不料; 啦, 嘛, 也好

Kanca

Aynı pazar iki kez anlatıldı. Merdiven boşluğunda nefes nefese bir ses: «我到啦！» Bir gün sonra bir ödev kâğıdında: «不料十点整，全楼突然停电了。» İlki bağırılır, ikincisi masada yazılır. 我没想到 doğal da *我不料 neden değil? Ve 啦 neden gülümsüyormuş gibi duyulur?

Anlatım

Sahne: ışıksız bir pazar

23 Kasım 2028 perşembe. Ertesi günkü 读书会'de Deniz okuma notunu okuyacaktı; 张老师 ise şimdiden yeni bir ödev verdi: «一个没按计划过的周末» başlıklı kısa bir anlatı (叙述) paragrafı, içinde bir 不料 olacak, teslim pazartesi.

Deniz 26 Kasım pazar öğlen 小明 ile 马克'ı Türk çorbasına çağırmıştı. Saat onda bütün binanın elektriği kesildi. 刘先生 cumartesi akşamı asansöre yine kâğıt asmıştı: kablo onarımı, saat ondan ikiye kadar. Deniz cumartesi evden çıkmadığı için onu görmemişti. Asansör durdu, elektrikli mutfak da. Pazartesi Deniz paragrafını teslim etti:

上个星期天，我请小明和马克来家里吃土耳其菜。早上九点，我把菜都洗好了，不料十点整，全楼突然停电了。原来星期六晚上电梯里就贴了通知，我一天没出门，一点儿也不知道。我们只好把锅和菜拿到六楼小明家去做。下午两点以前，灯亮了，汤也做好了。

张老师 不料'nun altını yeşille çizdi. İlk taslakta son cümle «灯亮啦» idi; onu da kırmızıyla 了'ye çevirmişti. Kenara bir not düştü: «叙述的时候，你不是在喊。» Pazar günü konuşurken «不料停电了» deyince de 小明 gülmüştü: «你说话怎么跟写作文一样».

不料: anlatının dönemeci

不料 bùliào'da 料 «tahmin etmek»tir. 汉典 onu «没想到地，没有预先料到地» diye tanımlar ve örneğini bir anlatıdan seçer: 早上天气还好好的，不料下午竟下起雹子来. Tayvan'ın 国语辞典'si tanıklarını 《红楼梦》'dan ve 《文明小史》'ndan alır.

İzlence 不料'yu bağlaçlar arasına koyar: ikinci cümlenin başında durur ve önüne bir özne almaz. Birinci cümle planı ya da beklentiyi kurar, 不料 dönemeci açar, arkasından beklenmeyen olay gelir:

没想到 ise bir fiil öbeğidir (没 + 想到): öznesi olur (我没想到), tek başına ünlem olur (真没想到！). 不料 bunların hiçbirine girmez.

不料 sık sık 竟 ya da 竟然 ile birlikte gelir: 不料他竟然早早就来了. 不料 iki cümleyi bağlar; 竟然 ise bir zarftır ve öznenin arkasında, fiilin önünde durur (Ders HSK4.6).

Sözlükler bir üslup notu düşmüyor. Bu dersin kullanımında 不料 yazılı anlatıya, 没想到 konuşmaya ait.

啦: 了 ile 啊 tek hecede

啦 la, cümle sonundaki 了 ile 啊'nın hızlı söylenişte birleşmesinden doğmuştur; bu bir hece kaynaşmasıdır (合音). 汉典 onun iki kelimenin işini birlikte gördüğünü söyler. 了 bir değişikliği bildirir, 啊 ona duygu ekler. 国语辞典 aynı şeyi bir cümleyle özetler: işlevi 了 gibidir, «ama tonu daha ağırdır».

Sözlük 啦'ya beş kullanım verir. Pazar günü ışıksız evde beşi de duyuldu:

Son satırda 啦 bir değişiklik bildirmez; sayılanların arasına bir nefes koyar. 张老师'nin kırmızı kalemi de buradan açıklanır: 啦'nın içindeki 啊 konuşanın o anki sesidir. Olayı geriden anlatan anlatıcıda bu ses düşer, 了 kalır.

嘛: belli değil mi?

嘛 ma ile 吗 aynı sesi taşır ama başka bir iş görür. 汉典'nin tanımı kısa: söylenen şeyin apaçık olduğunu, işin zaten böyle olduğunu gösterir. 小明'in «十点到两点修电线嘛，通知上写得清清楚楚» cümlesi bu tonu taşıyor: bilgi yeni değil, duyuruda yazıyor.

Bir öneri de aynı tonla kurulur: 上我家做嘛 çözümü apaçık bir şey gibi sunar. 汉典'nin örneği de böyle: 有意见就提嘛.

Üçüncü kullanım cümlenin ortasındadır. Konuşan önce bir konuyu söyler, 嘛 ile duraklar, sonra ne diyeceğini toplar: 爬六楼嘛，就当锻炼身体.

Bir sınırı biliyorsun: anakaranın yazı normunda 嘛 soru cümlesine girmez (Ders HSK3.28). Tayvan'ın 国语辞典'si ise 嘛'ya «吗 ile aynı» bir soru anlamı da verir. Bu derste anakaranın normunu izliyoruz: soru 吗 ile, apaçıklık 嘛 ile.

也好: hangisi olursa olsun

也好 yěhǎo iki biçimde çalışır. İkiye katlandığında seçenekleri sıralar ve hiçbirinin sonucu değiştirmediğini söyler; arkasından çoğu zaman 都 gelir. 汉典'nin tanımı bunu açıkça yazar: böyle de olsa şöyle de olsa, koşul değildir. 马克'in cümlesi bu kalıpta: 出去吃也好，去小明家做也好，我都行.

