Çizgiler (笔画): temel çizgi türleri

Kanca

Deniz telefonundaki sözlükte bir karakteri çizgi sayısıyla aramaya kalktı. Aradığı karakterin içinde küçük bir kare vardı, 口. Kare dört kenarlıdır, diye düşündü ve «4» yazdı. Sözlük ona uzun bir liste getirdi ama aradığı karakter yanlış yerdeydi; 口'yu tek başına aradığında ise onu üç çizgili karakterlerin arasında buldu.

Dört kenarlı bir kare nasıl üç çizgi olur? Cevap, Çince yazının en küçük biriminin «kenar» değil «kalem hareketi» olmasında. Bu derste o birimi, yani çizgiyi tanıyacak, temel türlerini adlarıyla öğrenecek ve sözlükteki sayının nereden geldiğini göreceksin.

Anlatım

Çizgi: kalemin tek hareketi

Bir karakteri yazarken kalem kâğıda değer, bir yol çizer ve kalkar. Bu tek hareketin bıraktığı iz bir çizgidir. 口'nun sol kenarı bir çizgidir. Üst kenarla sağ kenar ise tek hareketle yazılır: kalem sağa gider, köşede durmadan aşağı döner. Alt kenar da üçüncü çizgidir. Kare dört kenarlıdır, ama üç hareketle çizilir.

Çin'in resmî tanımı da aynı noktadan başlar: çizgi, kaide yazısı (楷书, kǎishū) biçimindeki bir karakteri oluşturan en küçük birimdir. Basılı kitaplarda ve ders kitaplarında gördüğün harf biçimi bu kaide yazısının matbaa hâlidir.

Beş aile: 横, 竖, 撇, 点, 折

Çincede onlarca çizgi biçimi sayılabilir, ama hepsi beş büyük aileye toplanır. Bu sıra bir ezber dizisi gibi okunur: 横 héng, 竖 shù, 撇 piě, 点 diǎn, 折 zhé.

Bu sınıflamanın bir de lakabı var: 札字法, «札 karakteri yöntemi». 札 zhá karakteri tam beş çizgiyle yazılır ve bu çizgiler sırasıyla yatay, dikey, sola eğik, nokta ve kıvrılıp kancayla biten bir çizgidir. Beş ailenin hepsi tek karakterde, üstelik tam bu sırayla duruyor.

Beş ailenin dışında kalıyormuş gibi görünen iki sık çizgi var. 捺 nà, sol üstten sağ aşağı inen, sonunda genişleyen çizgidir; 人'nun sağ bacağı budur. 提 tí, sol alttan sağ üste kısa ve keskin yükselen çizgidir; 我'nin sol yarısındaki küçük yükseliş budur. Sınıflamada 捺 nokta ailesine, 提 yatay ailesine sayılır. Gerekçe biçimde: nokta da 捺 gibi sol üstten sağ aşağı vurulur, 提 de yatay gibi soldan sağa gider, yalnız yukarı kalkar.

Temel çizgiler, örnekleriyle

Aşağıdaki tablo kırılmayan çizgileri ve dikey ailesindeki kancalı dikeyi toplar. Örnek karakterlerin hepsini önceki derslerde gördün.

人 iki çizgidir: önce 撇, sonra 捺. 大 bunun üstüne bir 横 koyar ve üç çizgi olur. Bu dersin karakter köşesindeki 太 ise 大'nin altına bir 点 ekler. Dört çizgi, dört farklı tür: 横, 撇, 捺, 点.

Kırılan çizgiler: 折

Beşinci aile en kalabalık olanıdır. Burada kalem bir yerde yön değiştirir ama kalkmaz. Yön değiştirdiği nokta üç türlü olabilir: keskin bir köşe (折, zhé), yumuşak bir kıvrım (弯, wān) ya da sondaki kısa bir kanca (钩, gōu). Çizginin adı da bu parçaların sırasından kurulur: önce ne yaptığı, sonra nereye döndüğü.

Çin'in kırılan çizgiler standardı, 20.902 karakterlik bir karakter takımını tek tek inceleyip basılı yazıdaki kırılan çizgileri 25 türe ayırır. Türler kırılma sayısına göre dizilir: bir kırılmalı 11, iki kırılmalı 8, üç kırılmalı 5, dört kırılmalı 1 tür. Hepsini ezberlemen gerekmez. Okurken işine yarayan şey, adın nasıl kurulduğunu bilmektir: 横折钩 gördüğünde «yatay, köşe, kanca» diye çözersin.

