Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 别看A，B konuşma dilinin taviz bağlacıdır: A görünen, doğru bir olgudur; reddedilen, dinleyenin ondan çıkaracağı sonuçtur. B sık sık 可, 其实 ya da 倒 ile açılır.
- 别看'nın arkasında tam bir önerme yoksa kelime fiil olarak okunur: 别看手机了.
- 虽说 = 虽然, ama genellikle konuşmada; ikinci parça 但 ya da daha gündelik 可 ile gelir; 虽说是 + ad sık görülür.
- 虽, 虽然, 虽说: aynı taviz, üç kayıt.
- X是X, kabul edilen kelimeyi geri verir; 就是 bir kusur, 但是 iki yönden birini getirir. Ad tekrar edilirken nitelik alabilir: 诗是好诗.
- 倒 tavizi yumuşatır (好倒是好); 了 kabul edileni olmuş bir şeye bağlar (去是去了).
- Türkçede: «bakma», «gerçi … ama», «-mAsInA … ama».
- Yeni karakterler: 朴, 素, 嫩, 艳, 貌.
Kanca
Bir anne çocuğuna «别看手机了！» der: ekrandan gözünü ayır. Bir satıcı müşterisine «别看手机小，功能可多了» der ve tam tersini ister: telefona bakmaya devam et, ama gördüğünden sonuç çıkarma. İki cümle aynı iki heceyle açılıyor. İkincisinde 别看 artık bir yasak değil; dinleyenin aklından geçecek yargıyı, o yargı daha kurulmadan geri çeviren bir bağlaç.
Anlatım
Sahne: bayramdan altı gün önce
27 Ocak 2030 pazar, ay takviminde on ikinci ayın yirmi dördü. Deniz bu kış Türkiye'ye gitmiyor; yılın son gecesini, 2 Şubat cumartesi akşamını 小明'in ailesiyle geçirecek. Eli boş gitmek istemiyor. 小明 onu mahalledeki bir ara sokakta, vitrini tek pencere kadar olan bir yün dükkânına götürüyor.
小明：别看这家店门面小，围巾都是老板娘自己织的。
Deniz：这条红的怎么样？过年嘛，红的喜庆。
小明：好看倒是好看，就是太艳了。我妈穿衣服一向朴素。
Deniz：那这条灰的呢？虽说贵了点，可摸着特别软。
Üç taviz, üç ayrı yol. 小明 önce Deniz'in dükkâna bakıp varacağı yargıyı düzeltiyor, sonra Deniz'e hak verip itiraz ediyor. Deniz bir kusuru kendisi kabul edip tartıdan çekiyor.
别看A，B: görüneni bırakma, sonucunu bırak
Wiktionary 别看'yı konuşma diline özgü bir bağlaç diye kaydeder: «-e rağmen», eşanlamlısı 虽说. 别看手机了'da 看'nın nesnesi telefonun kendisidir; 别看手机小'da ise arkada tam bir önerme durur, «telefon küçük». Önerme doğrudur; reddedilen, ondan çıkacak sonuçtur: küçükse işe yaramaz.
Bu yüzden A çoğu zaman dinleyenin de görebildiği bir şeydir: dükkânın darlığı, birinin yaşı, bir rengin sadeliği. B o görünüşün düşündürdüğünün tersini söyler ve sık sık 可, 其实 ya da 倒 ile açılır. 可 ile 了 birleşince vurgu artar: 别看他年纪小，懂得可多了. 别看 dinleyene seslendiği için önüne 你 de gelebilir: 你别看她不爱说话，心里什么都明白.
Beklenti karşıtlığını (反预期) önceki düzeylerden tanıyorsun; 刘焱'nın 2009 tarihli makalesi 别看'yı başlığında tam böyle adlandırır: «反预期信息标记». 张金圈'nin 2016 makalesinin başlığı ise bir süreci anar: «“别看”的连词化».
虽说A，但/可B: 虽然'nın konuşmadaki kardeşi
汉典 虽说'yu tek cümleyle tanımlar: taviz bildiren bir bağlaç, 虽然'ya denk. 《汉语用法词典》 farkı üslupta bulur: 虽然 hem konuşmada hem yazıda kullanılır, 虽说 ise genellikle konuşmada. Ders HSK6.18'de 虽'yu 虽然'nın yazıdaki kısa biçimi olarak görmüştün; böylece aynı taviz üç kayıtta duruyor.
| 虽 | 虽然 | 虽说 | |
|---|---|---|---|
| Kayıt | genellikle yazı | konuşma ve yazı | genellikle konuşma |
| İkinci parça | 但, 却 | 但是, 可是, 却 | 但, 可, 可是 |
| Sahneden | 店虽小，却…… | 虽然店很小，但是…… | 虽说贵了点，可…… |
虽说 sık sık 是 ile bir ada bağlanır: 虽说是同事，可平时很少说话. 汉典'nin tanığı da böyledir ve geç Qing döneminin bir romanından gelir; kelime konuşmaya yakın, ama anlatı nesrinde de duruyor. İkinci parçada 可, 但'den daha gündeliktir.
