Ardışık fiillerde neden ve sonuç

Kanca

Çarşamba, 31 Mayıs 2028, sabah sekiz. Sınıfın kapısından 张老师 değil, 李老师 giriyor. Çantasını masaya bırakıp kısa bir açıklama yapıyor: 张老师早上跑步滑倒伤了脚，今天不能来上课了。

Cümlede dört fiil öbeği var: koşmak, kayıp düşmek, ayağını incitmek, derse gelememek. Aralarında ne 因为 var ne 所以. Yine de sınıfta kimse «Hoca derse gelemediği için mi ayağını incitti?» diye sormuyor. Neyin neye yol açtığını herkes aynı biçimde anlıyor. Bu bilgiyi cümlede taşıyan tek şey, öbeklerin sırası.

Anlatım

Tanıdık kalıbın yeni bir anlamı

Ardışık fiil cümlesini (连动句) ilk kez Ders HSK1.31'de kurdun: 去商店买东西'de ikinci eylem birincinin amacıydı, 坐地铁去学校'da birinci eylem ikincinin aracı. Kural aynı kalıyor: tek özne, arada bağlaç yok, öbekler olayların yaşandığı sırayla. Bu son ilkeye zaman sırası ilkesi (时间顺序原则) dendiğini de biliyorsun.

HSK 5 izlencesi bu kalıba üç yeni ilişki yüklüyor. İki öbek arasında neden-sonuç, karşıtlık ya da koşul bağı da kurulabilir. Bu dersin ağırlığı ilkinde; öbür ikisi kısa bir bölümde, onu nereden ayırt edeceğini görmen için geliyor.

Neden önde, sonuç arkada

Neden-sonuç türünde birinci öbek bir olayı, ikinci öbek o olayın doğurduğu durumu söyler. Sıra hiç değişmez: önce olan ve yol açan solda, ardından gelen ve doğan sağda.

İlk satırda birinci öbek çoğunlukla 了 alır: 听了, 看了. Bu 了 duyma işinin bittiğini, duygunun ondan sonra geldiğini gösterir. Sonuç kısmı bir sıfatla (很高兴) ya da bir durum tümleciyle de kurulabilir: 他听了这个消息激动得说不出话来.

Son satırdaki fiil kopyalamayı Ders HSK3.20'de öğrenmiştin; dilbilim yazınında 看论文看累了 tipi cümleler de bu neden-sonuç türünün içinde sayılır. Okuma neden, yorgunluk sonuçtur.

Bağlaç yokken dinleyen nedeni nereden okuyor? Peş peşe anlatılan iki olay arasında insanlar kendiliğinden bir neden bağı kurar; bu eğilim Çinceye özgü değil. Ardışık fiil cümlesi onu kullanır: sıra zamanı verir, zaman da çoğu zaman nedeni.

Sırayı çevirince ne olur?

Neden-sonuç ilişkisi sıraya bağlı olduğu için öbeklerin yerini değiştirmek, olayın kendisini değiştirir. 他摔倒受伤了: önce düştü, düşünce yaralandı. 他受伤摔倒了: önce yaralandı, sakatlığı yüzünden yere düştü. İkincisi, bacağına darbe alıp yere yığılan bir oyuncuyu anlatır.

Bazen ters sıra hiçbir olaya karşılık gelmez. *他高兴听了这个消息 diye bir cümle kurulmaz; sevinç haberden önce gelemez. Türkçe cümlede «Çok sevindi, çünkü haberi duydu» diye sonucu öne almak mümkündür. Çince ardışık fiil cümlesinde bu yol kapalı: sonucu öne alacaksan cümleyi ikiye bölüp bir bağlaç kullanman gerekir.

Olumsuzluk ve zaman nereye düşer?

