Ton değişimleri: üçüncü ton, 不 ve 一

Kanca

Deniz ders kitabının bir sayfasında üç ayrı yazım saydı: 一年 yì nián, 一样 yíyàng, 第一 dì-yī. Aynı karakter, aynı sayfada üç farklı tonla. Bir alt satırda ise tersi vardı: 你好 nǐ hǎo diye, iki üçüncü tonla yazılmıştı, ama kayıttaki ses açıkça «ní hǎo» diyordu. Kitap bir yerde söyleneni yazıyor, başka bir yerde yazmıyor gibiydi.

Bunun arkasında bilerek verilmiş bir karar var. Bu derste Çincenin en sık karşılaşacağın üç ton değişimini öğreneceksin, sonra da bu programın pinyinde hangisini neden yazdığını, hangisini neden yazmadığını.

Anlatım

Ton değişimi nedir?

Bir hecenin sözlükteki tonu, yanına gelen heceye göre konuşmada başka bir tona dönebilir. Buna ton değişimi denir. Çincede pek çok küçük ayarlama var; S.5'te önceki hecenin sonraki heceyi kendine çektiğini görmüştün. Ama bu derstekiler ayarlama değil, gerçek bir ton değişikliğidir: dinleyen değişmiş heceyi başka bir tonun hecesi olarak duyar.

Alçak ardına alçak: üçüncü ton

Üçüncü ton sesin dibinde durur. S.3'te bu tonun başka bir tondan önce yarım üçüncü ton olarak, yükselişsiz bir 21 ile söylendiğini görmüştün. Ardından yine bir üçüncü ton gelince durum değişir: önde olan hece dipte kalmaz, yükselir ve ikinci ton gibi söylenir. İki dip art arda gelmez.

Fonetik çalışmalar değişen heceyi çoğu zaman ayrı bir «değişim tonu» diye işaretler; ikinci tonla birebir aynı olup olmadığı tartışmalıdır. Öğrenen için pratik karar basit: değişen heceyi ikinci ton gibi söyle. Sondaki hece dokunulmadan kalır ve cümle orada bitiyorsa tam 214 kıvrımıyla duyulur.

Üç ve daha çok üçüncü ton

Üç üçüncü ton art arda geldiğinde değişim, kelimelerin nasıl öbeklendiğine bağlıdır. Burada iki durumu ayırmak işe yarar.

İlk ikisi bir öbek kuruyorsa, örneğin 早点 «biraz erken» ve ardından 走 «git», son hece dışındakilerin hepsi yükselir. 早点走 «biraz erken çık» için Chen'in derlediği gözlem tek bir söyleyiş verir: záo dián zǒu.

Sondaki iki hece bir öbek kuruyorsa iş değişir. 买好酒 «iyi şarap almak» cümlesinde 好酒 birlikte durur ve 买 onların önüne gelir. Chen'in aktardığı gözlemde yavaş konuşmada mǎi háo jiǔ söylenir: 买 alçak kalır, 好 yükselir. Hızlı konuşmada ise mái háo jiǔ duyulur. Aradaki öbek sınırı yavaş konuşmada değişimi durdurur, hız artınca sınır silinir.

Gündelik bir örnek 我很好 «iyiyim». 很好 burada sıkı bir öbektir ve 很 her zaman yükselir. 我 ise akıcı konuşmada çoğu zaman yükselir, wó hén hǎo; 我'dan sonra kısa bir durak bırakırsan alçak kalır. İki söyleyiş de doğaldır.

Üçten uzun dizilerde konuşan, heceleri ikili ve üçlü ritim öbeklerine ayırır ve değişim her öbeğin içinde işler. Chen'in aktardığı sayı dizisi bunu gösterir: 五五五五 «beş beş beş beş» iki ikiliye bölünür ve wú wǔ wú wǔ diye söylenir.

不: dördüncü tonun önünde yükselir

不'nın sözlük tonu dördüncü tondur, bù. Ardından başka bir dördüncü ton gelince 不 ikinci tona döner: bú.

S.1'deki kitap pazarında Deniz'in 不卖 bú mài demesi bu yüzdendi: 卖 dördüncü tondadır.

一: üç biçim

一'nın sözlük tonu birinci tondur, yī. Bu ton üç durumda korunur: tek başına söylendiğinde, sayı sayarken ya da rakamları tek tek okurken ve sıra bildirdiğinde. H.5'teki 一级 yī jí («birinci seviye»), 第一 dì-yī («birinci»), 十一 shíyī («on bir») ve 一月 Yīyuè («ocak») bu yüzden yī'dir.

