无A不B, 无A可B, 自A自B, 连A带B

Kanca

无微不至 bir hemşirenin ağzından çıkınca teşekkürdür: en küçük ayrıntıya kadar özen gösterilmiş. Aynı dört hece bir rehberin kendi raporuna girince övünmeye döner. Dilbilgisi de anlam da yerinde; değişen, cümleyi kimin kurduğu.

Anlatım

Sahne: ısınan bir oda, yarım sayfalık bir not

1 Aralık 2029 cumartesi. Eylülde değişen yeni borular ilk kışlarında; bina Kasım ortasından beri ısınıyor ve Deniz'in odası öyle sıcak ki pencere aralık duruyor. Çarşamba günü 周经理 telefonda bir rica etti: 7 Aralık cumaya kadar bu yıl eşlik ettiği gruplar hakkında yarım sayfalık bir yıl sonu notu (年终小结). Öğleden sonra 小明 taslağı eline aldı.

年终小结（初稿）

今年三月到十一月，我一共带了十几个土耳其团。我对每一位游客都照顾得无微不至，北京的历史文化我也无所不知。十一月在长城，缆车因为风大开开停停，大家无可奈何，只能排队等。最后一晚在饭馆，大家连说带笑，一直聊到十点。现在我的房租和饭钱基本上能自给自足了。

Taslakta beş dörtlü kalıp var; 小明 yalnız ikinci cümleyi çizecek, dilbilgisi yüzünden değil.

无A不B: iki olumsuz, tek bir «hepsi»

Ders HSK4.24'te 没有人不知道 gibi bir cümleyi okudun: iki olumsuz birbirini kapsar, sonuç «herkes biliyor» olur. 无A不B bunu dört heceye sıkıştırır. 无 yazı dilinin 没有'sıdır, A bir kümeyi adlandırır, B o kümenin her üyesine uygulanan eylemdir. Pekin Üniversitesi'nin 现代汉语构式数据库'sı «无+n+不+v»yi tek satırla açar: «所有+n+都+v». 无话不说 «söylenmeyen söz yok», yani her şey konuşulur. Veritabanı kalıbın özellikleri arasına kapsayıcılığı (周遍) da yazar: öğeler sayılmadan bütün küme kapsanır.

A'nın yerine 所 da girebilir. Ders HSK6.9'da gördüğün 所 burada fiili bir «şey»e çevirir. 无所+V tek başına bir olumsuzdur: 无所畏惧 «korkacak hiçbir şeyi yok» (汉典: «没有任何畏惧害怕的心理»), 无所事事 «yapacak hiçbir işi yok». Araya 不 girince kutup döner: 无所不知 «bilmediği hiçbir şey yok», 汉典'de «任何事情都知道».

Çerçeve tek başına övmez de yermez de; rengi A ile B verir. 无微不至'de A «en küçük ayrıntı»dır, B «ulaşmak»: 汉典 «形容关怀照顾十分细致周到» der. 无恶不作'de A kötülüktür ve 汉典 «形容做尽坏事» diye açıklar. 无孔不入 iki yüzlüdür: 国语辞典'nin birinci anlamı «无所不达», örneği mikroplardır; ikincisi «讥人善于钻营», çıkarcıyı iğneler.

张文静 2012 aynı yüzeyin altında iki ayrı kalıp görür: kapsayıcı olanı (无话不说) ve koşul bildireni. 无功不受禄'da 无 «hiçbir şey» demez, «yoksa» der: emek yoksa ödül de alınmaz. 萌典 (国语辞典) bunu «没功劳不接受赏赐» diye verir. Ders HSK4.28'deki 无A无B ise ikisinden de ayrıdır; orada iki 无 iki ayrı yokluğu sıralar (无忧无虑) ve çift olumsuz kurulmaz.

Okunuşta bir bölge farkı: 无微不至'nin 微'si 汉典'de wēi, Tayvan'ın 国语辞典'sinde wéi.

无A可B: yapılacak A kalmamış

Bu çerçevede yalnız bir olumsuz var; 可 olanak bildirir. Veritabanı «无+n+可+v»yi «没有+可以+v+的+n» diye açar: v'lenebilecek bir n yok. A, B'nin nesnesidir ya da yeridir: 无话可说'da söz söylenecek şeydir, 无家可归'da ev dönülecek yerdir. 汉典 无家可归'ya «失去家庭居所，无处投靠» der ve tanığını 《三国演义》'den getirir.