Olumsuzluk sonucun önüne gelir, çünkü olmayan şey sonuçtur: 我有事不能来, 他生病没来上课. Geçmiş bir olayda 没 seçilir; 他昨天生病没来上课 «dün hastalandı, derse gelmedi» der. Zaman sözcüğü ise zincirin başında durur ve bütün zinciri bir kez zamanlar: 他昨天生病没来上课. Araya, iki öbeğin arasına girmez.

Bağlaçlı kardeşiyle farkı

Aynı bilgiyi sebep-sonuç birleşik cümlesiyle (因果复句) de verebilirsin: 因为他生病了，所以没来上课. Fark yalnız uzunlukta değil. Ardışık fiil cümlesinde iki öbek tek bir öznenin tek bir yüklemi gibi davranır; araya virgül, duraklama ya da ikinci bir özne girmez. Birleşik cümlede iki ayrı cümle vardır ve her birinin kendi öznesi olabilir: 因为路上很滑，所以他摔倒了. Burada kayganlık yolun, düşme onun; tek bir ardışık zincire sığmaz.

Neden açıksa gündelik konuşma bağlaçsız biçimi seçer; bağlaç, ilişkinin altını çizmek ya da açık olmayan bir bağı kurmak için gelir.

Aynı kalıpta koşul ve karşıtlık

有事 ile başlayan iki cümleye bak: 我有事不能来 ve 有事给我打电话. İlki bir nedeni bildirir: işim var, o yüzden gelemiyorum. İkincisi bir koşul koyar: bir işin olursa beni ara. Fark birinci öbekte değil, ikincisinde. Sonuç olmuş ya da kesinse neden okunur; ikinci öbek bir öneri ya da buyruksa koşul. 他们有能力解决这个问题 de koşul bildirir: çözebilmelerinin dayanağı yetenekleridir, ama iki öbek arasında zaman farkı yoktur.

Karşıtlıkta ise birinci öbek bir imkânı, ikinci öbek o imkânın kullanılmadığını söyler: 他有车不开 «arabası var, sürmüyor». Burada olumsuzluk beklenene ters düşer. Gündelik dilde bunun güçlü bir biçimi de var, 放着……不……: 放着现成的路不走 «hazır yol dururken yürümüyor». Konuşan bu kalıpla şaşkınlığını ya da hoşnutsuzluğunu da belli eder.

Karakter köşesi

扶 elle yapılan bir iştir: 扶着墙走 «duvara tutunarak yürümek», 扶他上楼 «koluna girip yukarı çıkarmak». Sağındaki 夫 sesi taşır. 治 ve 疗 yan yana 治疗 zhìliáo «tedavi» olur; 疗'nin dış çerçevesi 疒, hastalıkla ilgili karakterlerin çatısıdır (病 ve 疼 da onun altında). 慰 genellikle 安慰 ānwèi «teselli etmek» içinde geçer; alttaki 心 duyguyu, üstteki 尉 okunuşu verir. 诊 konuşma kökü 讠 ile yazılır: 门诊 ménzhěn «poliklinik», 诊断 zhěnduàn «teşhis».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin bu işe en yakın aracı -(y)Ip ekidir: «kayıp düştü» yerine «kayıp düşüp ayağını incitti». -(y)Ip iki cümleyi eşit ağırlıkta birbirine bağlar ve kendisi bir ilişki adı taşımaz. Neden mi, sıra mı, amaç mı, bunu Çincede olduğu gibi anlam ve sıra söyler. «Hastalanıp hastaneye yattı» ile 他生病住院了 bu yüzden birbirine çok yakın durur.

Türkçe nedeni açıkça söylemek istediğinde yan cümle kurar. G&K'nin saptamasıyla nedenin en sık işaretleyicisi -DIğI için'dir: «Bana kızdığın için öyle söylüyorsun». -DIğIndAn ve -mAsI yüzünden de aynı işi görür. Bu ekler Çincenin 因为'sine karşılık gelir; ama Türkçede neden yan cümlesi her zaman önde durur, Çincede ise 因为'li cümle ikinci sıraya da geçebilir.

