为…起见, 以至于, 非得…才…

Kanca

以至 ve 以致 aynı okunur: ikisi de yǐzhì. Sesli mesajı yazıya döken bir telefon hangisini seçeceğini bilemez; dinleyen biri de bilemez. Oysa yazıda biri «o kadar ki», öteki «ne yazık ki sonunda» der. Kulağın ayıramadığı farkı ancak cümlenin kendisi gösterir.

Anlatım

Sahne: mevsimin ilk grubu

周经理 ile yenilenen sözleşme 1 Mart 2030'da yürürlüğe girdi. Mevsimin ilk Türk grubu, on altı kişi, 7 Mart perşembe öğleden sonra Pekin'e iniyor; misafirlerin büyük kısmı yetmiş yaşın üstünde ve gezinin en zorlu günü Sur'a ayrılmış. 5 Mart salı akşamı 周经理 Deniz'e uzun bir sesli mesaj bırakıyor; telefon onu yazıya çeviriyor:

周经理：天气预报说周五有大风和沙尘。为安全起见，周五的长城改到周六。客人要是非要出去，你就跟他们说，非得等风小了才能出门。

Grup gidince Deniz, 10 Mart pazar gecesi, şirket için Çince bir iş kaydı (工作记录) yazıyor. Taslağın iki satırı şöyle:

三月八日，为了安全起见的考虑，长城改到了第二天。

三月九日，风停了，客人们在长城上玩得非常开心，以致很多人都不想下山了。

İki satırda da bir pürüz var: birinde kelime fazlası, ötekinde yanlış bağlaç.

为（了）X起见: bir kaygı adına

为了 ile bir amacı söylemeyi biliyorsun (Ders HSK3.34): 为了看长城，我们六点就出发了. 为……起见 aynı edatı kullanır ama arkasına bir eylem değil, bir kaygı koyar: güvenlik, ihtiyat, kolaylık, kesinlik. 汉典 起见'yi «为了某种目的或原因着想» diye açıklar, yani «bir amaç ya da sebep adına düşünüp taşınarak».

Bu yüzden X'in yerine çoğunlukla iki heceli, soyut bir ad ya da sıfat gelir: 为安全起见, 为慎重起见, 为稳妥起见, 为方便起见. Cümlede ilk sırada durur, arkasından virgül, sonra alınan önlem ya da verilen karar gelir. İzlence 为（了） yazar: iki biçim de kullanılır, 为 tek başına daha sıkı ve yazılı duyulur.

Bu derste 为……起见'yi yalnız bir kaygının, bir bakış açısının adına kullanıyoruz. «Seddi görmek için» somut bir hedeftir ve 为了'nın işidir; 起见 onu taşımaz.

以至（于）: bir uca kadar, bir sonuca kadar

以至 iki iş görür. Birincisi bir dizinin genişleyerek ulaştığı son halkadır, Türkçedeki «-e kadar». 乃至'yu bu konumda tanımıştın (Ders Y.9). 《语言文字报》'nın eski genel yayın yönetmeni 杜永道 以至'yu «直到» diye tanımlar ve «küçükten büyüğe, azdan çoğa, sığdan derine» bir uzanmayı anlattığını yazar. Onun örneği: 看两遍、三遍以至十几遍.

İkincisi izlencenin sebep-sonuç bölümüne giren kullanımdır. 汉典 以至于'yu «表示达到某种程度或结果» diye tanımlar: bir şey öyle bir dereceye varmıştır ki şu sonuç doğmuştur. İlk parçada sık sık bir derece söylenir (太, 这么, 越来越, 越……越……), 以至于 ikinci parçanın başında durur ve o derecenin vardığı yeri gösterir.

Deniz'in ikinci satırına uyan bağlaç budur. Gezi o kadar keyifliydi ki misafirlerin çoğu aşağı inmek istemedi: 客人们玩得非常开心，以至于很多人都不想下山了.

以致: istenmeyen sonuç

以致 da yǐzhì okunur ve bir sonucu getirir. 汉典 onu «表示前一分句导致的结果» diye tanımlar; 国语辞典'nin tanığı 《三国演义》'nin ilk bölümünden: «朝廷日非，以致天下人心思乱». 杜永道'nun ayrımı açık: 以致 «致使» demektir ve üstteki sebebin «不好的或者说不如意的结果», kötü ya da istenmeyen bir sonuç doğurduğunu söyler. Onun örneği: 事先没有进行充分的调查研究，以致作出了错误的判断.

