniş alanı kapsayan çifti bul (birinci kat), sonra blokların içine in.
3. Bağlacın kapsadığı alan (管辖范围) katı belirler. Gösterim: | birinci, || ikinci, ||| üçüncü kat; cümlenin adı birinci kattan gelir.
4. GB/T 15834: eşit olmayan parçalı çok katlı cümlede noktalı virgül yalnız birinci katta durur; kısa ve az katlı cümlede virgül yeter.
5. On tür üç aileye toplanır: sebep (因果类), sıra (并列类), dönüş (转折类).
6. Konuşmada ön bağlaçlar düşer (意合); çözerken onları geri koyup dene. Kurarken içten dışa ilerle, her çiftin iki ucunu kapat.
7. Yeni karakterler: 嵌, 叠, 晦, 涩, 辖.

Sonraki derse köprü

Deniz'in cümlesi bir noktada iki cümleye bölünebilirdi, ve o zaman ikinci cümle bir öncekine 因此 ya da 所以 gibi bir sözcükle bağlanacaktı. İlişki cümlenin sınırını aşınca artık bir paragrafın düzeni söz konusu olur: cümleler zamana göre mi, mekâna göre mi, mantığa göre mi dizilecek; ilk cümlede adı geçen özne sonraki cümlelerde neden yeniden söylenmez, ve ne zaman söylenmezse okur kaybolur?