Genizsi sonlar: -n ve -ng

Kanca

Deniz bir akşam telefonunu 小明'nin önüne koydu ve kayda bastı: «Önce 心 de, sonra 星. Ben ikisini aynı duyuyorum.» 小明 xīn ve xīng dedi, Deniz kaydı beş kez dinledi, farkı yine yakalayamadı. 小明 omuz silkti: «Bence çok farklı.»

Deniz'in kulağı bozuk değil. Şanghay Mandarini üzerine yapılan bir çalışmada, karşılaştırma için dinletilen ana dili Mandarin olan dinleyiciler bile [in] ile [iŋ] kayıtlarını ayırt etmekte zorlandı. Bu derste -n ve -ng ile biten on altı son sesi, dilin iki kapanışını ve kapanıştan önce ünlünün nasıl renk değiştirdiğini göreceksin; Türkçe konuşan için en sağlam ipucu o ünlüdedir.

Anlatım

Hecenin iki kapısı

S.6 ve S.12'de gördüğün son seslerin hepsi bir ünlüyle bitiyordu. Çincede bir hece ünlüden sonra bir sessizle de kapanabilir, ama bu sessiz yalnız iki tanedir: n ve ng. Pinyinde ng iki harfle yazılır, ses ise tektir: Uluslararası Fonetik Alfabesindeki [ŋ]. İçinde n ya da g diye iki ayrı ses duyulmaz.

Lee ve Zee 2003'ün Pekin kaydına göre [n] hem hece başında hem sonunda görülür, [ŋ] ise yalnız sonda; Çincede ng ile başlayan hece yoktur.

Dil nerede kapanıyor?

İki kapanışı ayıran şey dilin hangi parçasının nereye dayandığıdır.

-n: Dilin ucu üst dişlerin hemen arkasındaki diş etine kalkar ve oraya yaslanır. Ağız içi kapanır, hava burundan çıkar. Türkçe «an» deyip sonunda dur: dilin ucunu üst diş etinde hissedersin. Çince -n'de de dil oraya gider.

-ng: Dilin ucu aşağıda, alt dişlerin gerisinde serbest kalır. Kalkan dilin arka sırtıdır; ağzın tavanının arka yumuşak kısmına, yumuşak damağa dayanır. Ağız açık kalabilir; dudakları aralık tutup «ang» diyebilirsin.

Sınamak için hecenin sonunu uzat ve dilin ucunu yokla: uç diş etine değiyorsa -n, aşağıda duruyor ve ağzın arkasında bir tıkanma varsa -ng.

On altı son ses, iki aile

1958 pinyin şeması genizsi sonları sekizer sekizer iki aileye ayırır. Aşağıdaki tabloda her satırda önce -n'li, sonra ona karşılık gelen -ng'li son ses var.

Son satırlar birebir eş değildir: ong ile iong'un -n'li ailede karşılığı yoktur. ueng ise hiçbir sessizle birleşmez, yalnız tek başına weng olarak yazılır; bir sessizin arkasında bu ses ong'a döner.

uen satırındaki parantez de S.12'deki kısaltmanın aynısıdır. Önüne bir sessiz gelince uen, un diye yazılır: 春 chūn, 婚 hūn. Yazıda düşen e söyleyişte tamamen kaybolmaz; Lee ve Zee 婚 kelimesini [xuən] diye kaydeder. Yazımın bütün ayrıntıları Ders S.14'te.

Ünlü sona göre renk değiştirir

Asıl ipucu burada. Pinyin aynı a ya da e harfini yazar, ama dil sona hazırlanırken ünlüyü de kaydırır: -n'ye giderken öne, -ng'ye giderken arkaya.

an / ang. an'daki a ağzın önündedir, Türkçe «kan»daki a'ya yakındır. ang'deki a ise geride, daha koyu duyulur; Türkçede «aman»daki a'dan daha arkada bir a düşün. Çin'de ders kitapları ikisini «ön a» ve «arka a» diye ayırır.

en / eng. en'deki e, Lee ve Zee'nin kaydında düz bir orta ünlüdür, [ən]. eng'de de aynı simgeyi yazarlar, [əŋ]; Çince ders notları eng'deki ünlünün [ə] ile daha geride bir [ʌ] arasında durduğunu söyler. Türkçe «en» kelimesindeki açık e ikisine de uymaz. Yaklaşık olarak Türkçe ı'ya biraz ağız açarak başla.

in / ing. İkisinde de i neredeyse aynıdır. Fark çoğunlukla kapanıştadır ve bu yüzden en zor çift budur; kancadaki deneyin konusu da buydu.

ian / üan. Türkçe okur için en sinsi yanılgı burada. ian'daki a, a gibi söylenmez. Önündeki i'nin yüksekliği ve sondaki n'nin öndeliği ünlüyü yukarı çeker; Lee ve Zee bu sonu doğrudan [ien] diye yazar, Çince ders notları [iɛn] der. 钱 qián, «çiyan» değil, Türkçe «yen»e yakın bir sonla biter. üan'da da benzer bir yükselme olur ve Lee ve Zee onu [yen] diye kaydeder. uan'da ise u arkadadır ve a'yı yukarı çekmez: 晚 wǎn gerçek bir a taşır.

ong / iong. Harf o, ses ona tam uymaz. Lee ve Zee genizsi sonla kapanan hecede u'nun [ʊ]'ya döndüğünü yazar; ong u ile o arasında, dudakları yuvarlak bir sesle biter. iong'da önce ü konumundan geçilir.

