对于, 与, 作为, 按照

Kanca

«Konusunda» kelimesi insanlardan pek hoşlanmaz. «Depremler konusunda bir kitap yazmış» rahat okunur; «yabancı öğrenciler konusunda» ise ancak bir kitabın, bir makalenin, bir konferansın konusu olunca yerini bulur.

Çincede 对于 duìyú da benzer bir huy taşır. «Bu konuda» der, yazının ciddiyetini taşır, ama iki insan arasındaki ilişkiye girmez. Orada kısa kardeşi 对 iş başındadır. Bu ders 对于'yla birlikte yazının üç edatını daha getiriyor: 与, 作为 ve 按照.

Anlatım

Hedef ve dayanak

HSK 4 edat (介词) listesinde «hedefi getirenler» başlığı altında 对于 ile 与 durur; «dayanağı getirenler» başlığında 作为, 按 ve 按照. 与 bağlaç listesinde de geçer. Dördünün de konuşmada daha sade bir akrabası var: 对, 和 ya da 跟, 根据 ve 按.

对于: konu ve hedef, ama insan ilişkisi değil

Ders HSK1.34'ten beri 对'yu tanıyorsun: tavrın yöneldiği kişiyi ya da şeyi fiilin önüne getirir. 对于 da aynı «hedef» işini görür ve çoğu yerde ikisi birbirinin yerine geçer: 对于这个问题，大家的看法不一样 cümlesinde 对 da olur. Fark iki noktada ortaya çıkar.

Birincisi insanlar. Dil köşesi yazarı 杜永道 açık yazar: insanla insan arasındaki ilişkiyi 对 anlatır, 对于 değil. 同学们对老师很尊敬 doğaldır; 对于 ile kurulmaz. Birine gülümsemek gibi «yönelme» hareketleri de 对'nun alanıdır.

İkincisi konum. 对于 cümlenin başında ya da öznenin hemen arkasında durabilir: 我们对于这次考试的结果很满意. Ama bir yardımcı fiilin ya da zarfın arkasına geçmez. 大家都对这个问题感兴趣 cümlesinde 都'dan sonra yalnız 对 gelir; 应该, 已经, 都 gibi bir kelimeyi geçtiğin an 对于 yerini kaybeder.

Bu iki sınırın dışında seçim üsluba kalır: 对 her yerde kullanılır, 对于 daha ağırbaşlı ve yazılıdır.

Ders HSK3.35'teki 对……来说 ise ayrı bir çerçevedir: bir değerlendirmeyi kimin durduğu yerden yaptığını işaretler; yazıdaki uzun biçimi 对于……来说'dır ve orada da çerçeveyi 来说 kapatır.

与: yazının «ile»si

与 yǔ, 和 ve 跟'nun yazıdaki karşılığıdır. 汉典 onu iki kez tanımlar: bağlaç olarak «和» (我与你, 山与水), edat olarak «跟». Konuşmada 我跟朋友见面了 dersin; bir haberde, bir raporda, bir kitap adında 与 okursun: 《老人与海》 «Yaşlı Adam ve Deniz».

En sık karşılaşacağın kalıp 与……有关 «…ile ilgili». Konuşmada aynı yapı 跟……有关 ya da 和……有关 olur. 这件事与天气有关 de, 这件事跟天气有关 de aynı bilgiyi verir; ilki bir bildiride, ikincisi sohbette durur.

作为: bir rolün içinden konuşmak

作为 zuòwéi bir kişinin kimliğini, rolünü ya da bir şeyin niteliğini öne alır ve cümlenin geri kalanını o rolün içinden söyler: 作为一名留学生，我每天都在学习新东西 «Bir yabancı öğrenci olarak her gün yeni şeyler öğreniyorum». Özne edat öbeğinin önüne de geçebilir: 我作为留学生…….

作为 ile 对我来说 kolay karışır. 对我来说 bir bakış açısıdır; 作为留学生 ise bir sıfatı üstlenir: hangi rolde, hangi sorumlulukla konuştuğunu söyler. «Yabancı bir öğrenci olarak» diyen biri 作为'ya uzanır.