X（倒）是X（了）: kelimeyi geri vererek hak vermek
Ders HSK6.13'te 喜欢是喜欢'yu 喜欢归喜欢'in karşısında görmüştün. Üst bant aynı kalıbı iki isteğe bağlı parçayla genişletir: arada 倒, sonda 了. 汉典 是'nin bu kullanımını şöyle tarif eder: söyleneni kabul et, sonra asıl söze dön; anlamında «虽然» vardır. Örneği bir adla kurulu: 诗是好诗，就是太长了. Ad tekrar edilirken ikinci kez bir nitelik alabiliyor: şiir, iyi bir şiir.
İkinci parçayı açan kelime yönü belirler. Chinese Grammar Wiki'ye göre 但是'nin açtığı parça olumlu da olabilir, olumsuz da; 就是'nin açtığı parça ise bir kusur söylemek zorundadır. 累是累，但是很值得 doğaldır; 就是 taviz verilen iyiliğin karşısına bir eksik koyar: 好看是好看，就是太艳了.
倒 araya girince 倒是'nın taviz kullanımı kalıba katılır; Ders HSK6.6'da onu 这家的汤倒是不错，就是太辣了 cümlesinde görmüştün. 汉典 倒是'nın maddeleri arasında hem «表示让步» hem «用于缓和语气» vardır. Bu derste 好倒是好'yu 好是好'nun daha yumuşak kardeşi sayıyoruz: konuşan karşısındakine hak veriyor, itirazı kırıcı olmasın istiyor.
了 ise kabul edileni olmuş bir şeye çevirir. 去是去了，可是没见到人: gidildi, ama beklenen sonuç gelmedi. 汉典'nin 他早走了，赶是赶不上了 örneğinde 了 kalıbın sonuna kayar ve kabul bir imkânsızlığa döner: yetişmeye yetişilmez artık.
Kalıp çoğu zaman bir cevaptır; 小明 kendi yargısını, «好看», iki kez söyleyerek Deniz'e teslim ediyor. Özne kalıbın önünde durur: 这条围巾好看倒是好看.
| Kalıp | Kabul edilen | Kime yönelir | Kayıt |
|---|---|---|---|
| 别看A，B | görünen bir olgu | dinleyenin çıkarımına | konuşma |
| 虽说A，但/可B | bir olgu ya da kusur | olgunun kendisine | genellikle konuşma, anlatıda da |
| X（倒）是X，就是/但是B | karşıdakinin ya da kendi yargısı | bir önceki söze | konuşma |
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 朴 | pǔ | yontulmamış, sade | 木 | 6 |
| 素 | sù | boyasız; yalın; etsiz yemek | 糸 | 10 |
| 嫩 | nèn | körpe, taze; acemi | 女 | 14 |
| 艳 | yàn | parlak renkli, gösterişli | 色 | 10 |
| 貌 | mào | yüz, görünüş | 豸 | 14 |
朴 pǔ'nun geleneksel biçimi 樸'dur; ilk anlamı «işlenmemiş kereste», sadelik oradan gelir. Karakter pò, pō ve soyadı olarak piáo da okunur. 朴素 «sade, gösterişsiz»; 国语辞典 ilk heceyi pú okur. 素'nun ilk anlamı boyanmamış ipektir; 素色 «düz, desensiz renk», 吃素 «et yememek» hep bu yalınlıktan gelir. 嫩'nun solunda 女, sağında sesi veren 敕 var. İlk anlamı yeni filizin körpeliğidir; yemekte «az pişmiş, yumuşak», insanda «acemi»: 他还嫩着呢. 艳 karşıt kutupta durur: 丰 ile 色, «bol ve renkli»; 汉典'nin bir anlamı da «fazla parlak, bayağı»dır: 这布的花色太艳了. 貌 yüzdür; 以貌取人 «birini görünüşüne göre yargılamak», 别看'nın önlemek istediği şeyin adı.
Türkçe ile karşılaştırma
别看'ya en yakın Türkçe söyleyiş fiili korur: «Sen onun küçük olduğuna bakma, eli çok çabuk.» Burada da «bakma» bir yargıyı askıya almayı ister. Türkçe görüneni bir ad tümcesine çevirip «-e» ile bağlar; Çince 别看'nın arkasına tam bir cümle koyar.
虽说'nın Türkçedeki eşi «gerçi»dir. Göksel ile Kerslake bu bağlacı tavizli karşıtlık bağlaçları arasında sayar (28.3.4.6): konuşan bir çelişkiyi kabul eder, ama onu katlanılabilir sayar; «gerçi» arkasından bir «ama» bekletir ve o «ama» tavizi dengeler. 虽说贵了点，可摸着特别软 Türkçeye neredeyse kelimesi kelimesine geçer: «Gerçi biraz pahalı, ama dokununca çok yumuşak.»
