把 cümlesi (6): cansız özne

Kanca

Kırk dakika karda yürümüş biri kapıdan girerken «Bu kar beni bitirdi» der ve kimse ona «kar kimseyi bitirmez» diye itiraz etmez. Türkçe yağan bir şeyi rahatça özne yapar. 把 ise ilk günden beri bir elle birlikte geldi: biri kitabı masaya koydu, biri kapıyı kapattı. Elin yerine gökyüzü geçince Çince de «这场雪把我……» diye başlayabilir mi?

Anlatım

Sahne: kar fırtınasında yılbaşı gecesi

31 Aralık 2028 pazar. Pekin'de öğleden sonra başlayan kar akşam bir fırtınaya dönüştü. Deniz'in üçüncü kattaki evinde yılbaşı sofrası kuruldu; 小明 altıncı kattan indi, 马克 yurttan yola çıktı. Otobüsler durunca 马克 kırk dakika yürüdü ve kapıda ilk cümlesi şu oldu: 这一路可把我冻坏了.

Gece yarısını on geçe Deniz'in telefonu çaldı. Türkiye'de saat 19.10'du; arayan annesiydi ve büyük ablanın bir bebek beklediğini söyledi. 1 Ocak tatildi. 2 Ocak salı sabahı 张老师 tahtaya bir görev yazdı: yılbaşı gecesini öznesi insan olmayan bir 把 cümlesiyle anlat. Tahtada şunlar birikti:

• 马克: 那场暴雪把我冻坏了。
• 小明: 大雪把我的自行车埋了。
• Deniz: 一个电话把我的新年夜变成了最高兴的一夜。

Tahtadaki özneler kar ve telefon. Değişenler ise 马克'in elleri, 小明'in bisikleti ve Deniz'in gecesi.

«Ele alma»nın öbür yüzü: sebep olmak

Ders HSK3.12'deki 处置 tanımı özneye bir iş yaptırıyordu: kitabı alan, taşıyan, bırakan biri. 汉典'nin temel açıklaması edat 把'ya üç kelimelik bir anlam yelpazesi verir: 拿, 处置, 致使 «tutmak, ele almak, sebep olmak». Üçüncüsünü Ders HSK6.14'te 看把你馋的 kalıbının içinde gördün; orada sebep söylenmiyor, 看 ile yalnız karşıdakinin hâli gösteriliyordu. Bu derste o sebep cümlenin başına, özne yerine geçiyor. Sözlüğün ayrıntılı açıklaması bir adım daha atar ve «eylemin sonucu» anlamına şu örneği koyar: 你把我的心都哭乱了 «ağlaya ağlaya içimi altüst ettin». Ağlayan sensin; altüst olan benim içim.

Sebep olma (致使) kavramını Ders HSK4.22'de 使 ve 让 ile kurmuştun: 一场大火使他一贫如洗. Bu derste aynı ilişki 把 ile kuruluyor. Dilbilimci 胡文泽 把 cümlesinin anlamını şöyle özetler: «A 把 B + C» cümlesinde B, A ile ilgili olarak C'nin betimlediği sonuç durumundadır. A'ya bir ad verir:

胡文泽'nin makalesindeki en öğretici çift tam olarak budur: 这事儿真把我急死了 ve 你真地把我急死了. İlk cümlede sebep bir iş, ikincisinde bir kişi; ama iki cümlenin vardığı yer aynı: 我急死了. Yazara göre fark dilbilgisinde değil, kelimenin kendisindedir. Kişi istekle davranabilir, iş davranamaz; 把 ikisini aynı kalıba koyar.

Birinci madde: cansız özne

İzlencenin ilk maddesi öznenin canlı olmadığını söyler. Böyle özneler birkaç aileye ayrılır:

Fiil çoğu zaman nesneye değil, sebebe aittir. 一场大雨把路冲坏了'de 冲 «suyun sürükleyip götürmesi» yağmurun işidir; yol yalnız sonucu taşır. Dizilişte yeni bir şey yok: sonuç tümleciyle kurulan bildiğin 把; yeni olan öznenin türü.

Bu cümlelerde 可 ve 真 sık görülür ve 把'dan önce durur: 这一趟可把我累坏了, 这事儿真把我急死了. İkisi de cümleye bir yakınma ya da şaşkınlık tonu katar. Sona da çoğu zaman 坏了, 死了 gibi aşırılık bildiren bir tümleç gelir.

İkinci madde: nesne eylemi yapan

İzlencenin ikinci maddesi daha ince bir şey söyler: 把'nın arkasındaki ad bu kez eylemi yapandır (施事). 这事儿把我急死了'de telaşlanan benim; 急 benim yaşadığım bir durum. 孩子们的表演把大家看呆了'de bakan da donakalan da 大家. Fiil (急, 看, 哭, 笑, 累) nesneye bir şey yapmaz; nesnenin kendisi o fiili yaşar ve sonunda bir duruma varır.

胡文泽'nin derlemden aldığı bir örnek bunu en uç noktasına taşır: 年纪轻轻的把个老婆跑了 «gencecik yaşında karısı kaçıp gitti». 跑 kaçan karının eylemidir, ama 把 onu, başına bu gelen kişinin hanesine yazar. Bu 把个 kuruluşunu konuşma dilinde duyarsın; burada yalnız tanıman için duruyor, örneklerde kullanmıyoruz.

