纵然…也…, 幸亏…不然…

Kanca

İzlence bu iki kalıbı aynı rafa koyuyor: varsayım cümleleri. 纵然 için şaşırtıcı değil, «-se bile» zaten bir varsayımdır. Ama 幸亏 olmuş bitmiş bir şeyi anlatır: tren yakalandı, kimse düşmedi. Böyle bir cümlenin neresi varsayım? Cevap virgülden sonra gelen sözcükte saklı: 不然, «öyle olmasaydı».

Anlatım

Sahne: bayramın ilk haftası

2030 bahar bayramı 3 Şubat pazar. Deniz bayramı Pekin'de geçiriyor; dönem sonu sınavı bitti, şirketteki grup işi de 1 Mart'a kadar durdu. Bayramın dördüncü günü, 6 Şubat çarşamba sabahı, 小明 ailesiyle anneannesine gitmek için trene binecek. Saat 08.40'ta Deniz'in telefonuna bir mesaj düşüyor:

小明：今天雾大得看不见对面的楼。出租车开得比走路还慢。幸亏我妈非要提前一个半小时出门，不然肯定赶不上火车了。

İki gün sonra, 8 Şubat cuma, sıra Deniz'e geliyor. Binanın kapısından çıkarken saçaktan bir buz sarkıtı kopuyor ve ayaklarının dibine düşüyor. Akşam Çince günlüğüne yazıyor; bayram haftasında üslubunu biraz resmîleştirmek istemiş:

二月六日，大雾。纵然雾很大，小明一家也赶上了火车。

二月八日，房檐上一根冰柱坠落。幸亏高阿姨在楼上喊了一声，我才停住脚步，不然就砸在头上了。

İlk sayfada bir sorun saklı; önce kalıpları tanıyalım.

纵然……也: taviz, yazıda

Taviz birleşik cümlesini (让步复句) 即使……也 ile kurmuştun (Ders HSK4.17). 纵然 zòngrán aynı yere oturur. 汉典 onu «表示假设让步的连词，相当于“即使”» diye tanımlar; Tayvan'ın 国语辞典'si de tek kelimeyle «即使» der. Anlam aynı; fark, kelimenin hangi metinlerde yaşadığında.

Sözlüklerin işaretleri bir kayıt sırası çizer. CC-CEDICT 就算'yı «(coll.)», yani konuşma dili diye işaretler. 纵'nun «-se bile» anlamını ise «(literary)», yazınsal diye verir. 汉典'nin 纵然 için seçtiği tanıklar bir Tang şiiri ve 《三国演义》: «纵然得之，亦难保守». Bu derste kayıt sırasını şöyle kullanıyoruz: arkadaşa 就算 ya da 哪怕, ödeve ve rapora 即使, daha ağır, edebî bir yazıya 纵然.

Yapı 即使'ninkiyle aynı. 纵然 birinci parçanın başında ya da öznenin arkasında durur, ikinci parçada 也 karşılık verir; eski metinlerde 也'nin yerinde 亦 bulunur. 哪怕 bir ad öbeğiyle tek başına kalabilir, ama 纵然 ve 即使 kalamaz; arkalarından mutlaka 也 ile kurulan bir sonuç gelir (李宗江).

Asıl sınır gerçeklikte. 即使'nin arkasındaki durum varsayımsal olmalı, gerçekleşmiş bir durum için 虽然 kullanılır. Sözlükler 纵然'ye de yalnız «假设让步» der. Deniz'in günlüğündeki ilk cümle buraya takılıyor: sis gerçekti, tren de gerçekten yakalandı. Olmuş bir şeye taviz veriliyorsa 虽然 ya da 尽管 gerekir: 虽然雾很大，小明一家还是赶上了火车.

纵使 ve tek başına 纵

纵使 zòngshǐ'yi de 汉典 «即使» ile açıklar; 纵然'nin yerine rahatça geçer. Tek heceli 纵'yu da CC-CEDICT yazınsal sayar.

Burada bir tuzak var. 纵'nun asıl anlamlarından biri «kuzey-güney yönü, dikey»dir; karşıtı 横. 汉典'nin bu anlam için verdiği tanık 梁启超'den: «纵有千古，横有八荒». Burada 纵 bir taviz kurmaz; zamanın dikey eksenini, 横 da mekânın yatay eksenini anlatır. Arkasından 也/亦 ile bir sonuç geliyorsa taviz, 横 ile çift kuruyorsa yön.

