Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 就算 + varsayım，也 + sonuç: 即使'nin gündelik karşılığı; konuşan varsayıma pek inanmıyormuş gibi bir ton taşır.
- 就算再 + sıfat，也……: derece ne kadar artarsa artsın sonuç değişmez.
- 就算……，又怎么样？ konuşma dilinde «olsa ne olur?» der; ikinci parça bir sorudur.
- Olmuş bir olgu için 就算 değil, 虽然 ya da 尽管.
- Eylem，以便 (+ 能) + amaç: 以便 sonraki yan cümlenin başında durur ve eylemin neyi kolaylaştırdığını söyler.
- 以便'li parçaya yeni bir özne rahatça girer: 老师说得很慢，以便大家都能听懂.
- 为了 edattır ve amacı öne alır; 以便 bağlaçtır ve amacı arkaya koyar (后置目的句). Konuşmada 以便'nin yerini 好 tutar.
- Önlenecek bir şey varsa aynı yere 以免 konur. Bu dersin karakterleri: 维, 婴, 孕, 甥, 宝.
Kanca
Bir cumartesi sabahı Deniz'in telefonuna sitenin yönetiminden bir mesaj düştü; basılıp asansöre asılsa kimse yadırgamazdı. Yanındaki 小明 ise bir cümle kurdu ki yazıya dökülse bir omuz silkmesi olurdu. Mesaj işin amacını cümlenin sonuna resmî bir kelimeyle iliştiriyordu, 小明 ise bir ihtimali «olsa ne olur» diye kenara itiyordu. Hangi kelime nereden geldi?
Anlatım
Sahne: son ders ve damlayan boru
26 Ocak 2029 cuma, dönemin son dersi. 张老师 tatil ödevini tahtaya üç madde hâlinde yazdı (kurgusal):
《寒假作业》
- 一、每天用中文写一段日记，以便开学后在班上交流。
- 二、开学第一天交作业，以便老师及时看完。
- 三、请把手机号码留给班长，以便有事联系。
Sonra sınıfa tatil planını sordu, tek bir kalıpla: herkes «bir şey olsa bile ne yapacağını» söyleyecekti. Deniz önce davrandı: 就算放假，我也每天跑步. 马克 ondan sonra konuştu: 就算没人检查，我也每天写日记. Bir hafta önce kütüphane kapısından geri çevrilen 马克 bu kez tahtaya kendi 以便 cümlesini yazdı: 我把学生证放在手机后面，以便随时拿出来.
Ertesi gün, 27 Ocak cumartesi, Deniz'in mutfağındaki ısıtma borusu kasımdaki gibi yeniden damlamaya başladı. 小明 o sabah gelmişti; ikisi Deniz'in ablasının beklediği bebeğe bir hediye almaya çıkacaktı. Deniz önce site yönetimindeki 刘先生'ye yazdı.
就算……也: «diyelim ki öyle, ne değişir?»
Taviz birleşik cümlesini (让步复句) Ders HSK4.17'de 即使……也 ile tanıdın: birinci parça bir varsayımı kabul eder gibi yapar, ikinci parçadaki 也 sonucun yerinde durduğunu söyler. 就算 jiùsuàn aynı iskelete oturur. 汉典 onu tam bu sözlerle tanımlar: yan cümlenin başında bir varsayım ortaya koyar, bir olguyu «şimdilik» kabul eder, ana cümlede çoğunlukla 也 dönüşü getirir ve sonuç söylenir; anlamı 即使'ye denktir. Sözlüğün örneği: 到那里去就算有困难，我也不退却 «Oraya gidince zorluk çıksa bile geri çekilmem».