作为 aslında bir fiildir ve fiil anlamı hâlâ yaşıyor: 汉典 «当作» der, yani «yerine koymak, …olarak kabul etmek». 我们把这个房间作为教室 «Bu odayı sınıf olarak kullanıyoruz» cümlesinde 作为 yüklemdir. 王珏'ya göre edat 作为 bu fiilden doğdu: öbek zamanla cümlenin sonundan başına kaydı, yüklemken zarf tümlecine dönüştü.

按照 ve 按: bir ölçüte uyarak yapmak

按照 ànzhào bir işi bir kurala, bir plana, bir talimata uyarak yapmayı anlatır. 汉典 onu «依照» diye açıklar ve örneği bir uygulama cümlesidir: 按照政策办事 «politikaya göre iş yapmak». Arkasından gelen fiil çoğu zaman bir eylemdir: 按照要求写, 按照计划做, 按照合同交房租.

Ders HSK3.34'teki 根据 da «-e göre» diye çevrilir, ama başka bir işi vardır: bir yargının, bir sonucun dayanağını verir. 根据天气预报，明天有大风 cümlesi tahminden bir bilgi çıkarır, kimse ona uyarak bir şey yapmıyor. Chinese Grammar Wiki ayrımı şöyle koyar: 按照 bir ilkeye göre bir şeyi «kurala uygun» yapmak için, 根据 bir şeyin neden öyle olduğunun ya da neden yapıldığının temeli için. 根据 ayrıca bir isimdir (有什么根据?); 按照 değildir.

按 àn, 按照'nın tek heceli biçimidir. 按时'ı zaten biliyorsun; 汉典 aynı ailede 按期 «süresinde», 按理 «olağan mantığa göre», 按说 «aslında, normalde» kelimelerini sayar. Konuşmada 按 daha rahat, yazıda 按照 daha ağırbaşlıdır.

Karakter köşesi

与'nun 说文'deki ilk anlamı «vermek»tir; 赠与 «bağışlamak» onu hâlâ taşır. 标'nin solunda ağaç kökü 木 var ve ilk anlamı «ağacın tepesi»; zamanla göze çarpan bir uç, bir işaret oldu: 路标 «yol levhası», 标准 «ölçüt, standart». 内 dışarıdan içeri girmeyi gösterir; 说文 onu doğrudan «入也» diye açıklar, yani «girmek». Bugün en sık 内容 «içerik» kelimesinde görürsün. 符'nun üstündeki bambu kökü onun ilk hâlini taşır: 说文'e göre Han döneminde altı 寸 uzunluğunda bir bambu parçası ikiye bölünür, iki taraf birer yarısını saklar ve birleştirince doğrulama yapılırdı. Ezber için: 符合 «uymak», iki yarının birbirine oturması gibi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu işi isimden sonra gelen son çekim edatlarıyla görür. Göksel ile Kerslake, «karşı»nın yönelme hâliyle kurulduğunu ve karşıtlığın yanında bir tavrı da anlattığını yazar: «Tarık Bey'e karşı büyük saygım var». Çincede bu cümle 对 ile kurulur, 对于 ile değil; çünkü saygı bir insana yöneliyor.

«Konusunda» ise kitabın aynı bölümünde ayrı bir not alır: insan bildiren tümleçlerle kullanılmaz, düzenli bir anlatının, bir kitabın, bir makalenin, bir konferansın konusu olmadıkça. 对于 ile «konusunda» arasındaki benzerlik buradan gelir: ikisi de bir konuyu, bir alanı getirir ve bir insanın kendisine yönelen duyguyu taşımaya yanaşmaz.

«Olarak», 作为'nın en yakın karşılığıdır. Dilbilgisi onu bir isim öbeğinin arkasında «statü ya da sınıflandırma» bildiren bir zarf kurucusu sayar: «Bunu sana avukat olarak değil, arkadaş olarak söylüyorum». Sıra tersinedir: Türkçede rol önde, Çincede 作为 önde.

