Kökler (部首): karakterin sözlükteki adresi

Kanca

Kütüphanenin başvuru rafında cep boyu, kırmızı kapaklı bir sözlük duruyor. Deniz 和 karakterinin bütün okunuşlarını görmek istiyor ve işe güvenle başlıyor: 和'nun sağında bir 口 var, öyleyse karakter 口 başlığı altında olmalı. Sözlüğün başındaki listeden 口'nun sayfasını buluyor, kalan çizgileri sayıp ilgili sıraya iniyor. 和 orada yok.

Sözlük eksik değil. Deniz'in seçtiği parça gerçekten karakterin içinde, ama bu sözlüğün 和 için seçtiği adres başka. Bu derste bir karakterin sözlükte hangi başlık altında durduğunu, o başlığın neden her zaman anlamla örtüşmediğini ve iki ayrı adres sisteminin aynı karakteri nasıl farklı raflara koyabildiğini göreceksin.

Anlatım

Kök: rafın başındaki parça

Alfabesi olmayan bir yazıda sözlük, kelimeleri harf sırasıyla dizemez. Yüzyıllardır kullanılan çözüm, karakterleri ortak taşıdıkları bir parçaya göre gruplamak ve o parçayı grubun başına koymaktır.

Çin'in resmî tanımı bunu açıkça bir arama aracı olarak kurar: o parçayı taşıyan karakterler bir arada dizilir, parça da grubun başında durarak aramanın dayanağı olur. Raf benzetmesi buradan gelir: kök rafın etiketidir.

Bir karakteri sözlükte bulmak iki adımdır. Önce kökü bulursun. Sonra kökün dışında kalan çizgileri sayarsın, çünkü aynı raftaki karakterler bu kalan sayıya göre dizilir. 国'nun kökü onu çevreleyen 囗'dir; çerçeve üç çizgi, içindeki parça beş çizgi tutar ve 国 囗 rafının beş çizgilik sırasında durur. 边'in kökü 辶'dir ve 力 iki çizgi ekler. 里 ise başka bir şeyin parçası olarak değil, kendi başına bir kök olarak listede yer alır: kendi rafının ilk karakteridir.

Kangxi'nin 214 kökü

Bugün de en çok anılan kök listesi bir Qing dönemi sözlüğünden gelir. 《康熙字典》'nün (Kangxi Sözlüğü) derlenmesi 1710'da emredildi, sözlük 1716'da tamamlandı. 47.035 karakteri 214 kök altında toplar. Liste Kangxi'nin icadı değildir: Ming döneminde Mei Yingzuo'nun 《字汇》 sözlüğü kök sayısını 214'e indirmişti, Kangxi bu düzeni devraldı. Daha eskiye gidildiğinde Doğu Han döneminde Xu Shen'in 《说文解字》'si 540 bölümle çalışıyordu.

Kangxi listesi çizgi sayısına göre dizilir: 一 birinci köktür, en çok çizgili olan 龠 sonuncusu. Kökler bu sıranın numaralarıyla anılır; 口 otuzuncu, 心 altmış birinci, 言 yüz kırk dokuzuncu köktür.

Modern tablo: 201 ana kök

Basitleştirme birçok parçanın biçimini değiştirince Kangxi listesi anakaradaki sözlüklere dar geldi. Uzun bir taslak döneminden sonra Eğitim Bakanlığı ile Devlet Dil ve Yazı Komisyonu, 25 Şubat 2009'da iki belgeyi birlikte duyurdu: kökleri sayan 《汉字部首表》 (GF 0011-2009) ve her karakterin hangi köke ait olduğunu belirleyen 《GB13000.1字符集汉字部首归部规范》 (GF 0012-2009).

İlk belge 201 ana kök (主部首) tanımlar. Bunlardan yalnız ikisi, 业 ve 龺, Kangxi'nin 214 kökü arasında yoktur. Geri kalan fark çoğunlukla birleştirmeden ve biçimden doğar. Modern tabloda bir kökün en yaygın yazılışı ana biçim olur; ötekiler ona bağlı yan biçim (附形部首) sayılır. Bitki kökü Kangxi'de 艸 başlığıyla 140. sıradadır, modern tabloda 艹 başlığıyla 30. sırada. Yürüme kökü de Kangxi'de 辵, modern tabloda 辶 başlığını taşır.

İkinci belge karakterleri köke dağıtırken konuma bakar. Kural önce soldaki, üstteki ve dıştaki parçaya bakar; orada bir kök varsa o seçilir. Örneğin 闻'nun kökü dıştaki 门'dır. Sol ya da üst kök değilse sağ ya da alttaki alınır. Hiçbir konumda kök bulunmazsa ilk çizginin kendisi kök sayılır: belge bu yüzden 我'yu 丿 rafına, 果'yu 丨 rafına koyar.

