一来…二来…, 所谓…就是…

Kanca

Aynı öğleden sonra, aynı masada, 周经理'nin ağzından 所谓 iki kez çıktı. İlkinde bir işi tanımlıyordu ve sesinde hiçbir iğne yoktu. İkincisinde başka bir acentenin reklamını anıyordu ve Deniz gülümsedi. Kelime değişmedi; değişen, arkasından gelendi.

Anlatım

Sahne: yıl sonu, sözleşme masası

27 Aralık 2029 perşembe, saat 15.00. Deniz'in sabah dersi bitmiş; 周经理 şirketteki odasında bir dosya açıyor. Deniz'in eşlik çevirmenliği sözleşmesi Haziran sonunda yıl sonuna uzatılmıştı ve dört gün sonra bitiyor. 周经理 önce işin adını koyuyor, sonra teklifini yapıyor:

周经理：所谓陪同翻译，就是客人走到哪儿，你翻到哪儿。这一年你做得不错，公司想续聘你。

Deniz：谢谢您。不过一月、二月我想先停一停。一来一月中旬有期末考试，二来学期论文还没写完，三来我已经两个周末没休息了。三月一号以后，我很愿意继续。

周经理：行。一来一二月土耳其团本来就少，二来考试要紧。那就三月一号到六月三十号，跟今年一样。

Sonra çayını tazeleyip başka bir şirketin ilanından söz ediyor: 有的旅行社搞所谓的“深度游”，一天带客人进三家商店。 Ertesi gün, 28 Aralık cuma, sözleşme e-postayla geliyor; Deniz imzalayıp geri gönderiyor. Ocak ve şubat çalışmadan geçecek, 1 Mart 2030'da gruplar yeniden başlayacak.

Konuşmada üç iş var: gerekçe saymak, terim tanımlamak, bir sözü alaycı tırnağa almak.

一来……二来: bir kararın arkasındaki gerekçeler

汉典 一来'nin bu kullanımını tek cümleyle verir: «用于列举理由或目的的第一项», gerekçe ya da amaç sayarken birinci maddeyi açar. Tanıklarından biri Yuan dönemi bir oyundan: 一来庆贺功劳，二来犒赏孩儿. 国语辞典 aynı kelimeyi «并说数事，分别叙述之词» diye tanımlar ve tanıkları halk dilinde yazılmış romanlardan seçer.

Kalıbın sırası çoğu zaman şöyledir: önce karar ya da sonuç, sonra gerekçeler. Deniz de önce «ocak ve şubatta duralım» der. AllSet Learning vikisi de bu düzeni önerir; maddelerin önündeki 是 ve 也 isteğe bağlıdır (一来是……，二来也……). Vikinin bu madde için gösterdiği iki kaynak konuşma dili kitaplarıdır. 三来 ile üçüncü bir madde eklenebilir; izlence kalıbı zaten üç halkayla yazar.

Ders HSK4.13'teki 首先……其次 ve 一方面 ile farkı:

一方面 karşıt yönleri de kaldırır (一方面想去，一方面又怕冷); 一来 ile 二来 aynı sonuca destek verir.

İzlencenin aynı satırındaki 一则……二则 da gerekçe sayar; 国语辞典 ona bir markete dair üç maddelik güncel bir örnek verir. Bu derste ikisinin işlevini aynı sayıyoruz.

所谓……就是: önce terim, sonra içerik

所谓'nın ilk hecesini tanıyorsun. Ders HSK6.9'daki 所 yapısı burada bir fiille kaynaşmış hâlde: 谓 «demek, adlandırmak», 所谓 «denilen, adı verilen». 汉典'nin birinci anlamı «所说的，用于引述或说明»: anılan bir sözü ele alıp açıklamak.

Cümlede terim öne geçer, açıklaması virgülden sonra 就是 ya da 是指 ile gelir. 周经理'nin tanımı 就是 ile kuruluydu ve konuşmaya yakındı. 是指 «… kastedilir» demektir; bu derste onu yazıya ayırıyoruz ve Deniz de dönem ödevine bunu taşıyacak. Ulusal noktalama standardı da tırnak işaretini anlatırken tam bu tür bir cümleyi örnek seçer: 这里所谓的“文”，并不是指文字，而是指文采.

Y.2'deki 换句话说 ile karıştırma. O, önceki cümlenin söylediğini yeniden söyler; bir cümle zaten kurulmuştur. 所谓 ise henüz açılmamış bir kelimeyi alır ve ilk kez açar. 换句话说'nun önünde bir önerme, 所谓'nın önünde bir terim durur.

所谓的“X”: mesafeli tırnak

汉典'nin ikinci anlamı başka bir renk taşır: «某些人所说的。含不认同意». Kelime burada «bazılarının dediği» demektir ve konuşan o adlandırmaya katılmaz. 周经理'nin 所谓的“深度游”'su böyledir: «derinlemesine gezi» adını acenta koymuş, 周经理 bu adı benimsemiyor.

Rengi 的 ya da tırnak belirlemez: standardın tarafsız örneğinde ikisi de vardı. Vikinin notu da bu yönde; İngilizcedeki «so-called» çoğu zaman olumsuzdur, Çincedeki 所谓 her zaman değil. Rengi cümlenin geri kalanı verir. 连……都 ile bir beklentiyi düşüren yüklem, 其实 ile gelen bir düzeltme ya da 不存在 gibi bir inkâr 所谓'yı yergiye çevirir. Standart, tırnağın ironiyi (反语) gösterebildiğini ayrıca yazar.