İki kelimeyi ayıran şey anlamdan çok ses tonu. Chinese Grammar Wiki 就算'yı «even if» demenin gündelik (informal) yolu olarak verir ve bir ayrıntı ekler: 就算'da konuşan, ortaya koyduğu varsayımı pek makul ya da olası bulmuyor gibidir. 小明'in mutfaktaki cümlesi buna örnek: 就算是给物业写，也不用这么正式吧. Yönetime yazmak bir varsayım değil, olmakta olan bir şey; 小明 onu tartışma için kabul edip hemen sonuca geçiyor. Ders HSK5.26'daki 哪怕 varsayımı ölçeğin en ucuna taşır; 就算 ise çoğu zaman sıradan bir ihtimali ele alıp önemsizleştirir.
Kalıbın üç sık biçimi:
| Biçim | Örnek | Ne söyler |
|---|---|---|
| 就算 + yan cümle，也 + sonuç | 就算没人检查，我也每天写日记 | varsayım sonucu değiştirmez |
| 就算 + 再 + sıfat，也 … | 就算再忙，也要给家里打电话 | derece ne kadar artarsa artsın |
| 就算 …，又怎么样？ | 就算他来了，又怎么样？ | «olsa ne olur?» diye geçiştirme |
Üçüncü satır tamamen konuşma diline ait. Ana cümlede sonuç yerine cevabı belli bir soru durur.
就算 ile 就 + 算
就 ile 算 yan yana gelince her zaman bu bağlaç kurulmaz. 不想去就算了 cümlesinde 就 «o zaman», 算了 «boş ver» demektir: jiù suàn le. 这顿饭就算我请的 cümlesinde 算 «saymak» fiilidir. Bağlacı tanımak için ikinci parçaya bak: orada 也 (ya da 又怎么样) bekliyorsa, birinci parça bir varsayımdır.
以便: amaç arkada, kolaylık olarak
Ders HSK4.19'da amacı ikinci parçaya bağlayan 好'yu öğrenmiştin ve orada altıncı düzeyde onun yazıdaki karşılığının geleceği söylenmişti. O karşılık 以便 yǐbiàn. 汉典'nin tanımı yerini de işini de söyler: 以便 sonraki yan cümlenin başında durur ve arkadan gelen amacın kolay gerçekleşmesini sağladığını bildirir. Örnek: 说话清楚些，以便听懂你的意思. Tayvan sözlüğü 以便'yi «yazıda» (行文时) önceki cümleyi devralan söz diye tanımlar. Ezber için: 以 «ile», 便 ise 汉典'nin ayrıştırmasında «sorunsuz, engelsiz»; önceki iş, amacı kolaylaştırmanın aracıdır.
Chinese Grammar Wiki yapıyı şöyle verir: eylem + 以便 (+ 能) + sonuç. Örneklerinin çoğunda ikinci parçanın öznesi yenidir: 老师减慢了语速，以便学生能听懂 «Öğretmen, öğrenciler anlayabilsin diye konuşmasını yavaşlattı». Özne değişir, 以便 hiçbir ek işaret istemez. 张老师'nin tahtadaki ikinci maddesi de aynı yapıda: 开学第一天交作业，以便老师及时看完.
为了 ile 以便: iki ayrı yer
Resmî yazı üzerine bir makale, amaç cümlelerini bu ayrımla ikiye böler. 为（为了） bir edattır; amaç öbeği cümlenin başına geçer ve ana cümleye zarf tümleci olur. 以便 ise bir bağlaçtır ve iki tam cümleyi birbirine bağlar; amaç arkada durur.
| 为了 | 以便 | |
|---|---|---|
| Kelime türü | edat | bağlaç |
| Amacın yeri | önde: 为了……，eylem | arkada: eylem，以便…… |
| İkinci özne | çoğunlukla aynı kişi | yeni bir özne rahatça girer |
| Ses tonu | konuşmada da yazıda da | yazıda; konuşmada yerini 好 alır |
Aynı amaç iki yoldan söylenebilir: 为了让师傅进得来，我把门口的东西搬开了 / 我把门口的东西搬开了，以便师傅进出. Birincisi amacı önce söyler, ikincisi onu bir not gibi sona ekler. 为的是 de arkada durur, ama amacı bir gerekçe gibi açıklar; 以便 ise eylemin neyi kolaylaştırdığını gösterir.
