Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 与其 bırakılacak olanı getirir; arkasından 不如 ya da 宁可/宁愿 gelir.
- 与其A，不如B bir değerlendirme ya da öneridir, iki seçenek de iyi olabilir; 不如'nun önüne 还 gelebilir.
- 与其说A，不如说B iki adlandırmayı tartar; 说 iki parçada da kalır.
- 与其A，宁可B konuşanın iradesidir; iki seçenek de tatsız, B daha az acı verir.
- 宁可A，也不B'de sıra döner: önce kabul edilen bedel, sonra 也不 ile reddedilen.
- 宁可A，也要B'de reddedilen yoktur: A bedel, B amaç. «-sA bile»nin karşılığı ise 即使……也'dir.
- 宁死不屈, 宁为玉碎不为瓦全 ve 宁缺毋滥 aynı iskeletin kalıplaşmış biçimleridir.
- Yeni karakterler: 屈, 辱, 甘, 毋, 滥.
Kanca
Çoğu bağlaç cümleye bir şey ekler. 与其 ise cümleye, birazdan bırakılacak olanı getirir. 汉典 kelimeyi tam böyle tanımlar: iki işin kârı zararı tartılırken «舍弃的一面», yani gözden çıkarılan yan. Dinleyen 与其'yi duyduğu anda, arkasından gelen işin yapılmayacağını bilir.
Anlatım
Sahne: sınavdan önceki gece
14 Ocak 2030 pazartesi, saat 22.40. Dönem ödevi cuma günü teslim edildi; dönem sonu sınavı yarın, 15 Ocak salı sabahı 08.30'da. Deniz'in masasında kırk dörtlü deyim kartı duruyor, yarısı henüz ezberlenmedi. Kapı çalıyor: 小明 altıncı kattan, annesinin gönderdiği bir kâse çorbayla inmiş.
小明：还背呢？与其熬夜背这些，不如早点睡。
Deniz：我也不想熬夜，可是还有二十个没背完。
小明：我高三的时候也是这样，宁可少睡两个小时，也要把题做完。结果第二天什么都想不起来。
Deniz：那好，与其明天在考场上犯困，我宁可现在就睡，明天早上五点半起来再看。
Her replikte iki yol aynı cümlede duruyor ve biri bırakılıyor. 小明'in ilk cümlesinde ve Deniz'in son cümlesinde bırakılan önde; 小明'in lise anısında ise önce katlanılan bedel geliyor.
与其A，不如B: bir öneri
不如'yu dördüncü düzeyde «yetişememek» anlamıyla tanıdın (Ders HSK4.23): A 不如 B, A B'ye yetişmez. 与其 o kıyası iki eyleme taşır. Önce gözden çıkarılan iş gelir, sonra 不如 ile daha iyisi. 汉典 与其'nin arkasından çoğu zaman 宁可 ya da 不如 geldiğini yazar; 国语辞典 buna 不若 ve tek başına 宁'yı da ekler.
Bu kalıp çoğu zaman bir öneridir ve karşıdakine yönelir. 小明'in 与其熬夜背这些，不如早点睡'su bir tavsiyedir; AllSet Learning vikisi 不如'nun önüne 还, 倒 ya da 真 gelebildiğini not eder: 与其干等，还不如先去找点事做. 还 eklenince öneri «hiç değilse» tınısı kazanır.
Aynı kalıbın bir yargı biçimi de var: 与其说A，不如说B. Burada iki eylem değil, iki adlandırma tartılır. 与其说他是我的老师，不如说他是我的朋友: «öğretmenim» demek yetersiz kalıyor, «arkadaşım» demek gerçeğe daha yakın. Her iki parçada 说 tekrarlanır; düşerse cümle iki işi kıyaslıyormuş gibi okunur.
与其A，宁可B: konuşanın iradesi
İzlence 与其'yi 不如 ile değil, 宁可 ya da 宁愿 ile eşleştirir. Değişen şey, ikinci parçanın kimin sesi olduğu. 不如 bir değerlendirmedir: «şu daha iyi». 宁可 bir istektir: «ben şunu yeğlerim». 汉典 宁可'yi «表示两相比较，选取一面», 宁愿'yi «表示在比较后更愿意选择某一方面» diye açıklar; ikincisinde 愿 kelimenin içinde duruyor.
Bu yüzden 宁可'nin önünde çoğu zaman bir özne görünür: 与其明天在考场上犯困，我宁可现在就睡. Vikinin bu kalıp için yaptığı ayrım da öğretici: 与其……不如'da iki seçenek de iyi olabilir, 与其……宁可'da ikisi de tatsızdır. Deniz uykusuz bir sınavı da, deyimlerin yarısını bırakmayı da istemiyor; daha az acı vereni seçiyor.
Kalıp eskidir. 国语辞典'nin tanığı 论语'dan: 礼，与其奢也，宁俭, «Törende savurganlıktansa tutumluluk yeğdir.» Orada 宁 tek başına 宁可'nin işini görüyor.