Bir kelimenin önünde «bir» anlamında kullanıldığında 一 değişir ve 不'dan daha çok iş görür:

一个'ya dikkat et. 个 bu kalıpta hafif tonla, ge diye okunur, ama sözlük tonu dördüncü tondur (gè) ve 一 onun sözlük tonuna bakar: yí ge.

Ortada kalınca: hafif 一 ve 不

İki kalıpta 一 ve 不 tonunu bütünüyle yitirir. Tek heceli bir fiil ikilenip araya 一 girdiğinde 一 hafif tonla söylenir: 看一看 kàn yi kàn «bir bak», 想一想 xiǎng yi xiǎng «bir düşün». Evet-hayır sorusunun «A 不 A» kalıbında 不 da hafifler: 好不好 hǎo bu hǎo «olur mu?», 是不是 shì bu shì «öyle mi?». Dilbilgileri ileride; şimdilik sesini tanı.

Hangisi yazılır, hangisi yazılmaz?

Kancadaki sayfa şimdi açıklanabilir. 汉语拼音方案 yalnız dört ton işaretini ve hafif tonun işaretsiz kaldığını söyler; ton değişimini nasıl yazacağını söylemez. Pinyin yazımının ulusal standardı GB/T 16159-2012 ise 一 ve 不 için açık konuşur: genel kullanımda sözlük tonu yazılır, yī ve bù, ama dil öğretiminde gerekiyorsa değişmiş ton yazılabilir. Standardın kendi örnekleri yì tiān ve bú duì.

Bu program o izni kullanır ve tek bir norm izler: 一 ve 不 değişmiş tonuyla yazılır, üçüncü ton değişimi yazılmaz. Bu bir program kararıdır; standardın genel kuralı sözlük tonudur ve öğretim dışındaki metinlerde yī ve bù görürsün. Kararın gerekçesi üç noktada.

Birincisi, 一 ve 不 yalnız iki kelimedir ve davranışları ezberlenir; değişmiş ton yazıda göründükçe kulak ve göz aynı şeyi öğrenir. Üçüncü ton değişimi ise binlerce kelimeye dokunur ve yazıya geçirilirse kelimenin kimliği bozulur: 买 mǎi'yi mái diye yazmak, S.3'te gördüğün 埋 mái «gömmek» kelimesinin yazımını vermek olur. İkincisi, 我很好 örneğinde gördüğün gibi üçüncü tonun sonucu bazen öbeğe ve hıza bağlıdır; yazıya tek bir söyleyiş dondurmak, ötekini yanlış gösterir. Üçüncüsü, sözlükte bir kelimeyi ararken sözlük tonuna ihtiyacın var: shuíguǒ diye arayan, 水果'yu bulamaz.

Karakter köşesi

一 ve 不 dersin konusu. Öteki beşi üçüncü tonda ve günlük konuşmada sürekli yan yana gelir: 你好, 很好, 老虎, 一起. 起 karakterinin sol alt parçası S.12'de tanıdığın 走'dır ve sözlükler 起'yı bu kökün altında sıralar. 老 kendi adını taşıyan kökün karakteridir; 老师 «öğretmen» kelimesindeki ilk hece de odur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yazı da sesin değiştiği her yeri göstermez; hangisini göstereceğini seçer. «Kitap» ünlüyle başlayan bir ek alınca «kitabı» olur ve bu değişim yazıya geçer. «Kil» ile «kul» kelimelerinde ise k aynı harfle yazılır, ama ilkinde dil öne, ikincisinde arkaya gider (Ders S.8); yazıda bu fark hiç görünmez, yine de her Türkçe konuşan onu yapar. Türkçe yazımı yumuşamayı yazıp k'nin yer değiştirmesini yazmamaya karar vermiştir, Çince ders kitapları da 一 ve 不'yı yazıp üçüncü tonu yazmamaya.

Türkçede ton yoktur, ama sıkça kullanılan küçük kelimelerin konuşmada kendine özgü biçimler alması tanıdık bir şeydir. «Bir» kelimesi «bir şey» içinde çoğu zaman vurgusuz ve kısa söylenir, sayı sayarken ise tam. Çince 一'nın davranışı buna benzer bir ayrım yapar: sayı olarak yī, belirleyici olarak yí ya da yì.