A düşerse 可'nın arkasına iki heceli bir fiil gelir; veritabanı bu biçimi «没有+什么+可以+v+的» diye açar: 无可挑剔 «kusur bulunacak bir şey yok». 无可奈何 da buraya girer; 奈何 «başa çıkmak»tır ve 汉典 deyimi «没有办法，无法可想» diye tanımlar.

İki çerçeveyi tek bir hece ayırır. 无话不谈 (萌典: «比喻交情深厚投契») iki dostun her şeyi konuşmasıdır. 无话可说 (萌典: «比喻言窮詞塞») ise sözün tükenmesi. Biri yakınlık, öbürü suskunluk; aradaki fark 不 ile 可.

自A自B: eylem döner, yine kişiye gelir

自 burada 自己'nin yazı dilindeki kısaltmasıdır. Veritabanı «自+v1+自+v2»yi «自己+v1+v2» diye açar, duygu rengini «中», üslubunu «通用» diye işaretler ve örnek olarak 自立自强, 自暴自弃, 自给自足, 自作自受'yü verir. Eylemi yapanla eylemin vardığı yer hep aynı kişidir; dönüşün biçimi değişir.

自言自语'de konuşan dinleyendir: 汉典 «无人对谈，自己跟自己说话» der. 自吹自擂'de övülen de övendir. 擂 burada léi okunur, «davul çalmak»; 汉典'nin 成语 maddesi deyimi «自己吹喇叭，自己打鼓。比喻自我吹嘘» diye açar ve «含贬义» notunu düşer. 自作自受'de kötü sonucu doğuran da çeken de aynı kişidir; 汉典'nin tanımı «自己做了蠢事坏事，自己倒霉», yine yergi notuyla. 自给自足'de üreten de tüketen de kişinin kendisidir. 国语辞典 bunu bir köy için de bir insan için de kullanır: «可以独立营生，不必仰赖于人».

Rengi çerçeve değil deyim taşır: veritabanı 自说自话'yi ayrı bir maddede «负面评价» diye işaretler, başkasını dinlemeden yalnız kendi aklındakini söylemek.

连A带B: iki şey bir arada

Veritabanı bu çerçeveyi iki ayrı madde olarak kaydeder. Fiilli olanı, «连+v1+带+v2», «一边+v1+一边+v2» diye açılır: iki eylem aynı kişide aynı anda yürür. 汉典'nin 带 maddesi de bu kullanımı tanır: «表示两个动作同时进行，相当于"又"», örneği 连说带比划. Fiiller çoğu zaman birlikte gelen davranışlardır: 连哭带喊, 连蹦带跳, 连滚带爬. Dört heceyle de sınırlı değildir: 连说带表演, 连教育带吓唬.

Adlı olanı, «连+n1+带+n2», «n1+跟+n2» diye açılır: 连本带利, 连人带马. 邱庆山 2009 kalıbın işlevlerinden birine bir ad verir.

连人带车 bu yüzden «insan bile» demez. Veritabanının örneği bir kazadır: «连人带车翻下悬崖», yani insanla araba birlikte uçurumdan yuvarlandı. 汉典'nin 连 maddesi iki ayrı anlamı ayrı satırlara koyar: «带，加上» ve «就是，既使，甚至于». Bildiğin 连……都 ikincisidir, «bile». Bir de mecaz var: 萌典 连本带利'ya «本金和利息» der ve ekler, «引申为加倍的意思»; 连本带利地回报你 «sana fazlasıyla karşılık vereceğim» demektir.

Karakter köşesi

豪'nin altında domuz anlamındaki 豕 durur, sesi 高'nün kısaltılmış biçiminden gelir; ilk anlamı kirpidir (豪猪). Bugün 自豪 «gurur duymak» ve 豪华 «görkemli» içinde yaşar. 擂 el kökü ile 雷'den kurulur. Davula vurmak léi'dir (擂鼓, 自吹自擂); dövüş sahnesi anlamındaki 擂台 ise lèi okunur. 誉 övmektir. 《说文》 eski biçimini «稱也。从言與聲» diye açıklar; 《礼记·表记》 «君子不以口誉人» der. Bugün 荣誉 ve 名誉 içinde görürsün. 乏 için 《说文》 《春秋传》'den bir söz aktarır, «反正为乏»: harf 正'nin ters çevrilmiş biçimidir. 缺乏, 乏味 ve 不乏'nın yanında 无A可B'nin bir akrabası da onunla kurulur: 乏善可陈, 汉典'de «一件事物没有什么优点可以述说».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe 无A不B'yi bir sıfat-fiil ile «yok»un buluşmasından kurar: «bilmediği şey yok», «gitmediği yer yok». 无A可B'nin karşılığı da aynı yoldan gelir, yalnız zaman eki değişir: «söyleyecek sözü yok», «dönecek evi yok». Göksel ile Kerslake ilgi tümcelerini anlatırken -DIK ile -(y)AcAK'ı birlikte ele alır; ikincisi göreli geleceği bildirir (25.1.1.2). Çincenin 可'sı ile Türkçenin -(y)AcAK'ı aynı boşluğu doldurur: yapılabilecek bir şeyin yokluğu.