Karakter köşesi

汉典 褒 ile 贬'yi birbirinin karşıtı diye tanımlar. 褒'nun içinde 衣 ikiye ayrılmış, ortasına sesi veren 保 girmiş; ilk anlamı «bol kesimli giysi»dir (褒衣博带). 贬'nin kökü 贝, ilk anlamı «azaltmak»; değer düşürmek oradan gelir (贬值). 褒贬 bāobiǎn «iyisini kötüsünü değerlendirmek»tir; 国语辞典 ikinci heceyi hafif tonla okunan bāobian'ı ayrı yazar: yalnız kusur bulmak. 聘'nin solunda 耳 var, sağ yanı sesi verir; ilk anlamı bir ülkeye elçi gönderip hal hatır sormaktır, bugün 聘请, 招聘 ve 续聘 «sözleşmeyi uzatmak» içinde yaşar. 讽 ilk önce «ezbere okumak» demekti; «dolaylı söz» anlamı 讽刺 içinde sürer. 伪 人 ile 为'nin birleşimidir; 荀子 insanın öğrenip yaptığına 伪 der, bugünkü anlam ise «sahte»dir: 伪造, 虚伪.

Türkçe ile karşılaştırma

Gerekçe saymanın Türkçedeki en yakın yolu «bir kere … sonra»dır. Göksel ile Kerslake bu iki sözü genişletici bağlaçlar arasında sayar (28.3.5): konuşan önce bir tutum bildirir, ardından onu gerekçelendirir. Örnekleri 一来'nin düzenine birebir uyar: «Bence başkanlığı en iyi Osman yapar. Bir kere herkes ona güveniyor, sonra bilgi ve deneyimi var.» Türkçede tek bir gerekçe için de «bir kere» denebilir. Çincede 一来 bir dizinin başıdır ve arkasından 二来 beklenir.

所谓'nın iki yüzü Türkçede iki ayrı kelimeye dağılır. Tanım yüzü «… dediğimiz şey» ya da «… denilen şey» ile karşılanır: «eşlik çevirmenliği dediğimiz şey, misafirin yanında yürüyerek çeviri yapmaktır». Mesafeli yüz ise doğrudan «sözde»dir. TDK bu kelimeye iki anlam verir: «gerçekte öyle olmadığı hâlde, öyleymiş gibi kabul edilen» ve «söylendiğine göre, iddia edildiğine göre; sözüm ona, güya». Birincisi 所谓的“专家”e denk düşer. İkincisi bir olayın iddia edildiğini söyler; 汉典'nin 所谓 tanımlarında böyle bir anlam yok. Aşağıdaki hata kutusu buradan doğar.

Türkçede bir ad koymanın gündelik bir yolu daha var: «X diye bir». G&K bu yapıyı resmî olmayan kayda ve belirsiz ad öbeğine bağlar (15.3.8): «Bizim mahallede Güneş Gıda diye bir market var.» 所谓 ise resmî yazıda da rahat durur.

Örnekler

Örnek diyalog

2 Ocak 2030 çarşamba öğleden sonra, Deniz'in evi. 31 Aralık gecesi Deniz'in Pekin'deki dördüncü yılbaşısıydı; bu kez kar yağmadı. Masada dönem ödevinin taslağı var, teslim 11 Ocak cuma.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 首先……然后: form doldurmak ve fotoğraf vermek bir işin adımlarıdır. (b) 一来……二来: iki gerekçe aynı karara bakıyor.
2. (a) Tanım: terim açıklanıyor, kimse küçümsenmiyor. (b) Mesafe: «hemen geliyorum» sözü, yüklemdeki «en az bir saat» ile yalanlanıyor.
3. Örneğin: 这本书给你吧，一来我已经看完了，二来你快考试了。 (Zhè běn shū gěi nǐ ba, yīlái wǒ yǐjīng kànwán le, èrlái nǐ kuài kǎoshì le.)
4. Örneğin: 所谓陪同翻译，是指陪同客人参观、访问，并在现场做口头翻译的工作。 就是 yerine 是指, «sen» yerine kişisiz bir anlatım.

Özet kartı

1. 一来……二来（……三来）: bir kararın ya da isteğin gerekçelerini, amaçlarını sayar; çoğu zaman önce karar, sonra gerekçeler gelir.
2. 首先……其次 adım ve görüş de sayar, 其次 «ikinci planda» anlamı da taşır; 一方面 bir meselenin karşıt olabilen iki yanını verir.
3. 一则……二则 izlencede 一来'nin yanındadır ve aynı işi görür.
4. 所谓 = 所 + 谓, «denilen». 所谓 X，就是/是指 Y bir terimi tanımlar.
5. 所谓的“X” konuşanın bir adlandırmaya katılmadığını gösterebilir; rengi 的 ya da tırnak değil, cümlenin geri kalanı verir.
6. «Sözde»nin «güya» anlamı 所谓 ile çevrilmez: 说是.
7. Yeni karakterler: 褒, 贬, 聘, 讽, 伪.

Sonraki derse köprü

Deniz 27 Aralık'ta bir seçim yaptı, ama cümlesinde yalnız seçtiği yol görünüyordu: gerekçeler tek bir karara akıyordu. Sıradaki dersin kalıpları iki yolu aynı cümleye koyar ve ikisinin de bir bedeli vardır. 与其……宁可…… birini tartıp öbürünü yeğler; 宁可……也不…… bir bedeli göze alıp bir şeyi kesin olarak reddeder. İki seçenekten hiçbiri iyi değilse, hangisini söylemek daha dürüst olur?