Bölgeye göre birleşme

Tayvan'da konuşulan Mandarinde ve Şanghay gibi güney şehirlerinin Mandarininde -n ile -ng her bağlamda ayrılmaz. Ultrason çalışmaları birleşmenin en çok in/ing'de, sonra en/eng'de görüldüğünü, an/ang'de ise görülmediğini bulur. Birleşen konuşucularda bile ayrım tamamen silinmeyebilir: Tayvan verilerinde dil aynı yere gitse de ünlünün genizsileşme derecesi iki sözcüğü ayırmayı sürdürebiliyor. Bu bölgesel bir söyleyiştir; standart okunuşta ayrım korunur ve sözlük her kelimenin sonunu belirtir.

Karakter köşesi

Her karakter bir genizsi sonu taşıyor. 想'nin altındaki parça 心'dir ve kök olarak o sayılır; 忙'nin solundaki 忄 de 心'nin yana yazılan biçimidir. 星, 晚 ve 明 日 köküne bağlanır; 钱'nin solundaki 钅 «maden» kökünün kısalmışıdır. 星, haftanın günlerini sayan 星期 kelimesinin ilk hecesidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede [ŋ]'nin kendi harfi yok ve bu ses kendi başına bir kelimeyi ayırmıyor. Yine de birçok konuşucu «renk», «yangın», «Ankara» derken n harfinin yerinde dilin arkasını kaldırır, çünkü hemen ardından bir k ya da g gelir; bu benzeşmenin standart söyleyişte ne kadar düzenli olduğu kaynaklarda tartışmalıdır. Ses bir n çeşididir; arkasındaki sessize hazırlanırken dil kendiliğinden geriye gider. Bu yüzden Türkçe konuşan [ŋ]'ye yabancı değildir, yalnız onu bir k ya da g'den ayrı söylemez ve hiçbir kelimeyi yalnız bu sesle ötekinden ayırmaz.

Kelime sonunda çıplak [ŋ] yalnız alıntılarda görünür ve yazıya iki yoldan girer. Ya n'ye döner: TDK sözlüğünde İngilizce «ping-pong»dan gelen kelime «pinpon» diye yazılır. Ya da g yazıda korunur: «miting», «kamping», «doping». İki yol da aynı şeyi gösterir: Türkçenin sesbilgisinde sonda duran [ŋ]'ye ayrılmış bir yer yoktur.

Çincede ise bu ses tam bir sesbirimdir. 心 ile 星, 民 mín ile 明 míng, 陈 Chén ile 程 Chéng soyadları yalnız kapanışla ayrılır. Pratik bir yol: Türkçe «denk» kelimesini yavaşça söyle ve k'ye varmadan dur. Ağzında kalan ses Çince -ng'nin kapanışıdır.

Örnekler

Üçüncü örnekte beş genizsi son var: xīng ve yǐng'de -ng, tiān, men ve diàn'da -n; tiān ve diàn'daki a «yen»e doğru söylenir. Altıncı örnekte wèn ile Zhāng art arda gelir ve dilin ucu yukarıdan aşağıya iner.

Örnek diyalog

Cuma akşamı, yurt koridoru. Deniz kampüsün yakınında kiralık bir oda bulmuş; ceketini giyip çıkarken 小明 ile karşılaşıyor. «Ev görmeye gitmek» Çincede kısaca 看房 (kàn fáng) denir.

Deniz fáng yerine fàn diyor, hem kapanışı hem tonu kaçırıyor; son -n'ye kayınca dinleyen önce tanıdık kelimeyi, «yemek»i duyuyor. Düzeltme 房间 ile geliyor: fáng'da dil arkada, jiān'da önde kapanır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 星 xīng, 明 míng, 忙 máng, 生 shēng. Karşılarındakiler -n ile biter: xīn, mín, wǎn, wèn.
2. qián, xiǎng, yuǎn, tóng, chuáng. ian ve üan'da ünlü yukarı kalkar; iang ve uang'da a geride, açık kalır.
3. máng'da dil ucu aşağıda, arkası damakta; wǎn'da dil ucu üst diş etinde. «renk»in ortası ile máng'ın sonu aynı kapanıştır.
4. İki: wǒmen'deki -n ve tóng'daki -ng. shì ve xué ünlüyle biter.

Özet kartı

1. Çincede bir hece ünlüden sonra yalnız -n ya da -ng ile kapanabilir; ng tek bir sestir, [ŋ].
2. -n'de dilin ucu üst diş etine kalkar; -ng'de dil ucu aşağıda kalır, dilin arkası yumuşak damağa dayanır.
3. Ünlü sona göre kayar: an'da a önde, ang'de geride; ian ve üan'da a, e'ye doğru yükselir; ong'da o harfi u ile o arası bir sesi yazar.
4. Türkçede [ŋ] olsa olsa k ve g'den önce, n'nin değişkesi olarak çıkar ve kelime ayırmaz; Çincede 心 / 星 gibi çiftler yalnız bu kapanışla ayrılır.
5. Önüne sessiz gelince uen, un diye yazılır (春 chūn).
6. Tayvan ve bazı güney şehirlerinin Mandarininde in/ing ve en/eng birleşebilir; an/ang korunur. Standart okunuş ayrımı tutar.

Sonraki derse köprü

Tablolarda bazı sonlar sesinden başka türlü yazıldı: ueng yalnız weng olarak görünebildi, 远 yuǎn ve 云 yún'da ü'nün noktaları yoktu. Oysa aynı noktalar 女 nǚ'de yerinde durur, çünkü orada u ile ü iki ayrı kelime verir. Ders S.14 bu yazım düzenini bir bütün olarak kuruyor: y ve w'nin sessizsiz hecenin başını nasıl işaretlediği, ü noktalarının hangi sessizlerden sonra düşüp hangilerinden sonra kaldığı, un gibi kısaltmalar ve 西安 ile 先'yi tonsuz yazıda bile ayıran kesme işareti.