İki sistem ayrıldığında

Kangxi ile modern kural çoğu karakterde aynı rafı gösterir. Ayrıldıkları yer, kanca sorusunun cevabıdır. Kangxi 和'yu 口 altına koyar; modern kural soldaki parçayı öne aldığı için 和 禾 rafına gider. Deniz'in elindeki sözlük Çin'de yeni basılmış bir baskıydı ve 和'yu 禾 altında bekliyordu.

买'nun satırı ayrıca bakmaya değer. Kangxi'deki 乙 ile modern tablodaki 乛 aynı kökün iki biçimidir; modern tabloda 乛 ana biçim, 乙 ona bağlı biçimdir. Bazı açık karakter verileri 买'yu 大 altında listeler; iki standart ise onu bu kökün rafına koyar. Kâğıt bir sözlükte 买'yu 乛 ya da 乙 rafında ara.

Bu programın karakter köşelerindeki «Kök» sütunu çoğu satırda Kangxi kökünü yazar. Ders S.18'de 必 心 altında göründü; Çin'de bugün basılan bir sözlükte onu 丶 rafında bulursun. Bazı sözlükler de aramayı kolaylaştırmak için bir karakteri birden fazla rafa koyar, yani 和'yu 口 altında da listeleyebilir. Raf bulunamadığında ilk düşünce «karakter eksik» değil, «hangi sistem?» olmalı.

Kökün biçimleri ve yeri

Bir kök, karakterin hangi tarafında durduğuna göre biçim değiştirebilir. Çoğunu önceki derslerde tek tek gördün; burada bir araya geliyorlar.

En çok karıştırılan satırlar sonuncular. 阝 iki ayrı kökün kısalmış biçimidir ve hangisi olduğunu yalnız yeri söyler. Karakterin solunda duran 阝 Kangxi'nin 170. kökü 阜'dir: 院. Sağında duran 阝 163. kök 邑'dir: 都, 部, 那. Modern tablo da ikisini ayrı tutar ve GF 0012 dizini 部'yu 邑 başlığıyla kaydeder. 心 ise iki yerde iki biçimle karşına çıkar: solda dar 忄, altta tam 心.

Kökün karakterdeki yeri dört başlıkta toplanabilir: solda (说, 找), üstte (草), altta (想) ya da dışta, karakteri saran bir çerçeve olarak (国, 问, 这).

Kökü bulmanın pratik yolu

Karakter sana tanıdık bir kök biçimi gösteriyorsa iş kolaydır: 亻, 氵, 讠, 扌, 艹 ya da 辶 gördüğün anda adres de bellidir. Gösteren bir parça yoksa sırayla şunlara bak:

1. Karakterin kendisi bir kök mü? 口, 女, 首, 里 kendi raflarının başındadır.
2. Solda ya da üstte bir kök var mı? Modern kural ilk buraya bakar.
3. Karakteri saran bir çerçeve var mı? 囗, 门 ve 辶 dıştan sarar.
4. Hiçbiri yoksa ilk çizgiye bak ya da sözlüğün çizgi sayısıyla dizilmiş arama dizinini kullan.

Telefondaki sözlükte pinyinle ya da elle yazarak ararsın, ama kökü bilmenin değeri sözlüğün dışında da sürer. 说, 话 ve 课'deki ortak 讠, üçünün de dille ilgili olduğunu hatırlatır; yeni bir karakteri tanıdık bir parçaya bağlamak onu akılda tutmayı kolaylaştırır.

İpucu, ama garanti değil

Kök çoğu zaman anlamın kabaca hangi alana düştüğünü söyler: 氵 suyla, 扌 elle, 讠 dille ilgili karakterlerde sık görülür. Yine de kökün işi önce adres göstermektir. 我 «ben» demektir ve Kangxi onu 戈 altına koyar, modern kural ise 丿 altına; ikisi de anlama dair bir şey söylemez. 和 «ve» demektir, kökü ister 口 ister 禾 olsun. Kökten anlam tahmin ettiğinde bunu bir tahmin olarak tut ve sözlükle doğrula.