İstenmeyen bir şeyi önlemek söz konusuysa aynı yere 以免 yǐmiǎn gelir: 出门前关好窗户，以免下雨进水 «Yağmur girmesin diye çıkmadan önce pencereleri iyice kapat». 以便 bir şeyin olmasını kolaylaştırır, 以免 bir şeyin olmasını engeller.
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 维 | wéi | bağlamak, korumak (维修: bakım-onarım) | 纟 | 11 |
| 婴 | yīng | bebek (婴儿) | 女 | 11 |
| 孕 | yùn | gebelik (怀孕) | 子 | 5 |
| 甥 | shēng | kız kardeşin çocuğu (外甥) | 生 | 12 |
| 宝 | bǎo | değerli şey, hazine (宝宝: bebek) | 宀 | 8 |
维'nin eski anlamı «bir şeyi bağlayan kalın ip»; solundaki ipek kökü anlamı, sağdaki 隹 sesi verir. Bugün en çok 维修 ve 维护 içinde görülür.
甥'nın ilk anlamını 汉典 «kız kardeşin oğlu» diye verir ve 说文'dan bir satır aktarır: 谓我舅者，我谓之甥 «Bana dayı diyene ben 甥 derim». Deniz'in yeni sıfatı 舅舅 ile bu karakter birbirinin karşılığıdır: ablanın oğlu 外甥, kızı 外甥女. 外甥'da ikinci hece hafif tonla okunur (wàisheng). 孕 için sözlük, karnında çocuk taşıyan bir bedenin çizimi olarak açıklar. 婴'nın kökeni ise şaşırtıcı: ilk anlamı kadının boynundaki gerdanlık. 宝 «hazine» demek; ikilenince bir bebeğe ya da sevilen birine seslenme olur.
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçe amaç cümlesinde öznenin değişip değişmediğine bakar. Göksel ve Kerslake'in ayrımında amaç cümlesinin öznesi ana cümleninkiyle aynıysa -mAk için gelir («Kışın üşümemek için kalorifer yaptırdık»), ayrı bir özne söylenecekse -mAsI için («Annemin kışın üşümemesi için ne yapabiliriz?»). -mAk üzere de aynı işin daha resmî biçimidir. Çincede 以便 bu ayrımı hiç işaretlemez: 我把门口的东西搬开了，以便师傅进出 cümlesinde yeni özne 师傅 doğrudan ikinci parçaya girer, fiil değişmez.
Türkçede 以便'ye diziliş bakımından en yakın kuruluş ki ile gelen amaç cümlesidir. Ana cümle önce söylenir, amaç arkadan eklenir ve fiil istek kipinde durur: «Çantamı dolaba koydum ki kimse almasın.» Bazı konuşucular sona bir de «diye» ekler. Diziliş aynı, ses tonu farklı: ki cümlesi gündelik konuşmada rahat yaşar, 以便 ise yönetim mesajında ve dilekçede.
就算'nın Türkçedeki karşılığı «-sA bile» ya da «-sA da», ama 就算……又怎么样 kalıbı için Türkçenin kendi gündelik bir kuruluşu var: «Diyelim ki geldi, ne olmuş?» «Diyelim ki» varsayımı tartışma için kabul eder, «ne olmuş» onu önemsizleştirir.
Örnekler
Örnek diyalog
Cumartesi sabahı, saat on. Deniz'in mutfağında ısıtma borusunun altına bir kova konmuş.