Yazarken şunu sor: «O kadar ki» diyebiliyorsan 以至于, «ne yazık ki sonunda» diyebiliyorsan 以致. Deniz'in taslağındaki 以致 keyifli bir günü bir kazaya benzetiyor.

非得A才B: kuralın koyduğu koşul

非得 fēiděi'deki 得 «gerekmek» anlamındaki děi'dir. 汉典 非得'yi «必须» diye açıklar ve çoğu zaman bir 不 ile karşılık bulduğunu not eder. En bilinen biçimi 非得……不可/不行: 这件事你非得去一趟不可. Chinese Grammar Wiki 非……不可 için üç kullanım sayar: konuşanın kararlılığı, bir zorunluluk ve kaçınılmaz bir gelecek (再不出发，非迟到不可). CC-CEDICT 非'nin «ısrar etmek, mutlaka» anlamını konuşma dili (coll.) diye işaretler.

İzlencenin kalıbı 不可'nın yerine ikinci parçaya 才 koyar: 非得等风小了才能出门, «rüzgâr dinmeden çıkılmaz; ancak dinince». İki parça çoğu zaman virgülsüz, tek nefeste söylenir; izlence kalıbı bu yüzden sıkıştırılmış birleşik cümleler (紧缩复句) arasına koyar.

朱斌 ve arkadaşlarının 才 cümleleri üstüne çalışması, koşulu bir kuraldan ya da talepten doğan cümleleri ayrı bir sınıfa ayırır ve 必须, 务必, 非, 非得'yi bu sınıfın zarfları arasında sayar.

只有A才B'yi üçüncü düzeyden biliyorsun; 除非A才B'yi tek koşul (唯一条件) olarak öğrendin (Ders HSK6.19). Üçü de A'yı vazgeçilmez kılar. 只有 tarafsız ve her kayıtta rahattır. 除非 bir bağlaçtır, A'nın dışındaki bütün durumları dışarıda bırakır. 非得 bir zarftır; konuşma dilinin sesini ve bir kuralın, bir zorunluluğun ağırlığını taşır.

周经理'nin mesajında yan yana duran 非要 ile 非得 ayrı şeylerdir. Chinese Grammar Wiki 非要'ya «kendi bildiğini yapan» bir duygu rengi yükler: gruptaki Hüseyin Bey (侯赛因先生) tozlu rüzgâra rağmen fotoğraf çekmeye çıkmak istiyorsa, 他非要出去. 非得 ise kişinin isteğini değil, durumun gerektirdiğini söyler.

冗词赘句: fazla söz

Deniz'in ilk satırına dönelim: 为了安全起见的考虑. 起见 zaten «bir şey adına düşünmek» demek; arkasına bir de 的考虑, «düşüncesi» eklenince aynı şey iki kez söylenmiş olur. 汉典 冗'yu «多余无用的», 赘'yu «多余的，多而无用的» diye tanımlar ve 冗词赘句'yi 冗'nun sık öbekleri arasında sayar: gereksiz kelime, fazla cümle. Doğrusu yalın: 为安全起见，长城改到了第二天.

Karakter köşesi

冗'nun 说文'daki eski biçimi 宂'dur ve «散也», boşta, işsiz demektir; 汉典 bugünkü anlamı «闲散的，多余无用的» diye verir: 冗长 «uzun ve sıkıcı», 冗余 «fazlalık». 赘'nun altındaki 贝 para ve malla ilgilidir; 说文 ilk anlamını «以物质钱», rehine bırakmak diye verir. Bugün en çok 赘述 «gereğinden fazla anlatmak» ve 累赘 «ayak bağı, yük» içinde görülür. 妥 稳妥 «sağlam, riske girmeyen» ve 妥善 «yerinde, düzgün» kelimelerinde yaşar; 为稳妥起见 bu dersin kalıplarından biridir. 尘'nun Çin standardındaki kökü 小, Kangxi tablosunda ise 土'dur; 沙尘 «kum ve toz», 灰尘 «toz». 睁 yalnız göz için kullanılır: 睁不开眼睛 «gözünü açamamak».

