东A西B, 七A八B, 忽A忽B, 时A时B

Kanca

Deniz bir cumartesi akşamı günlüğüne tek paragraf yazdı ve içine dokuz dörtlü kalıp sığdırdı. Ertesi gün 小明 bunlardan birinde tek bir heceyi değiştirdi: 时大时小 oldu 忽大忽小. Rüzgâr aynı rüzgâr; sert de hafif de yerinde duruyor. Peki 时 ile 忽 arasında değişen ne?

Anlatım

Sahne: dağda bir cumartesi

17 Kasım 2029 cumartesi. 15 Kasım perşembe Pekin'e gelen on sekiz kişilik Türk grubu sabah yedi buçukta otelden Çin Seddi'ne çıktı; 周经理 Deniz'i yanlarına vermişti. Akşam eve dönünce Deniz Çince tuttuğu günlüğe şunu yazdı:

11月17日　星期六　晴，有风

山路很颠，车上的暖气忽冷忽热，两位阿姨有点晕车。到了长城，大家一下车就东张西望，拍个不停。山上的风时大时小，手机信号时断时续，我给周经理打了三次电话才打通。缆车因为风大，开开停停，我心里七上八下，怕赶不上三点的车。午饭时，大家七嘴八舌地问我下午去哪儿。一整天我东奔西走，买票、找人、找厕所。说实话，我的讲解也是从网上东拼西凑的。回到家，包里乱七八糟，全是门票和发票。

Ertesi gün 小明 bu paragrafın iki yerine takılacak.

东A西B: her yana, düzensizce

Ders HSK6.11'de 东一本西一本 gibi bir kalıp gördün: arada 一 ve bir ölçü kelimesi vardı, dağılan şeyler sayılıyordu. 东A西B'de 一 yok; A ve B çoğu zaman iki fiildir ve birbirine yakın anlamlıdır: 奔 ile 走, 张 ile 望, 拼 ile 凑, 拉 ile 扯. Pekin Üniversitesi'nin kalıp veritabanına göre eylem «her yerde» yapılır ve geniş bir alana yayılır.

Kalıbın rengi sözlükte tek tek görünür. 东奔西走 汉典'de «到处奔波忙碌», yani bir iş için oradan oraya koşturmak. 东拼西凑 «将零散事物勉强拼合»: dağınık parçaları zar zor birleştirmek. Deniz kendi anlatımı için bu kelimeyi seçerken kendine gülüyor.

马喆 2012 bu yapıya bir ad verir.

Aynı makaleye göre bu çokluk konuşanın gözünden olumlu ya da olumsuz bir renk alır; olumsuzu daha sıktır ve dört biçimde görünür: yerde düzen yoktur, mantıkta düzen yoktur, miktar beklenenden fazladır ya da eylem beklenenden uzun sürer, çok tekrarlanır. Son ikisine sabırsızlık ya da memnuniyetsizlik eşlik eder. Bu derste 东拉西扯'yi ikinci türe koyuyoruz: söz bir konudan ötekine atlar. 东奔西走'yü dördüncüye yakın okuyoruz; konuşan yorgundur, ama koşuşturmanın bir amacı vardır.

七A八B: çok ve karışık

七 ile 八 de saymaz. 何学琼, 易杏 ve 任红营 2014 kalıbı şöyle çözümler: A ile B eşanlamlı, aynı türden ya da karşıt tek heceli birimlerdir, bazen de iki heceli bir kelimenin iki parçası (七拼八凑, 拼凑'dan). Anlam «çok» ya da «çok ve karmakarışık»tır; abartır, çoğu zaman mecazdır ve yergiye eğilimlidir.

Eğilim kural değil. Veritabanında 七嘴八舌'nin duygu rengi «通用», 七手八脚'nınki «中性»: herkes el atıp bir şeyi taşıyorsa övgü de yergi de yoktur, yalnız telaş vardır. 七嘴八舌 汉典'de «人多口杂». 七上八下 ise kalbin içinde olur: 汉典 «形容心里慌乱不安» der. 国语辞典 ikinci bir anlam da verir, «dağınık, düzensiz»; 汉典'nin ana tanımı ise birincisidir.