Türkçe konuşanın asıl zorluğu üçüncü tonda. Türkçede alçak bir hece ardından gelen alçak hecenin önünde yükselmez; kulak da böyle bir değişimi beklemez. 你好'yu ilk söylediğinde 你'yı alçak bırakıp 好'ya geçersen, Çince konuşan iki kesik dip duyar ve söylenen garip gelir.

Örnekler

İkinci örnekte dört üçüncü ton art arda gelir: sık duyulan söyleyiş onları iki ikiliye böler: wó yě hén hǎo. Yedinci örnek iki kuralı birlikte çalıştırır: 样 dördüncü tonda olduğu için 一 yí olur, 不 ise ardından artık ikinci tondaki yí geldiği için bù kalır. Sekizinci örnekte 一 iki kez geçer ve iki kez de yī'dir, çünkü biri ayın sırasını, öteki günün numarasını söyler. Onuncu örnekte 早点走 yukarıdaki sol öbekli dizinin kendisidir: záo dián zǒu.

Örnek diyalog

Cumartesi sabahı kampüsün arka kapısındaki meyve tezgâhı. 小明 Deniz'i kahvaltıdan sonra buraya getirdi; tezgâhın önünde 张老师 ile karşılaşıyorlar.

Bu kısa sahnede değişim noktalarını say. 不贵, 一块 ve 一个'da dördüncü tondan önce yükselen 不 ve 一 var; 一起'de üçüncü tondan önce yì. 好不好 ve 看一看 iki hafif hece taşır. Yazıda görünmeyenler ise 水果, 我也想买, 很好吃 ve 我也买: Deniz'in 我也想买'sında dört üçüncü ton art arda gelir ve çoğu zaman iki ikiliye bölünür: wó yě xiáng mǎi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. yì tiān, yíyàng, dì-yī, yìqǐ, yí ge, shíyī. Dördüncü tondan önce yí, öteki tonlardan önce yì; sıra sayısında ve sayı içinde yī.
2. bù lái, bú shì, bù hǎo, bú yào, bù chī, bú duì. Yalnız dördüncü tondan önce bú.
3. «Nǐ hǎo! Wǒ hěn hǎo, yí ge xuésheng.» Üçüncü ton değişimi yazılmaz; 一 ise 个'nın sözlük tonu dördüncü olduğu için yí yazılır.
4. 买好酒 yavaşta mǎi háo jiǔ, 早点走 her hızda záo dián zǒu. 买好酒'da 好酒 bir öbektir ve 买 onun dışında kalır; 早点走'da 早点 bir öbektir ve son hece dışındakiler yükselir.

Özet kartı

1. Ton değişimi (变调): sözlük tonu, komşu hece yüzünden konuşmada başka bir tona döner.
2. Üçüncü ton, ardından yine üçüncü ton gelince yükselir ve ikinci ton gibi söylenir: 你好 ní hǎo, 水果 shuíguǒ. Başka tondan önce yarım üçüncü ton (21), sonda tam 214.
3. Üç ve daha çok üçüncü tonda değişim öbeklenmeye ve hıza bağlıdır: 早点走 záo dián zǒu; 买好酒 yavaşta mǎi háo jiǔ.
4. 不: dördüncü tondan önce bú, öteki yerlerde bù. 一: dördüncü tondan önce yí, öteki tonlardan önce yì; tek başına, sayıda ve sırada yī.
5. 看一看, 好不好 gibi kalıplarda 一 ve 不 hafif tonla söylenir.
6. Bu programın normu: 一 ve 不 değişmiş tonuyla yazılır, üçüncü ton değişimi yazılmaz. GB/T 16159-2012 genel kullanımda sözlük tonunu ister, öğretimde değişmiş tonu yazmaya izin verir.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki her hece kendi tonunu taşıyan tam bir heceydi. Kuzey konuşmasında, özellikle Pekin'de, bazı kelimelerin sonuna bir 儿 eklenir ve bu karakter yeni bir hece kurmaz; önceki heceye dilin ucu geriye kıvrılarak eklenir ve onunla tek hece olur. 哪 nǎ «hangi», 哪儿 nǎr olunca «nerede» anlamı kazanır ve pinyin bunu tek hece, sona eklenmiş bir r ile yazar. Bir karakter nasıl olur da kendi hecesi olmadan söylenir? Ders S.16 Er sesini (儿化) bu soruyla açıyor.