尚且…何况…, 别说…都…

Kanca

İki cümle aynı olguyu anlatıyor:

年轻人尚且爬不上去，何况七十多岁的客人？

别说七十多岁的客人，连年轻人都爬不上去。

Bilgi aynı: gençler çıkamıyor, yaşlılar hiç çıkamaz. Ama birinci cümle gençlerle açılıyor, ikincisi yaşlılarla. Biri bir soruyla bitiyor, öbürü bir «bile» ile. Bu dersin iki kalıbı aynı merdiveni iki ayrı uçtan tırmanıyor.

Anlatım

Sahne: bir uyarı metni

20 Şubat 2030 çarşamba. Deniz'in eşlik çevirmenliği 1 Mart'ta yeniden başlıyor; 周经理 bir hafta önceden e-postayla bir taslak yolluyor. Mart başında gelecek ilk Türk grubunun çoğu yetmişini geçmiş; programda Çin Seddi var. Deniz'den istenen, gezi öncesi bilgilendirme notunun (行前须知) Türkçesi:

冬季长城风大，台阶又陡又滑。年轻游客尚且爬得直喘气，何况年迈的客人？请各位量力而行，不必勉强登顶。

Deniz önce cümleyi düz bir yargıya çeviriyor: «Gençler nefes nefese kalıyor, yaşlı misafirler daha da zorlanır.» Yanlış değil, ama 周经理'nin cümlesi sonucu söylemiyor, okura soruyor; cevabı okur kendisi veriyor.

Aynı gün telefonda 周经理 aynı şeyi konuşma diliyle söylüyor: «别说爬到顶，风大的时候，有的客人连车都不想下。» Yazıda 尚且, konuşmada 别说. Yön de değişti.

尚且……何况: önce fon, sonra sonuç

İlk parçada bir örnek seçilir: söylenen şeyin en az beklendiği yer. Gençler dağa en kolay çıkacak olanlardır; onlar bile zorlanıyorsa söz kesinleşir. 汉典 尚且'yi tam bu işle tanımlar: «提出程度更甚的事例作为衬托», yani derecesi daha yüksek bir örneği fon olarak öne sürmek. İkinci parçada 何况 hékuàng asıl sözü edilen durumu getirir ve onu çoğu zaman bir soruya bırakır.

Biçim şöyle: A + 尚且 + B，(更/又) 何况 + C (呢)? 尚且 öznenin arkasında, yüklemin önünde durur; sözlüğün ve gramer vikisinin örneklerinin hepsi bu sırada. Özne bağlamdan anlaşılıyorsa düşebilir: 平地上尚且走不稳. İkinci parçada yüklem çoğunlukla tekrarlanmaz; 何况 tek bir ad öbeğiyle yetinir: 何况年迈的客人？ Sona 呢 eklenebilir, 何况'nın önüne de 更 ya da 又 gelir ve vurguyu artırır.

Yön iki türlü olabilir. Olumsuzda fon güçlü olandır: 年轻人尚且爬不上去. Olumluda fon zayıf olandır: 小学生尚且懂这个道理，何况大人？ Kuralı ezberlemek yerine soruyu sor: hangi durumda bu yargı en şaşırtıcı olurdu? Oraya 尚且 konur.

何况'yı 况且'den ayırmayı biliyorsun (Ders Y.9): biri kıyas kurar, öbürü gerekçe ekler. Vikinin gösterdiği gibi 何况 尚且 olmadan da çalışır; ilk parçada o zaman 都 ya da 就 durur: 他在家就不爱说话，何况在外面？ 汉典 何况'ya iki anlam verir: «更进一步的情况» bildiren düz kullanım ve «用反问语气强调程度更深», yani retorik soruyla derecenin daha ileri olduğunu vurgulama. 周经理'nin cümlesi ikincisi.

尚且'nin kaydı ve konuşmadaki eşi

Chinese Grammar Wiki 尚且'yi «还'nın resmî söylenişi» diye tanıtır. Sözlükte de ilk anlamı bir zarftır: 国语辞典 «依旧、仍然» der, örneği 精神尚且存在. 尚 karakteri tek başına bugün de bu işi görür: 尚未 «henüz değil», 尚小 «daha küçük».