乱七八糟 bu aileye benzer ama başka türlü kurulur. 七 ile 八 yan yana, ortadadır; boşluklar kenarlarda kalır: 乱 ve 糟. Veritabanı 杂七杂八 ve 横七竖八'yi de ayrı bir kalıba, «X+七+Y+八»e koyar. Bu yüzden 乱七八糟'yi bir bütün olarak ezberlemek gerekir; 七乱八糟 diye bir sözcük yoktur.

忽A忽B ve 时A时B: ani mi, ara ara mı?

İki çerçeve de iki karşıt durumu sırayla getirir: 忽冷忽热, 忽高忽低, 时好时坏, 时断时续. Ders HSK6.17'deki 一时冷一时热 gibi bunlar da sırayla yer değiştirmedir (交替); fark, değişimin nasıl geldiğinde.

汉典 忽而 için iki anlam verir: «变化迅速,出乎意料» ve «不断交替出现». 忽A忽B bu ikisini birleştirir: değişim hızlıdır ve önceden kestirilemez. Veritabanı onu «时而A时而B» diye açıklar; örneklerinden biri heyecandan bir hızlanıp bir yavaşlayan kalptir (忽快忽慢). Duygu rengi nötr. 忽冷忽热'nin bir anlamı da insana ait: 国语辞典 «对人的态度时而冷淡，时而热络» der ve tanığı 《红楼梦》'dan getirir.

时A时B'yi veritabanı «有时A有时B» diye açıklar: kimi zaman A, kimi zaman B. 汉典'nin 时而 tanımı da aynı yöne bakar: «表示不确定时间地重复发生», belirsiz aralıklarla tekrarlanan bir şey. 时断时续 «bir duruyor, bir devam ediyor»dur. Veritabanının 时好时坏 ve 时断时续 örnekleri arasında bir sağlık durumu, yaşlı oyuncuların formu ve aralıklı bir yağmur var. Değişim daha geniş bir zamana yayılır ve ani bir sıçrama söylemez.

一时……一时 ile ilişki şöyle kurulur: o açık bir çerçeveydi, arkasına bir fiil öbeği de alıyordu (一时想吃酸的，一时想吃辣的). 忽A忽B ve 时A时B kapalıdır; boşluklara çoğunlukla tek heceli sözcükler girer ve veritabanı ikisini de «genişletilemez» diye işaretler.

Karakter köşesi

慌 kalp kökü ile 荒'den kurulur, ses 荒'den gelir; 慌张 «telaşlı», 心慌 «yüreği hop etmek». 晃 burada huàng okunur, «sallanmak» (摇晃, 晃来晃去); huǎng okunuşu «bir an parlayıp geçmek»tir (一晃十年). 闪 kapının (门) içinde bir insandır (人). 《礼记》'e yazılmış eski bir şerh harfi tam bu ders için yorumlamış gibidir: «闪是忽有忽无，故字从门中人也», yani kâh var kâh yok, kapıda görünüp kaybolan bir baş. 奔 东奔西走'nün ikinci hecesi; 汉典'ye göre 金文 biçiminde kollarını sallayan bir insanın altına üç ayak (止) koyar. 颠'nin ilk anlamı «başın tepesi»dir (页 kökü baştır, 真 sesi verir); bugün daha çok 颠簸 «sarsılarak gitmek» içinde yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

TDK ikilemeyi «biçim veya anlamca birbirleriyle ilgisi bulunan aynı, yakın veya zıt anlamlı kelimelerin art arda getirilmesiyle oluşturulan kelime grubu» diye tanımlar; örnekleri arasında «köşe bucak» ve «irili ufaklı» var. Göksel ile Kerslake de yinelemeyi (doubling, 9.3) anlatırken iki işlevi ayırır: «çeşit çeşit», «boy boy» gibi ikiye katlanmış adlar büyük bir miktar ya da çeşitlilik bildirir; «konu komşu», «ufak tefek» gibi sözlüksel ikilemeler ise yakın kavramları yan yana koyar (9.3.1). Birincisi 七A八B'nin «çokluk»una, ikincisi 东A西B'nin iki yakın fiiline denk düşer.