与 Türkçenin «ile»sine çok benzer, çünkü «ile» de iki iş görür: «Ahmet'le gittim» birlikteliği, «Ahmet'le Mehmet» bir sıralamayı anlatır. 与 da hem edat hem bağlaçtır.

按照'nın yükünü «-e göre» ve «uyarınca» paylaşır. «Gereğince» ise kitapta yalnız hukuk dilinde kullanılan bir son çekim edatı olarak geçer: «Kanunun ilgili maddesi gereğince bir sözleşme hazırlanır». 按照合同 bu tınıya yakındır.

Örnekler

İkinci örnekte 对于 öznenin arkasında ama zarfın önünde. Üçüncüde sıcaklık bir insana yöneliyor, 对 kalıyor. Altıncıda 作为 bir fiil.

Örnek diyalog

2 Temmuz 2027, cuma, öğleden sonra. 张老师'nin birinci kattaki odası. Deniz'in çarşamba teslim ettiği 《来北京以后》 kompozisyonu masada; kenarlarında kırmızı kalemle yazılmış notlar var.

张老师'nin ilk cümlesi bir öğretmen notunun dilidir: 对于 başta konuyu açıyor. 对 ile 对于 arasındaki seçimi 与 ile kurulmuş kısa bir kuralla özetliyor; son replikte ise 按 konuşma rahatlığıyla geliyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 对: 已经 bir zarf, ayrıca söz bir insana yöneliyor. (b) 对 de 对于 da olur; cümle başında bir konu açılıyor, 对于 daha yazılı. (c) 对: iyilik insanlara yöneliyor.
2. (a) 这件事与天气有关。 (b) 我与小明是好朋友。 Anlam değişmez, tına resmîleşir.
3. Örneğin: 作为你的同屋，我想请你晚上早点儿睡觉。 (Zuòwéi nǐ de tóngwū, wǒ xiǎng qǐng nǐ wǎnshang zǎo diǎnr shuìjiào.)
4. (a) 按照: sözleşmenin şartına uyarak ödeme yapılıyor. (b) 根据: görünüşünden bir sonuç çıkarılıyor, kimse bir kurala uymuyor.

Özet kartı

1. 对于 bir konuyu ya da hedefi getirir; çoğu yerde 对 ile değişir, ama 对于 daha ağırbaşlı ve daha yazılıdır.
2. İnsanla insan arasındaki ilişkide (尊敬, 热情, 说) yalnız 对 kullanılır.
3. 对于 cümle başında ya da öznenin arkasında durur; 都, 已经, 应该 gibi bir zarfın ya da yardımcı fiilin arkasına geçmez.
4. 与 yazıdaki 和 ve 跟'dur: hem «ve» hem «ile». Sık kalıp: 与……有关.
5. 作为 bir rolü ya da niteliği öne alır (作为留学生); fiil olarak «…olarak kullanmak, saymak» anlamını da korur.
6. 按照 bir kurala, plana, sözleşmeye uyarak yapmayı; 根据 bir yargının dayanağını anlatır. 按 aynı işi daha kısa ve daha rahat görür: 按时, 按期.
7. Yeni karakterler: 与, 标, 内, 符.

Sonraki derse köprü

Kompozisyonun son paragrafı bir kararın gerekçesini bekliyor. Gerekçe kâğıda dökülünce konuşmanın 因为'sı da 所以'su da yerini yazının 由于 ve 因此'sine bırakır; tıpkı 对'nun 对于'ya, 和'nın 与'ya geçtiği gibi. Sıradaki derste bir üçüncü bağlaç da var: 既然……就. Bu bağlaç bir sebep haber vermez; iki tarafın da kabul ettiği bir öncülü (前提) öne koyar ve ondan yola çıkar. Türkçenin «madem» diye açtığı cümle Çincede hangi kalıba oturur?