自A自B'nin Türkçedeki yakını «kendi kendine»dir. G&K yönelme ekli «kendi kendi-»nin bir işi tek başına, yardımsız yapmayı anlattığını söyler (18.1.3). «Kendi düşen ağlamaz», «kendi zararına kendisi neden olanın yakınmaya hakkı olmaz» demektir, 自作自受'nün ta kendisi. «Kendi yağıyla kavrulmak» ise «elinde bulunanla geçinip kimseye muhtaç olmamak»tır, yani 自给自足. «Kendi söyler kendi dinler» yüzeyde 自言自语'ye benzer, ama TDK'deki anlamı «ne söylediği anlaşılmaz, söylediği şeylere önem verilmez»dir. 自说自话'ye daha yakın.

连A带B'nin fiilli türü Türkçede ikileme zarf-fiile denk gelir. G&K, -(y)A … -(y)A yapısının süren ya da yinelenen bir eylemi vurguladığını ve iki ayrı fiille kurulan biçimlerin çoğunlukla kalıplaştığını söyler («ite kaka», 26.3.8). Adlı türünü Türkçe «ile birlikte» ya da «-ıyla» ile kurar: «anaparası faiziyle».

Örnekler

Örnek diyalog

1 Aralık 2029 cumartesi, Deniz'in odası. 小明 paltosunu kapının yanına asmış, taslak elinde.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 无微不至 (b) 无家可归 (c) 无话不谈 (d) 无话可说. İlk ikisinde özen ve yokluk, son ikisinde yakınlık ve suskunluk var.
2. (a)'da 连……都 «bile»dir: yemeği bile yemeden gitti. (b)'de 连A带B toplamadır: yemeği de çorbayı da bitirdi.
3. (a) 自给自足: köy kendi ürettiğiyle geçiniyor. (b) 自吹自擂: kendini övüyor. (c) 自言自语: kendine konuşuyor.
4. Örneğin: 他说起话来好像无所不知，可我只问了一个问题，他就无话可说了。 (Tā shuō qǐ huà lai hǎoxiàng wúsuǒ-bùzhī, kě wǒ zhǐ wènle yí ge wèntí, tā jiù wúhuà-kěshuō le.)

Özet kartı

1. 无A不B = 所有A都B: iki olumsuz kapsayıcı bir olumlu kurar (无话不谈, 无微不至, 无恶不作). Renk A ile B'den gelir.
2. 无所V «hiçbir şey», 无所不V «her şey»: 无所畏惧 ile 无所不知 arasında tek bir 不 var.
3. 无A可B = 没有可以B的A: A, B'nin nesnesi ya da yeridir (无话可说, 无家可归); A düşerse 无可+V (无可奈何, 无可挑剔).
4. 自A自B = 自己A自己B: eylem kişiye döner; 自吹自擂 ve 自作自受 yergi taşır, 自给自足 taşımaz. 擂 léi.
5. 连A带B: fiillerle «aynı anda» (连哭带笑), adlarla «birlikte, toplam» (连本带利, 连人带车); «bile» anlamındaki 连 değildir.
6. Yeni karakterler: 豪, 擂, 誉, 乏.

Sonraki derse köprü

Dörtlü kalıplar burada kapanıyor. Deniz'in notuna bir karşılaştırma girecek olsa, gündelik dil onu 比 ile kurardı. Resmî bir yazıda ise sıfat öne geçer ve karşılaştırılan şey 于'nün arkasına gelir: 今年的游客多于去年. Karşılaştırma bu yazı dili biçimine geçerken 比 cümlesinin neyi bırakması, neyi kazanması gerekir?