幸亏……不然: olmayan dünyayı söylemek

幸亏'yu tavır zarfı olarak biliyorsun (Ders Y.7): bir şans, gelen bir tehlikeyi savuşturmuştur. Bu derste ikinci parça açılıyor. 不然, 要不然 ve 否则 «böyle olmazsa» diye bir varsayım kurar (Ders HSK4.15). O derste varsayım ileriye bakıyordu: 快走吧，不然就赶不上了, henüz yetişmeyebiliriz.

幸亏'nun arkasında ise 不然 geriye bakar. Birinci parça gerçekleşmiş bir olgudur: 小明'in annesi erken çıkmakta ısrar etti. 不然 bu olguyu tersine çevirir: «ısrar etmeseydi…». Gerçekleşmemiş bir dünyayı, olanın tersini varsayan bu yapıya dilbilim karşı-olgusal der.

Çince bu anlamı ayrı bir fiil biçimiyle işaretlemez. Qian Yong'un çalışması 要不然'ın karşı-olgusal cümlelerde sık geçtiğini, ama karşı-olgusal olmayan cümlelerde de kullanılabildiğini hatırlatır; anlam bağlamdan çıkarılır. Bu kalıpta bağlamı 幸亏 verir: olgu kesinleşmiştir, öyleyse 不然'ın arkası olmamış bir şeydir. Sonuç parçasında 就……了 ya da 肯定, 早就 gibi sözler bu «olurdu»yu güçlendirir.

İzlence 幸好'yu 幸亏'nun yanına, 否则'yi 不然'ın yanına koyar. AllSet Learning'in 多亏 ile 幸亏 karşılaştırması da 不然'lı örneği seçer: 幸亏你提醒了我，不然我就忘了.

幸亏……才: iyi sonucu söylemek

Olmamış kötü sonuç yerine olmuş iyi sonucu söylemek istersen 不然'ı bırakıp ikinci parçaya 才 koyarsın: 幸亏带了伞，我才没淋湿. Deniz'in günlüğündeki 我才停住脚步 de böyle. AllSet'in gramer vikisi kuralı 多亏 için açıkça yazar ve 幸亏'nun da 才 ile kurulduğunu ekler: iyi sonuç arkadan geliyorsa 才 gerekir, çünkü «o yardım olmasa bu iyi sonuç olmazdı» anlamını 才 taşır. Deniz'in cümlesi ikisini art arda kullanıyor: 才 olmuş iyi sonucu söyler, ardından 不然 o sonucun yokluğunu varsayar.

Vikinin iki ayrımı daha işine yarar. 幸亏 cümlenin başında durur, 多亏 sona da geçer: 我没迟到，多亏了你. Bir de 多亏 tek bir ad öbeği alabilir, 幸亏 alamaz; 幸亏'nun arkasında bir olay, bir yüklem durur.

雾 ve 霾

Deniz'in günlüğünde bir kelime daha düzeltilecek. 汉典 雾'yu «接近地面的水蒸气，遇冷凝结后飘浮在空气中的小水点» diye tanımlar: yere yakın, yoğunlaşmış su damlacıkları. 霾 ise «空气中因悬浮着大量的烟、尘等微粒而形成的混浊形象»: havada asılı duran duman ve toz. İkisi birlikte 雾霾 «sisli pus» olur; tek başına 雾 su, 霾 kirdir.

Karakter köşesi

纵'nun kökü 纟, ipek ipliktir; 汉典 ilk anlamını «gevşek» (松缓) diye verir. Sözlük «salıvermek» (纵虎归山) ve «göz yummak» (放纵) anlamlarını da sayar. 雾 ile 霾'nın ikisi de 雨'nin altındadır; 说文 霾'yu «風雨土也» diye açıklar, yani rüzgârla yağan toz. 坠'nun alt bileşeni 土: 汉典'ye göre toprağa düşmek. 坠落 «düşmek», 耳坠 ise «küpe», asılı duran süs. 祸'nun solundaki 礻, 示'nin yan biçimidir; 车祸 «trafik kazası», 闯祸 «başını belaya sokmak».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe tavizi bir ekle ve bir edatla kurar: «-sA da» ya da «-sA bile». Göksel ve Kerslake (27.4.2.1) iki biçimin bu işlevde birbirinin yerine geçtiğini yazar. Kayıt farkını Türkçe kelime seçimiyle değil, cümlenin geri kalanıyla verir; 纵然 ile 就算 arasındaki gibi ayrı bir sözcük çifti yoktur. «Ne kadar … olursa olsun» resmî yazıda 纵然'nin işini görebilir.