Kancanın kendi başına bir çizgi olmadığına dikkat et. 竖钩 tek çizgidir, 横折钩 da tek. Kanca, çizginin kalem kalkmadan önceki son kıpırtısıdır ve sayılmaz.

Hat geleneğinin ayrı bir öğretisi de var: 永 yǒng karakteri sekiz temel vuruşu barındırdığı için fırça alıştırmasında örnek alınır (永字八法). Standart sayım ise beş aileyle yapılır.

Çizgi sayısı ve sözlük

Her karakterin çizgi sayısı bir adres işi görür. Kâğıt sözlüklerin dizinlerinde aynı kökün altındaki karakterler bu sayıya göre sıralanır; telefon sözlüklerinde de bir arama yolu olarak durur. Okunuşunu bilmediğin bir karakteri bulmak için çizgileri doğru saymak gerekir. Kancadaki Deniz yanlış sayınca yanlış rafa baktı.

Karakter köşelerindeki «Çizgi» sütunu bu sayıyı verir. O sütuna bakınca karakteri kafanda bir kez yazıp say; sayı tutmuyorsa büyük ihtimalle bir köşeyi iki çizgi saydın.

Neden 艹 üç, 辶 üç?

Bazı parçaların çizgi sayısı yazı geleneğine göre değişir. Bitki kökü 艹, Çin anakarasındaki standart biçimde üç çizgiyle yazılır: kısa bir yatay, iki dikey. Tayvan'daki standart biçimde ve eski yazımda ise yatay çizgi ortadan ikiye bölünür ve parça dört çizgiyle yazılır. Yürüme kökü 辶 de benzer bir fark taşır: anakarada üç, Tayvan'da dört çizgi. Bu yüzden aynı karakter iki kaynakta iki ayrı sayıyla çıkabilir.

Uluslararası karakter veritabanı Unihan'ın toplam çizgi alanı bu parçaları taşıyan karakterlerin bir kısmında dört çizgili sayımı verir. 草 için 10 der, bu programın tablosunda ise 9 yazar. 这 için 8 der, burada 7. Tayvan'da kullanılan geleneksel 這 ise 11 çizgidir.

Bu program anakaranın standart karakter biçimini öğrettiği için (Ders H.3) sayıyı da o biçimden alır. Sözlüğe hangi sayıyı yazacağın, karakteri nasıl yazdığına bağlıdır; ekranda gördüğün biçimle elinin yazdığı biçim aynı olsun diye tablo standart glifi sayar. Tayvan'da basılmış bir sözlük kullanacak olursan 艹 ve 辶 taşıyan karakterlerde bir eklemeyi hesaba kat.

Bir de sırası var

Çizgilerin hangi sırayla çekileceği de belirlidir: 十'da yatay mı önce gelir, dikey mi? 口'nun kapanış çizgisi ne zaman çekilir? Bu soruların kuralları var ve bir sonraki dersin konusu. Şimdilik çizgileri tanı, adlandır ve say.

Karakter köşesi

笔 ve 画 dersin adını kurar: 笔画, kalemin bıraktığı çizgi. 画 tek başına «çizmek» ve «resim» demektir; çizgi sayarken de ölçü kelimesi olur: 几画 jǐ huà «kaç çizgi». 笔'nin üstündeki ⺮, bambu kökünün üstte daralmış biçimidir.

Öteki altı karakter birer çizgi vitrini. 口 üç çizgidir ve ortadaki 横折 onu dörtten üçe indirir. 九 yalnız iki çizgidir: bir 撇 ve uzun bir 横折弯钩. 见'nin son çizgisi 竖弯钩'tur. 太, 大'ye bir 点 ekler. 手'nun son çizgisi 竖钩'tur: üstteki kısa 撇'nin altından başlar, iki yatayı keserek iner ve sonda sola kanca atar. 门 üç çizgiyle kurulur: 点, 竖 ve sağdaki uzun 横折钩.