宁可A，也不B: sıra döner
Burada seçilen öne geçer. 宁可'den sonra katlanılacak bedel, 也不'den sonra reddedilen gelir. Viki bunu açıkça söyler: 宁可'nin arkasında «daha az kötü» olan, 也不'nin arkasında en kötüsü durur. 国语辞典'nin 宁愿 maddesindeki örnek tam bu biçimdedir: 我宁愿待在家里，也不要在雨天出门逛街.
Olumsuzluk ikinci parçada, 也'nin hemen arkasında oturur: 也不, 也不要, 也不想. 与其'li kalıplarda ise hiçbir parçada 不 gerekmez; bırakılanı 与其 zaten işaretlemiştir.
| Kalıp | Birinci parça | İkinci parça | Ses |
|---|---|---|---|
| 与其A，不如B | A bırakılır | B daha iyi | değerlendirme, öneri |
| 与其A，宁可B | A bırakılır | B yeğlenir | konuşanın iradesi |
| 宁可A，也不B | A bedel olarak kabul | B reddedilir | kesin ret |
| 宁可A，也要B | A bedel olarak kabul | B ulaşılmak istenen | kararlılık |
宁可A，也要B: bedel ödenerek varılan
小明'in 宁可少睡两个小时，也要把题做完 cümlesinde reddedilen bir şey yok. Az uyumak bir bedel, soruları bitirmek amaç. Viki bu kullanımı ayrı bir başlıkla verir: konuşan, bir şeyi elde etmek için bir bedel ödemeyi göze alır.
İki kalıbın yapısı aynı, yönü ters. 宁可走路，也不坐他的车 bir arabayı reddeder; 宁可走路，也要准时到 bir hedefe yürür.
Kalıplaşmış biçimler
宁 tek başına da 宁可'nin işini görür ve kalıplaşmış sözlere sıkışır:
- 宁死不屈 «ölür de boyun eğmez»: 汉典 «宁愿牺牲生命也不屈服» diye açıklar; 国语辞典 irade sağlamlığını anlattığını ekler. Gündelik inada fazla ağır gelir.
- 宁为玉碎，不为瓦全 «kırık yeşim olmayı sağlam kiremit olmaya yeğler»: onur uğruna ölümü göze almanın atasözü. 汉典 burada 宁'yı níng okur; bölge farkı Ders Y.7'de geçti.
- 宁缺毋滥 «eksik kalsın, gelişigüzel dolmasın»: 汉典 «宁可短缺，也不降低标准勉强凑数». 毋 eski bir yasak sözüdür, «yapma»; 滥 «ölçüsüzce, seçmeden».
Hepsinde 宁可……也不 iskeleti sıkıştırılmıştır: önce göze alınan, sonra reddedilen.
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 屈 | qū | bükmek; boyun eğmek | 尸 | 8 |
| 辱 | rǔ | utanç, aşağılanma | 辰 | 10 |
| 甘 | gān | tatlı; gönüllü olarak razı olmak | 甘 | 5 |
| 毋 | wú | yapma, olmasın (yasak) | 毋 | 4 |
| 滥 | làn | taşmak; ölçüsüz, gelişigüzel | 氵 | 13 |
屈'nin üstündeki 尸, 汉典'ye göre eski yazıda yatan bir insan biçimidir, 出 sesi verir; ilk anlam «bükmek»tir ve 伸 «uzatmak»ın karşıtıdır. Boyun eğmek (屈服) bu bükülmeden gelir. 辱'nun eski yazısında 辰'nin altında bir ayak ya da el görülür; 汉典 ilk anlamın toprak işlemek olduğunu, «utanç» anlamının sonradan geldiğini yazar. 屈辱 «aşağılanma» 汉典'de qūrǔ, Tayvan'ın 国语辞典'sinde qūrù okunur. 甘 ağzın içinde tutulan bir lokmayı gösterir; ilk anlamı «lezzetli», bugün «tatlı» (甘甜) ve «gönülden razı» (甘心, 不甘). 毋 ile 母 aslen tek karakterdi; yasak sözü bir çizgiyle ayrılmıştır. 滥 suyun kıyıdan taşmasıdır (泛滥); «ölçüsüz» anlamı oradan.
Türkçe ile karşılaştırma
Ders Y.7 宁可'yi Türkçedeki -mAktAnsA ekine bağlamıştı. Bu dersin kalıplarıyla bakınca o ekin asıl yeri belli oluyor: -mAktAnsA bırakılan seçeneğe eklenir ve cümlenin başında durur, tıpkı 与其 gibi. Göksel ile Kerslake'in tercih örneği (26.3.10) Çinceye sırası bozulmadan geçer: «Kimsenin beğenmediği bir filmi seyretmektense evde kalmayı tercih ederim» → 与其看一部谁都不喜欢的电影，我宁可待在家里.
Zorluk 宁可……也不'de başlar. Orada seçilen öne geçer, reddedilen arkaya kalır; Türkçede bunun hazır bir eki yok. «Yürürüm de onun arabasına binmem» gibi bir söyleyiş anlamı verir, ama sıra -mAktAnsA alışkanlığıyla sık sık ters çevrilir. Aşağıdaki ilk hata kutusu buradan çıkıyor.