得 ile duygunun sonucu

Duygu ve beden sözcükleri (高兴, 急, 气, 累, 乐) bu kalıpta en çok 得 ile kurulur. 得'nin arkasına duygunun bedendeki ya da davranıştaki izi gelir:

• 这个消息把他高兴得跳了起来。
• 找不到护照，可把我急得出了一身汗。

Bu sona bir koşul bağlı. 这个消息使他很高兴 doğru bir cümle; ama *这个消息把他很高兴 kurulmaz, çünkü 把 çıplak bir sıfatla bitemez. Sona ya 得 ile bir sonuç ya da 坏了, 死了 gibi bir tümleç gerekir. Aşırılık bildiren 死了 burada sebebin ne kadar ağır bastığını söyler.

看把你高兴得 ile 这个好消息把你高兴得站都站不住了 arasındaki fark tam da öznede. İlki sebebi saklar ve sonu açık bırakır; ikincisi sebebi adıyla söyler ve hâli sonuna kadar betimler.

Karakter köşesi

冲 bu derste suyun gücüyle birlikte geliyor: 把路冲坏了. 暴 bir öbekte «ani ve şiddetli» anlamını taşır: 暴雪, 暴雨. 愁 alttaki 心 ile bir duygu karakteridir; üstteki 秋 sesi verir. 呆 tek başına «ahmak» da demektir, ama 看呆了, 吓呆了 gibi bir fiilin arkasında «donakalmak» olur. 淹 yine suya bağlı: 河水把村子淹了.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sebebi fiilin içine koyar. «Kar yolları kapattı», «Bu haber onu sevindirdi», «Yolculuk beni yordu»: özne cansızdır, nesne belirtme ekini alır, fiil ettirgen ekiyle (-DIr, -t) sebep bildirir. Çincede sebep fiilin içinde değil, cümlenin dizilişindedir: özne 把 ile bir nesneyi öne çeker, sonuç fiilin arkasına gelir.

Göksel ve Kerslake duygu fiillerindeki ettirgen yapıyı ayrı bir başlıkta ele alır. «Korkmak, ürkmek, kızmak, sevinmek» gibi fiillerin ayrılma ya da yönelme hâlindeki tümleci, ettirgen cümlede özneye geçer. «Hayvanlar güneş tutulmasından ürküyor» cümlesi ettirgen olunca «Güneş tutulması hayvanları ürkütüyor» olur. Çincede tam bu dönüşüm 把 ile yapılır: 听到这个消息，他高兴得跳了起来 bir durumu anlatır, 这个消息把他高兴得跳了起来 aynı haberi sebep konumuna taşır.

Bir benzerlik daha var: Türkçede belirtme eki çoğu zaman belirli bir nesneyi gösterir, 把'nın nesnesi de bilinen biridir. «Haber beni sevindirdi» cümlesinde «beni» ne kadar belirliyse, 这个消息把我高兴坏了'deki 我 da o kadar belirli. Türkçenin «beni bitirdi», «meraktan öldüm» gibi abartılı söyleyişleri de Çincedeki 坏了 ve 死了'ya yakın durur.

Örnekler

Örnek diyalog

31 Aralık 2028 pazar, saat 22.30. Deniz'in evi. 小明 erkenden gelip sofrayı kurmaya yardım etti; kapı çalınıyor.

Gece yarısını on geçe Deniz'in telefonu çalıyor. Deniz kısa bir konuşmadan sonra masaya dönüyor.

Diyaloğun bütün 把 cümlelerinde özne bir insan değil: yol, kar, haber, telefon. 小明'in tebrik cümlesinde ise 你 yerinde duramayan kişi; 把'nın arkasındaki ad, sonucu bedeninde taşıyan kişi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 昨天一场大雨把路冲坏了。 Yağmur sebep kaynağı olarak özneye geçer, 冲坏了 yolun yeni hâlini söyler.
2. (a) 使: 了解 bir bilme fiili ve 把 bilme fiillerini (知道, 认识, 了解) almaz; 使 ise yeni bir bilgi durumunu rahatça taşır. (b) 把: 累坏了 aşırılık tümleci 把'yı tamamlar, 可 yakınma tonunu katar.
3. 这件事把他急坏了。 ya da 这件事把他急得睡不着。 Çıplak 很着急 把 cümlesini kapatmaz; 使 ile kurulursa 这件事使他很着急 de olur.
4. 这件事把我急得一晚上没睡着。 Duyguyu yaşayan (我) 把'nın arkasında, sebep (这件事) özne konumunda.

Özet kartı

1. 把'nın iki edat anlamı var: 处置 (biri bir şeyi ele alır) ve 致使 (bir olay, bir haber, bir hava değişimi nesneyi başka bir hâle sokar).
2. Özne cansız olabilir: doğa olayı, iş, haber, yolculuk. 胡文泽 bu özneye sebep kaynağı (致使源) der; irade taşıması gerekmez.
3. 把'nın arkasındaki ad fiili yaşayan kişi de olabilir: 这事儿把我急死了'de telaşlanan 我.
4. Sonda çıplak sıfat durmaz: 得 + iz (高兴得跳了起来) ya da 坏了, 死了.
5. 可 ve 真 把'dan önce yakınma ya da şaşkınlık tonu katar: 这一趟可把我累坏了.
6. Türkçe sebebi ettirgen ekle fiile koyar («sevindirdi»), Çince 把 ile dizilişe.
7. Yeni karakterler: 冲, 暴, 愁, 呆, 淹.

Sonraki derse köprü

6 Ocak cumartesi kar dindi. 小明 bisikletini kardan çıkarmak için iki yol önerdi: ya sabah erkenden kürek, ya güneşin öğleden sonra işi yapmasını beklemek; üçüncü bir yol yoktu. 马克 ise yılbaşı yürüyüşünü anlatırken bir donduğunu bir terlediğini söyleyip duruyordu. Sıradaki derste iki kalıp var: 要么……要么…… seçenekleri ikiye indirir, 一时……一时…… iki durum arasında gidip gelir. Hangisi bir karar ister, hangisi bir betimdir?