Usta ikiyi on geçe geldi ve boru bağlantısını sıktı. 28 Ocak pazar Deniz ile 小明 alışveriş merkezinden beyaz bir bebek tulumuyla döndü.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"以便下班以后陪孩子，他选择了一个简单的工作。"
— 以便 sonraki yan cümlenin başına gelir; amaç öbeğini cümlenin başına taşıyamaz. Amacı öne almak istiyorsan 为了 kullanılır. Doğrusu: 他选择了一个简单的工作，以便下班以后陪孩子。 (Tā xuǎnzé le yí ge jiǎndān de gōngzuò, yǐbiàn xiàbān yǐhòu péi háizi.) ya da 为了下班以后陪孩子，他选择了一个简单的工作。 (Wèile xiàbān yǐhòu péi háizi, tā xuǎnzé le yí ge jiǎndān de gōngzuò.)
Yaygın yanlış"就算昨天下了大雪，他也来上课了。"
— Kar dün gerçekten yağdı ve konuşan bunu biliyor; 就算 ise bir varsayımı tartışma için kabul eder. Olmuş bir olguyu kabul etmenin yolu 虽然 ya da 尽管. Doğrusu: 虽然昨天下了大雪，他还是来上课了。 (Suīrán zuótiān xià le dàxuě, tā háishi lái shàngkè le.)
Yaygın yanlış"小明，你把钥匙给我，以便我开门。"
— Dilbilgisi bakımından kusursuz, ama bir arkadaşa söylenen bu cümle bir dilekçe gibi duyuluyor. Konuşmada aynı yere 好 gelir. Daha doğal: 小明，你把钥匙给我，我好开门。 (Xiǎo Míng, nǐ bǎ yàoshi gěi wǒ, wǒ hǎo kāimén.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- 请您早日告知，以便我们安排时间。 好 yerine 以便, 早点儿告诉我 yerine 早日告知 gelir; yalnız 以便'yi değiştirmek ses tonunu karışık bırakır.
- 老师说得很慢，以便学生能听懂。 Amaç arkaya geçince 为了 düşer, 以便 gelir; 能 eklemek doğal.
- (a) 以便: amaç, kuryenin evi bulmasının kolaylaşması. (b) 以免: amaç, yanlış adrese teslimi önlemek.
- 就算今年冬天一场雪都没下，又怎么样？我还是每天跑步。 ya da ikinci parçayı ayrı bir cümle yerine 也 ile: 就算今年冬天不下雪，我也每天跑步。
Özet kartı
- 就算 + varsayım，也 + sonuç: 即使'nin gündelik karşılığı; konuşan varsayıma pek inanmıyormuş gibi bir ton taşır.
- 就算再 + sıfat，也……: derece ne kadar artarsa artsın sonuç değişmez.
- 就算……，又怎么样？ konuşma dilinde «olsa ne olur?» der; ikinci parça bir sorudur.
- Olmuş bir olgu için 就算 değil, 虽然 ya da 尽管.
- Eylem，以便 (+ 能) + amaç: 以便 sonraki yan cümlenin başında durur ve eylemin neyi kolaylaştırdığını söyler.
- 以便'li parçaya yeni bir özne rahatça girer: 老师说得很慢，以便大家都能听懂.
- 为了 edattır ve amacı öne alır; 以便 bağlaçtır ve amacı arkaya koyar (后置目的句). Konuşmada 以便'nin yerini 好 tutar.
- Önlenecek bir şey varsa aynı yere 以免 konur. Bu dersin karakterleri: 维, 婴, 孕, 甥, 宝.
Sonraki derse köprü
刘先生'nin dört satırlık mesajında 以便 yalnız değildi: 上门, 家中, 留人, 入户. Deniz bunları mutfakta 小明'e söylemezdi; konuşmada 来, 家里, 有人在家, 进门 derdi. Bu derste kayıt farkını iki kelime çiftinde gördün: 以便 ile 好, 就算 ile 即使. Mesajdaki çiftlere dikkat et: yazı tarafı bazen kısalıyor (留人, 有人在家'nın yarısı), bazen de tek bir hece yalnız kalmıyor, yanına bir eş alıyor (家中, 入户). Yazı dili gerçekten konuşmadan kısa mı, yoksa onu ayıran başka bir kural mı var?