Yapısal fark açık. Türkçe iki sözcüğü doğrudan yan yana koyar; Çince her birini sabit bir parçaya yaslar ve anlamın bir kısmını o parça taşır. 奔走 da koşturmaktır, ama 东奔西走 «oradan oraya koşturmak»tır.

Aralıklı kesintiye Türkçe yine ikilemeyle karşılık verir: TDK «kesik kesik»i «ara vererek» diye açıklar; 时断时续'nün en yakın karşılığı bu. 七上八下 için Türkçe başka bir sayıya başvurur: «dokuz doğurmak», TDK'da «merakla, heyecan içinde, sabırsızlıkla beklemek». Çince yediyle sekizi, Türkçe dokuzu seçer; ikisinde de sayı saymaz, bir taşkınlığı söyler. 忽冷忽热'nin gündelik karşılığı ise «bir sıcak bir soğuk».

Örnekler

Örnek diyalog

18 Kasım 2029 pazar öğleden sonra. 小明 Deniz'in evinde; Deniz defterini uzatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 乱七八糟: oda karmakarışık. (b) 时断时续: yağmur durup yeniden başlıyor. (c) 东奔西走: bir amaç için koşturma. (d) 七嘴八舌: herkes aynı anda konuşuyor.
2. (a) 忽上忽下: türbülans saniyeler içinde ve beklenmedik biçimde değişir. (b) 时好时坏: yıllara yayılan, belirsiz aralıklarla tekrarlanan bir dalgalanma.
3. (b): seçip duruş titizliğe dönüşüyor, çokluk olumlu yöne gidiyor. (a)'da söz konudan konuya atlıyor.
4. Örneğin: 在门口听到自己的名字，他心里七上八下，不知道该怎么办，只好东张西望。 (Zài ménkǒu tīngdào zìjǐ de míngzi, tā xīnli qīshàng-bāxià, bù zhīdào gāi zěnme bàn, zhǐhǎo dōngzhāng-xīwàng.)

Özet kartı

1. 东A西B: A ve B yakın anlamlı fiiller; temel anlam çokluk, olumsuz renk daha sık (马喆 2012).
2. 东张西望 bakınmak, 东奔西走 bir iş için koşturmak, 东拼西凑 parçaları zar zor birleştirmek.
3. 七A八B: çok ya da çok ve karışık; yergiye eğilimli, ama 七手八脚 nötr. 七上八下 içteki tedirginlik.
4. 乱七八糟'de 七八 ortada; 七A八B'nin iskeleti değil, bütün olarak öğrenilir.
5. 忽A忽B = 时而A时而B: hızlı ve beklenmedik değişim; 忽冷忽热 bir tavır için de söylenir.
6. 时A时B = 有时A有时B: belirsiz aralıklarla, daha uzun bir zamana yayılan değişim (时好时坏, 时断时续).
7. Yeni karakterler: 慌, 晃, 闪, 奔, 颠.

Sonraki derse köprü

Dağda yazılan paragraf bir dağınıklığı ve bir gidip gelmeyi anlatıyordu. Sıradaki dersin çerçeveleri iki parçayı başka bir bağla kilitler. 无A不B iki olumsuzla bir genelleme kurar, 无A可B bir seçeneğin olmadığını söyler. 自A自B eylemin kişinin kendisinde başlayıp bittiğini, 连A带B ise iki şeyin bir arada geldiğini anlatır. İki «yok» bir araya gelince cümle neden «hepsi» demeye başlar?