Bu yüzden konuşmada 尚且'nin yerini 都 ya da 还 alır. 年轻人都爬不动，何况老人呢？ gündelik bir cümledir. 汉典'nin 何况 için verdiği 《红楼梦》 tanığı da 还 ile kurulu: 朝廷还有三门子穷亲戚呢，何况你我. 元稹'nın dizesinde aynı yerde eski yazının 犹'su durur: 天上犹有碍，何况地上身.

Kalıbın tek heceli biçimi klasik metinlerde görülür. 汉典'nin 尚 maddesi 《史记》'den bir tanık verir: 臣以布衣之交尚不相欺，况大国乎? 尚 fon örneğini, 况 sonucu, 乎 da soruyu taşır.

别说……都: önce elenen, sonra fon

别说 bié shuō sırayı tersine çevirir. Önce asıl sözü edilen durum anılır ve bir kenara itilir: «X'i hiç sorma». Ardından fon gelir, 连 ya da 就是 ile işaretlenir ve 都/也 ile kapanır. Chinese Grammar Wiki biçimi 别说 + A，连/就是 + B + 也/都 + yüklem diye verir ve bu sıranın 更不用说 kalıbının tersi olduğunu not eder.

İki kalıbı aynı olgu üstünde karşılaştır. 尚且 cümlesi fondan sonuca yürür: gençler → yaşlılar. 别说 cümlesi sonuçtan başlar ve fona iner: yaşlılar → gençler. 连……都……，更不用说……了 (Ders HSK4.18) 尚且 ile aynı yönde ilerler; 别说 ise onun aynadaki görüntüsüdür.

Vikinin örneklerinde birkaç ayrıntı daha var. 别说 bir ad da alır, bir fiil öbeği de: 别说你, 别说做菜. Elenen öğenin arkasına 了 gelebilir (别说旅游了), önüne 是 girebilir (别说是我). Yön burada da iki türlüdür: 这么贵的房子，别说你，就是我也会想要的 olumlu bir cümledir.

Bu 别说, «söyleme» diyen yasaklamadan ve Ders Y.3'teki 你还别说'dan ayrı bir kullanımdır. 汉典'nin 别说 maddesi yalnız «başka bir yorum» ve «söyleme, açma» anlamlarını sayar; bağlaç işlevini gramer kaynakları ve izlence verir. Daha resmî bir yazıda vikiye göre 且不说 aynı işi görür.

Soru mu, yargı mı?

何况 ile 更不用说 aynı yere varır, ama biri sorar, öbürü bildirir. 何况老人呢？ cevabı dinleyene bırakır; 更不用说老人了 cevabı kendisi söyler. 周经理'nin notu birincisini seçti.

Karakter köşesi

尚'nın sözlükteki ilk anlamı «hâlâ», örnekleri 尚未 ve 尚小. 崇尚 «saygı duymak» da aynı karakterle yazılır.

衔'nın geleneksel biçimi 銜; ortasında metal kökü, iki yanında 行 durur. 说文 onu «馬勒口中» diye tanımlar: atın ağzındaki gem. Ağızda tutmak anlamı oradan gelir (燕子衔泥, kırlangıcın gagasındaki çamur), «birbirine ekleme» de: 衔接 iki parçanın ucunu ucuna bağlamaktır.

迈 adım atmaktır (迈步); 年迈 ve 老迈 ise «yaşlı, yaşı ilerlemiş» anlamına gelir. 陡'nın solundaki 阝 yer şekliyle ilgili kelimelerde görülür: 陡坡 «dik yokuş». İkinci anlamı «birden»dir: 天气陡变. 喘'da anlamı 口 verir: 喘气 «soluk soluğa kalmak», 喘不过气来 «nefesi kesilmek».

