Sitem ve şaşkınlık: 看把你X得, 看你X的

Kanca

Türkçede «maşallah» iki ayrı yerde söylenir. Biri beğeni: «Maşallah, ne güzel olmuş!» Öbürü, TDK'nın tanımıyla, umulmadık bir durum karşısında şaşkınlık ve sitem: «Maşallah, yine mi geç kaldın?» Kelime aynı, ton başka. Çincede bu iki tonu, başında «看» duran iki kalıp taşır ve ikisinde de karşıdaki kişinin o anki hâli gösterilir: 看把你高兴得 ve 看你急的. Sitem mi, sevgi mi? Kalıp bunu söylemez; arkasından gelen cümle söyler.

Anlatım

Sahne: bir tencere mantı

17 Aralık 2028 pazar. Dünkü kar hâlâ pencere pervazında. Deniz sabah dokuzdan beri hamur açıyor; 小明 erkenden aşağı inmiş, kare kare kesilen hamura kıymayı o koyuyor. Nisanda 大卫'ye ekrandan verilen söz bugün tutulacak: Pekin'e gelirse bir tencere yoğurtlu mantı. 大卫 öğlen çıkageliyor, kapıda montunu bile çıkarmadan mutfağa yöneliyor. 小明 kahkahayı basıyor: «看把你馋的！»

看把你X得: 把 yine sahnede

Kalıbı parçalarına ayırınca tanıdık bir iskelet çıkar. 把 cümlesinin sonunda 得 ile bir durum durabiliyordu (Ders HSK3.13), ve o durum bütün bir öbek olabiliyordu: 这场比赛把我累得站不起来 (Ders HSK5.17). Bu cümlenin üç parçası var: sebep (这场比赛), hâli değişen kişi (我) ve varılan hâl (站不起来).

看把你馋得 bu iskeletin iki ucunu kesip atar. Başta sebep yok: mantı mı, açlık mı, uzun yol mu, söylenmez. Sonda hâl yok: 得'nin arkası boş kalır. Geriye kişi ve duygu kalır, önüne de «bak» anlamındaki 看 gelir. Kalıp üzerine yüksek lisans tezi yazan 孔爱 (2013) bu iki boşluğu adıyla sayar: öznenin çoğu zaman düşmesi (主语经常从缺) ve tümlecin düşmesi (补语省略).

Buradaki 把 bir işlem yapmaz, bir sonuç doğurur. 汉典 把'ya «致使» anlamını verir ve örneği tam bu kalıbın kardeşidir: 把她羞哭了. Tayvan'ın 国语辞典'si de aynı anlamı 把你气哭了, 把我急疯了 ile gösterir. İzlencenin 把'dan sonraki kişiye «施事» demesi de bundan: 馋'yi, 高兴'yi, 急'yi yaşayan odur. Sebep düştüğü için cümle bütün dikkati o kişinin hâline çevirir.

İkinci soru 得 ile 的'nin yer değiştirmesiydi. Sondaki hece iki yazımda da hafif tonlu «de» okunur. İzlence birinci kalıbı 得 ile yazar, çünkü onu bir durum tümlecinin kesilmiş hâli olarak görür. Pekin Üniversitesi dilbilim merkezinin yapı kalıbı veritabanı (现代汉语构式数据库) aynı kalıbı 看+把+np+v+的 diye kaydeder, 孔爱'nın tez başlığı da ikisini birden verir: «看+把+NP+X+的（得）». Okurken bir fark duymazsın; yazarken iki biçim de yaygındır.

Kesilen hâl isterse geri döner. Veritabanının örneklerinden biri tümleci 成 ile yeniden kurar: 看把人饿成什么样子了 «Şu insanı açlıktan ne hâle getirmiş!»

看你X的: 把'sız kardeş

İkinci kalıpta 把 yoktur ve kişi doğrudan 看'nin arkasına gelir: 看你急的, 看他高兴的. Veritabanı bu kalıba da yakın bir anlam yazar: «(o kişi) nasıl bu kadar X oldu» (np怎么a成这样). 看你急的 ile 看把你急的 çoğu yerde birbirinin yerine geçer. 孔爱'nın 2012 tarihli makalesi ikisini karşılaştırır ve 看把你……的'nin dinleyenin içine düştüğü hâli öne çıkardığını söyler. Yani 把'lı biçimde «bir şey seni bu hâle soktu» sezgisi hep vardır.

Fiil girdiğinde kalıbın en sık biçimi 看你说的 olur, ve anlamı değişir. Veritabanı onu «abarttın» diye açıklar (你+v+得+夸张+了); örneği de bir övgüye verilen cevaptır: 看你说的，我哪有那么能干？ Bu cümleyi söyleyen, karşısındakinin sözünü geri çevirir ama kızmaz. Övgüye karşılık verildiğinde mütevazılıktır; abartılı bir suçlamaya karşılık verildiğinde itiraz.

Tonu kim belirler?

Veritabanı 看把你X的'nin ve 看你说的 türünün duygu rengine «中» der: kendi başlarına ne olumlu ne olumsuz. 尚来彬 (2014) bu kalıpların anlamının 你/他 yerine kimin geldiğine, yani konuşmadaki rolüne göre değiştiğini söyler. Karşındakine 看把你美的 dersen onu yüzüne karşı takılırsın; üçüncü bir kişi için 瞧把他美的 dersen yanındakiyle onun hakkında konuşursun.