Türkçe ile karşılaştırma

Latin harflerinin de bir çizgi düzeni var; yalnız onu ilkokulun ilk haftalarında öğrenip unuttuk. Büyük «E» harfini yazarken çoğumuz kalemi birkaç kez kaldırırız, büyük «L» tek hareketle de yazılabilir, iki hareketle de. Türkçede bu seçim kimseyi ilgilendirmez: sözlükte bir kelimeyi harflerin sırasıyla ararsın, harfin kaç hareketle yazıldığı hiçbir aramaya girmez.

Çincede ise çizgi sayısı bir arama bilgisidir; bu yüzden «nasıl yazdığın» kişisel alışkanlık olmaktan çıkar. 口'yu dört hareketle yazmak elle mümkündür, ama sözlük onu üç çizgi diye dizer ve sen de öyle saymak zorundasın. Hızlı el yazısında Çince çizgiler de birbirine bağlanabilir, ama sayım her zaman kaide yazısındaki biçime göre yapılır.

Bir benzerlik de var. Türkçe harflerin parçaları adlandırılır: «ı»nın noktası yoktur, «i»nin vardır; «ç»nin altında bir çengel, «ğ»nin üstünde bir kavis durur. Bu küçük işaretler harfi değiştirir. Çincede de 大 ile 太 arasındaki fark tek bir 点'dir ve iki ayrı kelime çıkar. Bu vuruşu atlamak okunuşu da anlamı da değiştirir.

Örnekler

İlk üç örnek sayma kalıbını kurar: 有, sayı ve 画. Üçüncüdeki 两'ya dikkat et: ardından ölçü kelimesi geldiği için «iki» burada 两 olur. Sekizinci örnekte 字 «el yazısı» demektir; son örnekteki 见 ise görmek fiilinden gelen veda kalıbıdır.

Örnek diyalog

Dersten sonra sınıfta. Deniz telefonundaki sözlüğe bir karakteri çizgi sayısıyla girmeye çalışıyor; 小明 yanında, 张老师 tahtayı siliyor.

Deniz 见'nin üstündeki çerçevenin üst ve sağ kenarını ayrı saydı ve beşe ulaştı. Oysa ikisi tek bir 横折'tir: 竖, 横折, 撇, 竖弯钩, dört çizgi. Zhang Hoca 口'yu bu yüzden örnek verdi; köşe aynı, hata da aynı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 十 2, 人 2, 口 3, 门 3, 九 2. 九'nun ikinci çizgisi uzun bir 横折弯钩 olduğu için yalnız iki çizgi kalır.
2. 手: 竖钩; 我: 斜钩; 日: 横折; 七: 竖弯钩.
3. 太'nın altındaki 点; nokta ailesindendir. 提 yatay ailesine sayılır.
4. 花'nin üstündeki 艹, Tayvan yazımında dört, anakara standardında üç çizgiyle yazılır. Bu program anakara biçimini öğrettiği için 7 der; iki sayı da kendi biçimine göre doğrudur.

Özet kartı

1. Çizgi (笔画, bǐhuà), kalem kalkmadan çekilen tek izdir; karakterin en küçük birimidir.
2. Beş aile: 横 yatay, 竖 dikey, 撇 sola eğik, 点 nokta, 折 kırılan. 札 bu beşini sırasıyla taşır (札字法).
3. 捺 nokta ailesine, 提 yatay ailesine, 竖钩 dikey ailesine sayılır.
4. Kırılan çizgiler köşe (折), kıvrım (弯) ve kancadan (钩) kurulur: 横折 口, 竖弯钩 见, 横折钩 门, 横折弯钩 九. Basılı yazıda 25 türü vardır.
5. Kanca ayrı çizgi değildir; köşe de çizgiyi bölmez.
6. Çizgi sayısı sözlükte bir arama bilgisidir. Bu program anakara standart glifini sayar: 艹 ve 辶 üç çizgi; Tayvan yazımı ve Unihan çoğu zaman dört sayar.

Sonraki derse köprü

Bu derste her çizgiyi tek başına ele aldın: adı, yönü, kancası. Bir karakter ise çizgilerin belli bir düzenle art arda çekilmesiyle yazılır ve o düzen keyfî değildir. 十'da önce yatay mı çekilir, 口'nun alt çizgisi neden en sona kalır, 小'da ortadaki kanca neden yanlardan önce gelir? Ders S.18 çizgi sırasının (笔顺) kurallarını bu sorularla açıyor.