X是X için Türkçenin hazır bir kalıbı var ve yapısı şaşırtıcı ölçüde benzer: «Gitmesine gitmiş, ama doktor gelmemiş.» Göksel ile Kerslake -mAsInA ekini bu kullanımla anlatır (26.3.6): ek yalnız aynı fiilin çekimli biçimiyle birlikte gelir, çoğu zaman karşıdakinin bir sorusu ya da sözü onu tetikler, arkasından «ama», «da» ya da «ya» ile bir karşıtlık gelir. Örnekleri 去是去了，可是没见到人 cümlesinin ikizidir. Konuşmada sıfat da «olmak» ile girer: «Güzel olmasına güzel, ama fazla parlak.» Çincede tekrar edilen kelime çıplak kalır, araya yalnız 是 girer.
Örnekler
Örnek diyalog
Aynı öğleden sonra, dükkânın tezgâhı. Deniz gri atkıyı aldırmak üzere; telefonu titriyor. İstanbul'dan büyük ablası görüntülü arıyor. Ablasının bebeği geçen ağustosta doğdu; Deniz o günden beri dayı (舅舅).
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"别看这个菜，很好吃。"
— «Bu yemeğin görünüşüne bakma, çok lezzetli» denmek istenmiş, ama 别看'nın arkasına yalnız bir ad konmuş. Bu durumda 别看 bağlaç olarak değil, fiil olarak okunur: «bu yemeğe bakma». Bağlaç olması için arkasında bir önerme, bir görünüş gerekir. Doğrusu: 别看这个菜样子普通，味道可好了。 (Biékàn zhège cài yàngzi pǔtōng, wèidao kě hǎo le.)
Yaygın yanlış"这件衣服好看倒是漂亮，就是太贵了。"
— Aynı kelimeyi iki kez söylemek gereksiz bir tekrar gibi geldiği için ikinci yarıya eşanlamlı bir kelime konmuş. Kalıbın iki yanı aynı kelimeyi ister; tavizi tekrarın kendisi kurar. Doğrusu: 这件衣服好看倒是好看，就是太贵了。 (Zhè jiàn yīfu hǎokàn dàoshì hǎokàn, jiùshì tài guì le.)
Yaygın yanlış"累是累，就是很值得。"
— Türkçedeki «ama» her iki yöne de gidebildiği için 就是 de olumlu bir sonla kurulmuş. 就是 bir kusur bekler; olumlu bir son 但是 ya da 可 ister. Doğrusu: 累是累，但是很值得。 (Lèi shì lèi, dànshì hěn zhídé.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) 别看: suskunluk dinleyenin görebildiği bir olgu, B onun düşündürdüğünün tersi. (b) 倒是: kelime iki kez söyleniyor, araya 倒是 giriyor. (c) 虽说: takvimdeki bir olgu kabul ediliyor, 可 ile soğuk geliyor.
- (a) 但是: güzel manzara olumlu bir son, 就是 ile kurulamaz. (b) 就是: kalitesizlik bir kusur; 但是 de olurdu.
- (a) Gidilmiş, ama sonuç beklenen gibi değil; 了 kabulü olmuş bir şeye bağlıyor. (b) Gidilmemiş: istek kabul ediliyor, arkasından bir engel bekleniyor.
- Örneğin: 虽说有点冷，可天特别晴，我们出去走走吧。 (Suīshuō yǒudiǎn lěng, kě tiān tèbié qíng, wǒmen chūqu zǒuzou ba.)
Özet kartı
- 别看A，B konuşma dilinin taviz bağlacıdır: A görünen, doğru bir olgudur; reddedilen, dinleyenin ondan çıkaracağı sonuçtur. B sık sık 可, 其实 ya da 倒 ile açılır.
- 别看'nın arkasında tam bir önerme yoksa kelime fiil olarak okunur: 别看手机了.
- 虽说 = 虽然, ama genellikle konuşmada; ikinci parça 但 ya da daha gündelik 可 ile gelir; 虽说是 + ad sık görülür.
- 虽, 虽然, 虽说: aynı taviz, üç kayıt.
- X是X, kabul edilen kelimeyi geri verir; 就是 bir kusur, 但是 iki yönden birini getirir. Ad tekrar edilirken nitelik alabilir: 诗是好诗.
- 倒 tavizi yumuşatır (好倒是好); 了 kabul edileni olmuş bir şeye bağlar (去是去了).
- Türkçede: «bakma», «gerçi … ama», «-mAsInA … ama».
- Yeni karakterler: 朴, 素, 嫩, 艳, 貌.
Sonraki derse köprü
Buradaki tavizlerin hepsi olmuş bir şeye verildi: dükkân gerçekten dar, atkı gerçekten pahalı, bebek gerçekten beş aylık. 国语辞典 ise 虽说'yu açıklarken 纵然 ve 即使'ye başvurur; bunlar henüz olmamış bir duruma taviz verir. Sıradaki derste Deniz bayram haftasının gerçek bir sisini 纵然 ile anlatmaya kalkacak; 幸亏……不然 ise atlatılmış bir tehlikenin gerçekleşmemiş sonucunu söyler. Olmuş bir şeye taviz vermekle olabilecek bir şeye taviz vermek arasındaki sınır nerede?