Türkçe ile karşılaştırma

别说'nın sırası Türkçenin bir kullanımıyla neredeyse birebir örtüşür. Göksel ve Kerslake (20.2.3) «değil»in «şöyle dursun» ve «bir yana» ile aynı işi görebildiğini anlatır: «değil» daha az olası olan öğenin önüne geçer, o öğe de genellikle karşılaştırıldığı öğeden önce gelir; ikincisinin arkasında hemen her zaman «bile» bulunur. Kitabın örneği: «Değil sinemaya gitmek, televizyon bile seyredecek zamanım yok.» Çincesi: 别说去看电影，我连看电视的时间都没有. «Değil» ile 别说 aynı yerde, elenen öğenin önünde durur; «bile» ile 连……都 da aynı yerde.

«Şöyle dursun» ise elenen öğenin arkasına gelir ve G&K'ye göre (28.3.1.4) yalnız olumsuz cümlede kullanılır. 别说 için böyle bir sınır yok: 这么简单的菜，别说你，就是小孩子也会做 olumludur.

尚且……何况 için Türkçede tek bir bağlaç bulunmaz. Fonu «bile» taşır, sonuç ise ya bir soruya döner («yaşlılar nasıl çıksın?») ya da bir zarfla bildirilir. Olumlu yönde TDK'nin «kolaylıkla, rahatlıkla» diye tanımladığı «haydi haydi» uyar: «İlkokul çocuğu bile anlar, büyükler haydi haydi anlar.»

Örnekler

Örnek diyalog

25 Şubat 2030 pazartesi, bahar döneminin ilk dersi. 张老师 dönem sonu sınavının kâğıtlarını dağıtmış: Deniz 92, 马克 87.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 晴天的时候这条山路尚且不好走，何况下雪天？ Fon güneşli gün. (b) 这个字中国人尚且常常写错，何况我们？ Fon, yazımı en iyi bilmesi beklenen kişiler.
2. 别说别人的生日，他连自己的生日都记不住。 Sözü edilen önde ve elenmiş, fon 连……都 ile arkada.
3. (a) 专家 / 我们: uzmanın hata yapması şaşırtıcıdır, fon odur. (b) 我们 / 专家: 别说 önce sözü edileni eler, 就是 fonu getirir.
4. 平时尚且很难订到座位，何况周末？ / 别说周末，就是平时也很难订到座位。 (Píngshí shàngqiě hěn nán dìngdào zuòwèi, hékuàng zhōumò? / Bié shuō zhōumò, jiùshì píngshí yě hěn nán dìngdào zuòwèi.)

Özet kartı

1. A 尚且 B，(更/又) 何况 C (呢)? Önce fon (衬托), sonra sözü edilen; C çoğu zaman bir ad öbeği ve sonuç soruya bırakılır.
2. Fon, yargının en şaşırtıcı olacağı örnektir: olumsuzda güçlü olan, olumluda zayıf olan.
3. 尚且 yazı dilidir, «还»nın resmî eşi; konuşmada yerine 都 ya da 还 gelir. Eski metinlerde 尚……况……乎 ve 犹……何况.
4. 别说 A，连/就是 B 都/也 C: önce sözü edilen elenir, sonra fon gelir. 都/也 düşmez. Daha resmîsi 且不说.
5. 尚且……何况 ve 连……都……，更不用说 fondan sonuca; 别说……都 sonuçtan fona.
6. 何况 sorar, 更不用说……了 bildirir.
7. Türkçede «değil» 别说 ile aynı yerde durur; «şöyle dursun» arkaya gelir ve yalnız olumsuzda kullanılır.
8. Yeni karakterler: 尚, 衔, 迈, 陡, 喘.

Sonraki derse köprü

周经理'nin notu bir kıyasla ikna etmeye çalıştı. Bir uyarı metni başka yollar da kullanır: bir önlemin hangi amaçla alındığını resmî bir kalıpla söyler, bir durumun ne kadar ileri gittiğini bir sonuç bağlacıyla gösterir, ya da bir şeyin ancak belli bir koşul yerine gelirse olacağını şart koşar. Amaç, sonuç ve zorunlu koşul: üçü aynı nota sığabilir mi?