Karakter köşesi

部 ve 首 dersin terimini kurar; 首 kendi adını taşıyan bir köktür. 和'nun satırında Kangxi kökü 口 yazıldı; Çin'de basılan güncel sözlükte onu 禾 rafında arayacaksın. 禾 bu yüzden köşede: okunuşu da tıpkı 和 gibi hé. 都 bu derste «hepsi» anlamındaki dōu okunuşuyla geçiyor; şehir adlarında dū okunur. 典 en sık 字典 zìdiǎn «sözlük» kelimesinde karşına çıkar. 说 ile 找 kök tablosunun iki satırını örnekler: soldaki 讠 ve soldaki 扌; dıştan saran 门'yi daha önce tanıdığın 问'de görürsün.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «kök» kelimesi okul dilbilgisinden tanıdık: «göz», «gözlük», «gözlükçü» ve «gözcü» aynı köke ekler gelerek türer. Bu kök anlamın taşıyıcısıdır; ondan türeyen her kelime o anlamı bir ölçüde taşır. Türkçe sözlükte ise kelimeleri kökleriyle aramazsın: «gözlükçü» alfabede kendi yerinde durur.

部首 bu iki tanıdık düşüncenin tersine çalışır. Bir arama adresidir; karakterin nereden türediğini değil, sözlükte nerede durduğunu söyler. Çevirisinde «kök» denmesi yerleşmiş bir alışkanlıktır, ama 我'nun 戈 ya da 丿 altında durması bir dizin kararıdır; «ben» anlamı hakkında bir şey söylemez. Karakterin gerçek kökeni, yani hangi parçanın anlamı hangisinin sesi taşıdığı, ayrı bir sorudur ve sonraki dersin konusudur.

Türkçede bulunmayan bir alışkanlık da ikinci adımdır: rafı bulduktan sonra çizgi saymak. Türkçe sözlükte «göz»ü bulmak için harf sayısına bakmazsın; Çince sözlükte kalan çizgi sayısı, raftaki satırı gösteren ikinci koordinattır. Kök ve sayı birlikte, bir haritadaki enlem ve boylam gibi çalışır.

Örnekler

Üçüncü örnekte 和 iki adı, altıncıda «ben» ile bir kişiyi bağlar. Dördüncüde 都 özneden sonra, fiilden önce durur.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı kütüphane. Deniz kırmızı kapaklı sözlüğü masaya açmış, yanında 小明; 张老师 rafların arasından geçiyor.

Zhang Hoca'nın «eski sözlük» dediği, Kangxi düzenini izleyen sözlüklerdir. Deniz'in çıkardığı ders de modern kuralın ilk adımı: sola ve üste bak. 小明'in son repliği abartı değil; anadili Çince olan biri de karakterleri çoğu zaman pinyinle aradığı için hangi rafta durduklarını hiç düşünmemiş olabilir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 说: solda (讠). 草: üstte (艹). 想: altta (心). 国: dışta (囗). 这: sol ve altı saran 辶. 都: sağda (阝, 邑).
2. Hayır. 部'deki 阝 sağda durur ve 邑 köküdür; 院'deki solda durur ve 阜 köküdür.
3. Kural önce sol, üst ve dış konuma bakar. 和'nun solunda 禾 vardır ve bir köktür; sağdaki 口'ya sıra gelmez.
4. 丶 rafında: GF 0012 必'yi ilk noktasından kayda geçirir.

Özet kartı

1. Kök (部首, bùshǒu), sözlükte bir grup karakterin altında toplandığı ortak parçadır: karakterin adresi. Aynı raftaki karakterler kökün dışında kalan çizgi sayısına göre dizilir.
2. Kangxi Sözlüğü (1716) 214 kök kullanır; düzeni Ming dönemi 《字汇》'den devralmıştır.
3. Çin anakarasının bugünkü standardı 2009'da duyurulan GF 0011 (201 ana kök) ve GF 0012'dir (karakter–kök eşleşmesi). Modern kural önce sol, üst ve dış konuma bakar, bulamazsa ilk çizgiyi alır.
4. İki sistem bazı karakterlerde ayrılır: 和 (口 / 禾), 我 (戈 / 丿), 必 (心 / 丶), 念 (心 / 人). 买'nun Kangxi 乙'si ile modern 乛'si aynı kökün iki biçimidir.
5. Kök biçim değiştirir: 亻, 氵, 讠, 扌, 忄, 艹, 辶. Solda 阝 阜, sağda 阝 邑 köküdür.
6. Kök çoğu zaman anlama ipucu verir ama bir sözlük adresidir; Türkçedeki kelime kökü gibi kökeni göstermez.

Sonraki derse köprü

Kök sana bir karakterin adresini verdi; karakterin nasıl kurulduğunu ise henüz söylemedi. 说'deki 讠 anlam alanını gösteriyor, peki geri kalan 兑 ne iş görüyor? Ders S.20 karakterleri dört türe ayırıyor: bir nesnenin resminden doğanlar, soyut bir şeyi işaretle gösterenler, iki anlamlı parçayı birleştirenler ve bir parçasıyla anlamı, ötekiyle sesi taşıyanlar. Kökün neden bazen anlam ipucu verip bazen vermediği o ayrımda netleşiyor.