Türkçe ile karşılaştırma

为……起见'nin en yakın Türkçe karşılığı bir bakış açısı öbeğidir: «güvenlik açısından», «ihtiyaten», «kolaylık olsun diye». Göksel ve Kerslake (16.6) «açısından», «bakımından», «yönünden» gibi öbeklerin bir sözün hangi bakımdan geçerli olduğunu söylediğini yazar. Önlem için Türkçe geniş zamana «-sA diye» ekler: «ne olur ne olmaz» (26.1.1.3). 为安全起见 ikisinin arasında durur: bir kaygıyı adlandırır ve kararı ona dayandırır.

以至于'nun Türkçesi iki tanedir. Biri «o kadar … ki»: G&K (26.1.2.3) sonuç cümlesinin «öyle», «öylesine», «o kadar» gibi bir derece sözünü izleyen «ki» ile kurulduğunu gösterir. Öteki «-AcAk kadar» (16.5): «Rüzgâr göz açtırmayacak kadar sertti.» 以致'nin olumsuz rengini Türkçe «sonunda», «ne yazık ki» gibi sözlerle verir.

非得A才B için Türkçede en doğal biçim «ancak»tır. G&K (16.7) «ancak»ı «yalnız, sadece» anlamındaki kısıtlayıcı zarflar arasında sayar: «Ancak rüzgâr dinince çıkabiliriz.» Bir başka yol iki olumsuzla kurulur: «Rüzgâr dinmeden çıkılmaz.» Bu ikinci biçim 非得……不可'ya çok yakındır.

Örnekler

Örnek diyalog

12 Mart 2030 salı, saat 15.00, 周经理'nin odası. Masada Deniz'in iş kaydı, kenarlarında kurşun kalem işaretleri.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 以致: dinlenmemenin istenmeyen sonucu, hastalık. (b) 以至: lise öğrencisinden öğretmene uzanan bir dizinin son halkası. (c) 以至于: derece (太精彩) bir sonuca taşıyor, sonuç kötü değil.
2. Örneğin: 为稳妥起见，我们又把名单核对了一遍。 Kaygı (稳妥) başa geçer, önlem arkadan gelir.
3. Örneğin: 在这家酒店，你非得出示护照才能拿到房间。 (Zài zhè jiā jiǔdiàn, nǐ fēiděi chūshì hùzhào cái néng nádào fángjiān.) Pasaport zorunlu koşul, oda ancak ondan sonra.
4. 为方便起见，我们决定提前出发。 起见 zaten «sebep, amaç» taşır, 的原因 fazladır; 大家, 一起 ve 共同 aynı şeyi üç kez söyler.

Özet kartı

1. 为（了）X起见，…… : X bir kaygı ya da bakış açısı (安全, 慎重, 稳妥, 方便); cümle başında durur, arkasından karar ya da önlem gelir. Somut amaç 为了 ile söylenir.
2. 以至 = «-e kadar»: bir dizinin son halkası (两遍、三遍以至十几遍).
3. ……，以至（于）…… = «o kadar ki»: bir derecenin vardığı sonuç; iyi ya da kötü olabilir.
4. ……，以致…… : istenmeyen bir sonuç. 以至 ile 以致 aynı okunur (yǐzhì); seçimi sonucun niteliği belirler.
5. 非得A才B: A zorunlu koşul, B ancak ondan sonra; konuşma dilinde, bir kuralın ya da ihtiyacın sesiyle (道义情态). 非得……不可/不行 aynı zorunluluğu sonda kapatır.
6. 非要 kişinin ısrarıdır, 非得 durumun gerektirdiği; 非得A就B kurulmaz.
7. 冗词赘句: 起见 ile 考虑, 一起 ile 共同 gibi aynı anlamı ikileyen sözleri ayıkla.
8. Yeni karakterler: 冗, 赘, 妥, 尘, 睁.

Sonraki derse köprü

周经理'nin sesli mesajında bir amaç, bir varsayım ve bir zorunlu koşul art arda dizildi; her biri kendi bağlacını taşıyordu ve sıraları kolayca okunuyordu. Bağlar aynı cümlede iç içe geçince soru değişir: bağlaçların her biri doğru olsa bile hangi ilişki cümleyi en dışta ikiye böler, hangisi o parçalardan birinin içinde kalır? Uzun bir cümlenin katlarını dışarıdan içeriye nasıl ayırırsın, ve noktalı virgül bu katlardan hangisinin sınırına konur?