Tek başına geldiğinde başka bir şey söyler. 国语辞典 onu şöyle tanımlar: konuşanın asıl istediği bu değildir, ama kabul edebilir. Deniz'in kısa «也好。» cevabı bu: çorbayı kendi mutfağında yapmak istiyordu, yine de altıncı kata çıkıyor. 汉典'nin örneği: 让他们自己干一干也好，实践出真知嘛; sondaki 嘛 gerekçeyi apaçık sunuyor. 哪怕……也好 bir ölçeğin en alt ucunu kabul ediyordu (Ders HSK5.26); burada ölçek yok.

Bir tuzak: 汤也好啦 cümlesinde 也 ayrı bir zarftır, 好 «hazır olmak»tır: «Çorba da hazır.» Arkadaki 啦 bunu ele verir; değişen bir durum bildiriliyor.

Karakter köşesi

İki edatta da kök 口; sesi veren yan 啦'da 拉, 嘛'da 麻. 哇 ışık geldiğinde 马克'in ağzından çıkan ilk ses. 讶, 惊讶 «şaşkınlık» kelimesiyle 不料'nun duygusunu adlandırır. 吓 aynı duygunun bedendeki karşılığı: 吓了一跳 «irkilmek».

Türkçe ile karşılaştırma

也好……也好'nun Türkçede çok yakın bir eşi var: «olsun … olsun». Göksel ve Kerslake bu ikilemeli bağlacın konuşanın seçeneklere kayıtsızlığını gösterdiğini söyler: «Büyük olsun küçük olsun, evlerin sorunları bitmiyor.» Üstelik «olsun», tıpkı 也好 gibi, bağladığı öğenin ARKASINA gelir: 大也好，小也好. Aynı bölümdeki «ister … ister» ise öğenin önüne geçer: «ister kal, ister git». «İster» kafasıyla düşünen 也好'yu öne koymaya çalışır.

不料'nun resmî yanını «ne var ki» taşır. Aynı dilbilgisi onu resmî dillere ait bir bağlaç sayar; TDK'nın tanımı aykırılığı vurgular. Ama «ne var ki» şaşkınlık bildirmez. 不料'nun «beklemiyordum» duygusunu Türkçede ayrıca söylemek gerekir: «ne var ki birden». Sonradan anlaşılanı bildiren «meğer» ise Deniz'in paragrafındaki 原来'ya daha yakındır: meğer duyuru cumartesiden beri asılıymış.

嘛'nın apaçıklık tonunu Türkçede cümle sonundaki «ya» verir. TDK'nın örneklerinden «Yediydin ya» bilinen bir şeyi hatırlatır, «Gelin ya» ise bir isteği onaylar. 十点到两点修电线嘛 «ondan ikiye kadar onarım var ya»; 上我家做嘛 «bizde pişirelim ya».

Örnekler

Örnek diyalog

26 Kasım 2028 pazar, onu çeyrek geçe. Deniz'in dairesi karanlık; 小明 altıncı kattan merdivenle inmiş, kapı çalınıyor.

İkiye on var; altıncı katta tencere kaynıyor. Elektrik hâlâ yok.

啦'ların çoğu bir değişikliği müjdeliyor: elektrik gitti, ışık geldi, çorba hazır; 马克'inkiler sabırsızlık da taşıyor. 小明'in 嘛'ları ise sırayla bir duyuruyu hatırlatıyor, bir çözüm öneriyor, bir konuyu açıp duraklıyor ve 马克'in acı sevgisini apaçık bir bilgi gibi anıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 没想到: önünde özne (我) ve 真 var; 不料 ikisine de girmez. (b) İkisi de olur; anlatıda 不料, konuşmada 没想到.
2. (a) Sayarken duraklama. (b) Sevinç ve değişiklik. (c) Durdurma: «tamam, ağlama artık».
3. (a) Edat: «gelmemen de iyi oldu». (b) İki kelime: «servisi de iyi».
4. Örneğin: 新来的人嘛，不认识路很正常。 嘛 konuyu kapatır, açıklama ardından gelir.

Özet kartı

1. 不料: bağlaç; ikinci cümlenin başında beklenmeyen olayı açar, önüne özne almaz (*我不料). Sık sık 竟/竟然 ile birlikte.
2. 没想到: fiil öbeği; öznesi olur (我没想到), tek başına ünlem olur (真没想到！). Bu derste konuşmada 没想到, yazılı anlatıda 不料.
3. 啦 = 了 + 啊: değişikliği ve duyguyu birlikte taşır (来电啦！); soru (你怎么啦？), durdurma (好啦), sayma (锅啦，菜啦). Anlatıcının geriden anlatısında 了 yeter.
4. 嘛: apaçıklık (通知上写着嘛), öneri (上我家做嘛), konu işaretleme (爬六楼嘛，……). Anakara normunda soruya girmez.
5. ……也好，……也好，都……: seçenekler sonucu değiştirmez; Türkçedeki «olsun … olsun» gibi seçeneğin arkasına gelir.
6. Tek başına 也好: «istediğim bu değil ama olur». 汤也好啦'daki 也 + 好 ise iki ayrı kelime.
7. Yeni karakterler: 啦, 嘛, 哇, 讶, 吓.

Sonraki derse köprü

Elektriğin gelmesini beklerken 马克 小明'e durmadan bir şeyler sordu: duyuruyu, boruları, kabloları. 小明 de bir oradan bir buradan cevap verdi. Bu derste konuşmanın tonunu küçük edatlar taşıdı; konuşma dili tekrarı ve dağınıklığı ise sabit dörtlü kalıplarla anlatır. 问这问那'daki 这 ile 那 neyi gösterir? 左想右想 kalıbı «sol» ile «sağ»ı nereye koyar? 东一句西一句 hangi dağınıklığı resmeder?