Tonu asıl taşıyan, kalıptan sonra gelen cümledir. Veritabanı 看你X的 için bunu açıkça not eder: kalıp, konuşanın niyetini bir sonraki cümleye hazırlar (用于提示后续句子的发话人主观意图). 看你高兴的 ardından «伤口刚好，还是要小心» gelirse sevgiyle bir uyarıdır; «不就是一张票吗» gelirse küçümseyen bir sitemdir.

Sınırı gösteren bir karşı örnek de var. Araya 那 ve 样 girince (看你那傻样) veritabanı kalıbı «olumsuz değerlendirme» diye işaretler: artık tarafsız değildir, karşıdakinin hâli beğenilmiyordur.

Karakter köşesi

馋'nin solundaki yemek kökü, kelimenin neyle ilgili olduğunu ele verir: 嘴馋 «ağzının tadına düşkün». 烫'yi ezber için şöyle bölebilirsin: üstte 汤 «çorba», altta 火 «ateş»; ateşten yeni inmiş çorba. 夸'nin üstünde 大, altında 亏 durur. 夸 hem «övmek» (夸奖) hem «abartmak» (夸张) demektir; 看你说的 cevabı tam bu ikisinin arasında söylenir. 谦 ile 虚 yan yana 谦虚 olur; konuşma kökü 讠, alçakgönüllülüğün önce sözde göründüğünü hatırlatır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir duygunun sebebini çoğu zaman ayrılma hâliyle bağlar: «sevincinden», «telaşından», «açlıktan». Göksel ve Kerslake ayrılma ekinin görevleri arasında sebebi de sayar; kitaptaki örnek «yorgunluktan»dır. «Sevincinden yerinde duramıyor» cümlesinde duygu bir kaynak gibi kişinin dışında durur ve onu yerinden oynatır. Çince aynı hareketi tersten kurar: duygu 把'nın ardındaki kişiye yönelir, kişi o duygunun etkisine girmiş bir nesne olur. Türkçede kişi özne kalır, Çincede kişi 把'nın nesnesine döner.

«Şu hâline bak!» Türkçede de 看 ile aynı jesti yapar; ama ardından çoğu zaman bir sıfat ya da bir soru gelir: «Şu hâline bak, ne bu telaş?» Çince kalıp sıfatı kendi içine alır ve sonra susar.

看你说的'nin en yakın Türkçe akrabası «estağfurullah». TDK onu, teşekkür edilen ya da övülen birinin incelik ve alçakgönüllülük göstermek için söylediği söz diye tanımlar. İki söz aynı işi görür: övgüyü kibarca geri iter. Ayrıldıkları yer şu: «estağfurullah» yalnız övgüye ve teşekküre cevap olur, 看你说的 haksız bir suçlamaya da cevap verebilir.

Örnekler

Örnek diyalog

17 Aralık 2028 pazar, öğle. Deniz'in evinde, mutfak masasında buharı tüten bir tepsi mantı, üstünde sarımsaklı yoğurt ve kızgın tereyağında pul biber.

小明'in iki sözü aynı kişiye, aynı dakikada söylenir ama başka yerden vurur. 看把你馋的'nin ardından bir uyarı gelir (小心烫); 看你急的'nin ardından bir takılma (又没有人跟你抢). Kalıp aynı yumuşaklıkta kalır, tonu ikinci cümle verir. Deniz'in 看你说的'si ise bir övgüyü geri çevirir; 大卫 da onu doğru okur ve 谦虚 der.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin: 看把你急得，钥匙又忘了。 Sebep düşer, kişi 把'nın arkasında, duygu 急.
2. 这次搬家把你累得站不起来了。 Sebep başa, hâl 得'nin arkasına döner; bu, Ders HSK5.17'deki tam iskelet.
3. Örneğin: 看你说的，我还要多练习呢。 Övgü geri itilir, gerekçe alçakgönüllülüğü taşır.
4. (b): 那 ve 样 kalıbı «看你那A样» yapar. (a)'da 看你高兴的 tarafsızdır; arkasındaki uyarı onu sevecen bir söze çevirir.

Özet kartı

1. 看把你X得: 把 burada sonuç doğurur (致使); 把'nın arkasındaki kişi duyguyu yaşayandır.
2. Tam iskelet «sebep + 把 + kişi + X得 + hâl»; kalıpta sebep de hâl de düşer, geriye kişi ve duygu kalır.
3. Sondaki hece hafif tonlu de; izlence 得, birçok kaynak 的 yazar. Hâl istenirse geri döner: 看把人饿成什么样子了.
4. 看你X的 把'sız kardeştir: 看你急的; 把'lı biçim «bir şey seni bu hâle soktu» sezgisini taşır.
5. 看你说的 «abarttın» der: övgüye mütevazı cevap, haksız söze itiraz. Türkçede yakını «estağfurullah».
6. Kalıplar kendi başına tarafsızdır; tonu arkadan gelen cümle ve 你/他 seçimi belirler. 看你那A样 ise olumsuzdur.
7. Türkçe sebebi ayrılma ekiyle verir (sevincinden); Çince duyguyu 把 ile kişiye yöneltir.
8. Yeni karakterler: 馋, 烫, 夸, 谦, 虚.

Sonraki derse köprü

Bu derste kalıplar bir duygunun derecesini söylemeden gösterdi: 得'nin arkası boş kaldı, ne kadar sevinildiğini dinleyen tamamladı. Sıradaki derste derece açıkça söylenir ve tek bir hece onu en uca taşır: 透. Aynı karakter çamurlu bir günde iki iş görür. 袜子湿透了'da suyun çoraba baştan sona işlediğini anlatır, 糟透了'da ise artık ıslanan bir şey yoktur, yalnız «kötü»nün derecesi vardır. Bir sonuç tümleci nasıl bir derece tümlecine döner?