宁可……也要 için Türkçenin aklına ilk gelen «-sA bile» olur. Göksel ile Kerslake bu yapıyı ödünlü koşul diye anlatır (27.4.2.1) ve bir örnekleri neredeyse birebir uyar: «Borca girecek bile olsam o arsayı almaya kararlıyım.» Çincesi: 宁可借钱，也要买那块地. Ama iki yapı aynı değil. «-sA bile» bir olasılığı varsayar; borç belki hiç gerekmeyecek. Bunun Çincedeki karşılığı dördüncü düzeyin 即使……也'sidir. 宁可 ise bedeli seçilmiş, üstlenilmiş sayar. 即使下雨，我也去 «yağmur yağsa bile giderim» der; 宁可淋雨，也要去 «ıslanmayı göze alıp gideceğim» der.
Örnekler
Örnek diyalog
17 Ocak 2030 perşembe akşamı, Deniz'in mutfağı. Sınav iki gün önce bitti; sonuçlar henüz açıklanmadı. 小明 kış tatilini soruyor.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"我宁可熬夜，也早点睡。"
— Niyet «gece oturmaktansa erken yatarım»dı; -mAktAnsA alışkanlığıyla bırakılan seçenek öne, 宁可'nin arkasına konmuş ve 也'den sonra 不 düşmüş. 宁可'nin arkasına seçilen gelir, reddedilen 也不 ile arkaya kalır. Doğrusu: 我宁可早点睡，也不熬夜。 (Wǒ nìngkě zǎodiǎn shuì, yě bù áoyè.) ya da 与其熬夜，我宁可早点睡。 (Yǔqí áoyè, wǒ nìngkě zǎodiǎn shuì.)
Yaygın yanlış"与其他是我的老师，不如他是我的朋友。"
— İki adlandırma tartılıyor, iki eylem değil; 说 iki parçada da düşmüş. Doğrusu: 与其说他是我的老师，不如说他是我的朋友。 (Yǔqí shuō tā shì wǒ de lǎoshī, bùrú shuō tā shì wǒ de péngyou.)
Yaygın yanlış"我宁可借钱，也不买这张票。"
— Niyet «borç alırım, yeter ki bu bileti alayım»dı. 也不 bileti reddeder, yani cümle tersini söylüyor. Bedel ödenerek varılan bir hedef 也要 ister. Doğrusu: 我宁可借钱，也要买这张票。 (Wǒ nìngkě jiè qián, yě yào mǎi zhè zhāng piào.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) 不如: 与其 bırakılanı getirdi, ikinci parça daha iyiyi öneriyor. (b) 也不: kalabalık otobüs reddediliyor. (c) 也要: az uyumak bedel, raporu bitirmek amaç.
- (a) Öneri: 不如 bir değerlendirme yapıyor, karşıdakine yöneliyor. (b) Karar: 宁可 ve önündeki 我 konuşanın kendi iradesini taşıyor.
- Örneğin: 与其买一件不好看的礼物，我宁可不买。 (Yǔqí mǎi yí jiàn bù hǎokàn de lǐwù, wǒ nìngkě bù mǎi.) ve 我宁可不买，也不买一件不好看的礼物。 (Wǒ nìngkě bù mǎi, yě bù mǎi yí jiàn bù hǎokàn de lǐwù.) İlkinde reddedilen önde, ikincisinde arkada.
- 宁缺毋滥: eksik kalmak, standardı düşürüp gelişigüzel doldurmaya yeğleniyor; 国语辞典'nin örneği de tam bu durumu anlatır.
Özet kartı
- 与其 bırakılacak olanı getirir; arkasından 不如 ya da 宁可/宁愿 gelir.
- 与其A，不如B bir değerlendirme ya da öneridir, iki seçenek de iyi olabilir; 不如'nun önüne 还 gelebilir.
- 与其说A，不如说B iki adlandırmayı tartar; 说 iki parçada da kalır.
- 与其A，宁可B konuşanın iradesidir; iki seçenek de tatsız, B daha az acı verir.
- 宁可A，也不B'de sıra döner: önce kabul edilen bedel, sonra 也不 ile reddedilen.
- 宁可A，也要B'de reddedilen yoktur: A bedel, B amaç. «-sA bile»nin karşılığı ise 即使……也'dir.
- 宁死不屈, 宁为玉碎不为瓦全 ve 宁缺毋滥 aynı iskeletin kalıplaşmış biçimleridir.
- Yeni karakterler: 屈, 辱, 甘, 毋, 滥.
Sonraki derse köprü
Biletlerin pahalı olduğunu kabul etmek, bu derste bir vazgeçişe vardı. Oysa kabul etmek bir itirazın ilk adımı da olabilir: «pahalı olmasına pahalı, ama…». Çince bu tavizi, kabul ettiği kelimeyi iki kez söyleyerek kurabilir: 贵倒是贵. 别看 ise görünene bakmamayı ister, 虽说 da 虽然'nin yerine geçen bir taviz bağlacıdır. Karşındakine hak verip yine de kendi yolunda kalmak için tekrar neden işe yarar?