Karşı-olgusal tarafta durum tersine döner: Türkçe bu anlamı fiilin üstünde açıkça işaretler. G&K (21.4.1.3) karşı-olgusal ana cümlenin «-(A/I)rdI / -mAzdI» ile kurulduğunu, «-sAydI» ile kurulan koşul cümlesinin de her zaman karşı-olgusal olduğunu söyler (27.2.4). «İyi ki erken çıkmışız, yoksa treni kaçırırdık» cümlesinde «-ırdık» olmamış bir dünyayı tek başına gösterir. Çincede 赶不上火车了 hem «kaçıracağız» hem «kaçırırdık» olabilir; hangisi olduğunu 幸亏 ya da bağlam söyler.

«Yoksa» ve «aksi hâlde» Türkçede 不然 ile 否则'nin karşılığıdır; G&K (28.3.9) ikisini de «otherwise» anlamında sayar.

Örnekler

Örnek diyalog

11 Şubat 2030 pazartesi, saat dörde doğru, Deniz'in mutfak masası. 小明 dün anneannesinden döndü. Masada Deniz'in günlüğü açık.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 虽然: özür gerçekten dilenmiş. (b) 纵然: yüz kez başarısızlık bir varsayım. (c) 虽然: hava tahmini gerçekten sis demiş ve yola çıkılmış.
2. Örneğin: 幸亏我们提前订了票，不然就买不到了。 / 幸亏我们提前订了票，才买到了座位。 不然 olmamış kötü sonucu, 才 olmuş iyi sonucu söyler.
3. (a) 雾: su damlacıkları, güneşle dağılıyor. (b) 霾: duman ve toz.
4. Örneğin: 幸亏我把地图下载到了手机上，不然在雾里就找不到路了。 (Xìngkuī wǒ bǎ dìtú xiàzǎi dàole shǒujī shang, bùrán zài wù li jiù zhǎo bu dào lù le.)

Özet kartı

1. 纵然/纵使……，也…… = 即使……也……, daha yazınsal bir kayıtta; sözlük tanımı «假设让步». Eski metinlerde 也 yerine 亦.
2. Kayıt işaretleri: 就算 konuşma dili, 即使 ödev ve rapor, 纵然/纵使 edebî yazı; tek başına 纵 yazınsal.
3. Olmuş bir duruma karşın verilen sonuç 虽然/尽管 ile kurulur, 纵然 ile değil.
4. 纵 aynı zamanda «dikey»dir: 纵有千古，横有八荒'da taviz yok.
5. 幸亏/幸好 + olgu，不然/要不然/否则 + olmamış kötü sonuç: karşı-olgusal (反事实). Çince bunu fiil biçimiyle işaretlemez; anlamı 幸亏 ve bağlam verir.
6. 幸亏 + olgu，(özne) 才 + olmuş iyi sonuç. 幸亏 başta durur ve bir olay ister; ad alan ve sona geçen 多亏.
7. 雾 su damlacıkları, 霾 duman ve toz; 雾霾 ikisi birden.
8. Yeni karakterler: 纵, 雾, 霾, 坠, 祸.

Sonraki derse köprü

Deniz «bir sarkıt daha düşse bile» derken bir varsayımı uca taşıdı, ama sonucu değiştirmedi. Bir sonraki adım iki durumu birbirine tartar: güçlü olan bile bir şeyi başaramıyorsa, zayıf olan nasıl başarsın? 尚且……何况 bu tartıyı birinci parçada kurup ikincide sonucu soruya bırakır; 别说……都 ise önce bir durumu «bir yana» diye eler, sonra daha uç olanı söyler. Hangi durumda dinleyene bir soru sormak, cevabı söylemekten daha güçlü bir kanıttır?