Karşıtlıkta da bir benzerlik var. -(y)Ip'ten sonra dA gelip ikinci fiil olumsuz olunca iki eylem arasında bir zıtlık vurgulanır: «Ahmet mesajı bulup da anlamamış mı?» Bu, 他有车不开 tipi cümlelerin Türkçedeki akrabasıdır: imkân var, beklenen eylem yok. Çince bu zıtlığı yalnız sıra ve olumsuzlukla verir, Türkçe ise dA ile işaretler.

Örnekler

İkinci cümlede iki ilişki iç içe: haberi duymak gelmenin nedeni, teselli etmek gelmenin amacı. Yedincisinde 有问题 bir koşul bildiriyor, çünkü ikinci öbek bir istek.

Örnek diyalog

1 Haziran 2028 perşembe, akşam altı buçuk. Deniz ile 马克 dersten sonra 张老师'nin dördüncü kattaki evine geliyor. Deniz'in elinde mayısta 清风院'da aldığı çay kutusu var. 张老师 kapıyı duvara tutunarak açıyor; sol ayağı bantlı.

Diyalogda 有事 iki iş görüyor: Deniz'in aktardığı 有事不能来 bir neden, 马克'in 有事打电话'sı bir koşul. 张老师'nin 有课不能上 cümlesinde ders var ama girilemiyor; 好茶放着不喝 ise şakayla kurulmuş bir karşıtlık.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Neden: işi var, bu yüzden gelemiyor; sonuç kesin. (b) Koşul: ikinci öbek bir istek, «iş olursa» diye okunur. (c) Karşıtlık: parası var, beklenenin tersine harcamıyor.
2. 他生病住院了。 (Tā shēngbìng zhùyuàn le.) Hastalık neden, hastaneye yatmak sonuç; neden önde.
3. 他听了这个消息很难过。 (Tā tīngle zhège xiāoxi hěn nánguò.) Özne bir kez söylenir, araya virgül ve bağlaç girmez.
4. 马克昨天生病没来上课。 (Mǎkè zuótiān shēngbìng méi lái shàngkè.) Zaman zincirin başında, olumsuz sonuç 没 ile.

Özet kartı

1. Ardışık fiil cümlesi (连动句) beşinci düzeyde neden-sonuç, koşul ve karşıtlık da bildirir; biçim değişmez: tek özne, bağlaç yok.
2. Neden-sonuçta neden önde, sonuç arkadadır: 听了消息很高兴, 生病住院, 有事不能来, 看书看累了.
3. Sıra olayı belirler: 摔倒受伤 ile 受伤摔倒 başka olaylardır; *高兴听了消息 hiç kurulmaz.
4. Olumsuzluk sonucun önüne gelir, geçmişte 没 ile: 生病没来上课. Zaman zincirin başında durur.
5. Bağlaçsız bağlantıya anlamla bağlama (意合) denir; bağlaçlı karşılığı 因为……所以…… olan birleşik cümledir ve iki özne alabilir.
6. 有事 ile başlayan iki zincir ayrı işler: 有事不能来 neden, 有事打电话 koşul. 有车不开 karşıtlık; güçlü biçimi 放着……不…….
7. Yeni karakterler: 扶, 治, 疗, 慰, 诊.

Sonraki derse köprü

马克'in «您有事打电话» cümlesinde koşulu hiçbir sözcük işaretlemedi; «bir şey olursa» anlamını sıra verdi. Sıradaki ders koşulu sözcükle açan üç kalıba geçiyor ve her biri varsayıma bir kayıt ekliyor: 假如 yazı dilinin resmî tonunu, 万一 konuşanın pek beklemediği ve istemediği bir ihtimali, 要不然 ise bir öğüde uyulmazsa ne olacağını. 张老师'ye bir hafta daha koşmamasını söyleyen biri «ya ayağın yeniden ağrırsa» endişesini hangi sözcükle kurar?