当…时, 随着, 由, 自

Kanca

Çin Halk Cumhuriyeti Medeni Kanunu'nun son maddesi tek bir cümleyle açılır: 本法自2021年1月1日起施行 «Bu kanun 1 Ocak 2021'den itibaren yürürlüğe girer». 从……起'yu biliyorsun; kanun koyucu aynı çerçeveyi kurmuş, yalnız 从 yerine 自 seçmiş. 自, 自己'deki o tanıdık karakter.

Konuşmada 从 dersin, yazıda çoğu zaman 自. Duyurunun, kompozisyonun, tren anonsunun da kendi edatları var.

Anlatım

Yazının edatları

HSK 4 izlencesi edatları (介词) işlerine göre gruplar. «Zamanı ve yeri getirenler» başlığı altında 自, 当, 由 ve 随着 yan yana durur; 由 bir kez daha «eylemi yapanı getirenler» arasında geçer. Konuşmada her birinin daha sade bir karşılığı var; yazı dili (书面语) ise bunları seçer.

当……时: zamanı iki uçtan kapatmak

Bir olayın ne zaman olduğunu ……的时候 ile söylemeyi uzun zamandır biliyorsun: 我到北京的时候，天气很冷. 当 dāng aynı öbeğin önüne gelir ve onu iki uçtan kapatır: 当我到北京的时候，天气很冷. Anlam değişmez.

Önemli olan, iki ucun birbirine muhtaç olmaması. 当 düşebilir; geriye zaten bildiğin ……的时候 kalır. Arkadaki 时候 ya da 时 ise düşmez. 《语言文字报》'nın eski genel yayın yönetmeni 杜永道 bunu açıkça yazar: 当 ile arkasındaki 时候 bir edat yapısı kurar, 时候 ya da 时 olmazsa yapı eksik kalır. Aynı yazı en sık hatanın nerede doğduğunu da söyler: araya giren öbek uzadıkça yazan kişi sondaki 时'yi unutur.

杜永道'ya göre 当……时 daha güçlü bir yazı dili rengi taşır; araya giren öbek uzunsa da sonda çoğunlukla 时 seçilir.

随着: bir değişimin peşinden gitmek

随着 suízhe bir şeyin başka bir şeyi izleyerek değiştiğini söyler; 汉典'ye göre cümlenin başında ya da fiilin önünde durur. Chinese Grammar Wiki iki yer gösterir. Öznenin arkasında, fiilin önünde 随着 somut bir şeyi izlemeyi anlatır: 孩子们随着音乐跳起了舞 «Çocuklar müziğe uyup dans etmeye başladı». Cümlenin başında ise arkasına genel bir eğilim alır, virgülden sonra da o eğilimin getirdiği sonuç gelir: 随着年龄的增加，他变得更加成熟了.

Bu yüzden 随着'nin arkasında çoğu zaman bir değişim kelimesi görürsün: 变化, 提高, 发展, 变热. İkinci yarıda da değişimi gösteren bir işaret bekler: 越来越, 变得, cümle sonunda 了. Ders HSK3.36'daki 越 A 越 B iki değişimi iki ayrı yüklemle bağlıyordu; 随着 birincisini bir ad öbeğine çevirip cümlenin önüne taşır: 随着天气变热，用电越来越多.

由: nereden çıkıyor, kimin işi

由 yóu iki ayrı iş görür ve izlence ikisini de HSK 4'e koyar.

Birincisi başlangıç noktası (起点): 由北到南 «kuzeyden güneye». 从 ile aynı yeri gösterir, yalnız daha yazılıdır. Tren anonsunda duyarsın: 本次列车由北京开往天津 «Bu tren Pekin'den Tianjin'e gidiyor». Zaman için ise 由 pek seçilmez: Ders HSK3.35'teki derlem sayımında 从……起 964 kez geçerken 由……起 hiç çıkmamıştı. Zamanın başlangıcı 从 ya da 自 ile kurulur.

İkincisi işin kime düştüğünü söyler. 国语辞典 bu kullanımı «bir görevin kimin alanına girdiğini ayırmak» diye tanımlar ve örneği de bir sorumluluk cümlesidir: 这个案子是由我负责承办的. Yapı basittir: iş başta, 由 ve kişi ortada, fiil sonda. 楼里的事由一楼的阿姨负责 «Binadaki işlerden birinci kattaki teyze sorumlu». Fiil çoğu zaman 负责, 管, 决定, 安排 gibi bir görev fiilidir.

被 cümlesinde özne etkilenendir, başına bir şey gelir: 我的自行车被马克骑走了. 由 cümlesinde kimsenin başına bir şey gelmiyor; bir görev dağıtılıyor. Bir plan, bir kural, bir iş bölümü bu yüzden 由 ile yazılır. 由……组成 «…'den oluşmak» ise HSK 5'te.

自: yazının 从'su

自 zì «-den» demektir ve 汉典 onu doğrudan 从 ve 由 ile açıklar. Kanunun son maddesinde gördüğün 自……起, Ders HSK3.35'teki 从……起'nun yazıdaki karşılığıdır: 自七月五日起 «5 Temmuz'dan itibaren». Duyurularda, kurallarda, resmî bildirimlerde bu biçimi okursun.

自 bir fiilin arkasına da yapışabilir. En sık karşına çıkacak olanı 来自 «…'den gelmek»: 我来自土耳其. Anlamı 我从土耳其来 ile aynı; 来自 daha derli topludur, bir sunumda, bir kompozisyonda, bir haber cümlesinde yerini bulur. 汉典'ye göre 来自 bir kaynağı gösterir; bir insan kadar bir gelir ya da bir kelime de bir yerden gelebilir. Aynı aileden 自从 «…'den beri» HSK 5'te.

Karakter köşesi

负 ile 责 aynı para kökü 贝'yi taşır. 汉典'de 负'nun ilk anlamı «dayanmak», 责'ninki «borç»; 负责 bugün «sorumluluğu üstlenmek». 暑'da üstte güneş 日, altta sesi taşıyan 者; anlamı 说文'den beri «sıcak»: 暑假 «yaz tatili», 寒假'nin karşılığı. 列'nin sağında bıçak kökü 刂; ilk anlamı «bölmek», bugün «dizi»: 列车 «tren», 一列火车 «bir tren».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe zaman cümlesini yalnız sondan kapatır. Göksel ile Kerslake'in zaman bildiren zarf-fiiller bölümünde «-DIğIndA» ve «-DIğI zaman» bir olay olurken öteki durumun sürdüğünü, «-(y)ken» ise iki durumun aynı zaman diliminde olduğunu anlatır: «Uçaktan indiğimizde kar yağıyordu». Ek fiilin sonunda; önde hiçbir işaret yok. Çince 当……时 ise öbeği önden de kapatabilir. 时 bizim «-DIğIndA»mızın yerinde durur ve onun gibi düşemez; önde gelen 当'nun Türkçede karşılığı yok.

随着'nin karşısına Türkçe birkaç araç koyar. «Hava ısındıkça» «-DIkçA» ile kurulur ve kitapta orantı bildiren zarf-fiil olarak geçer; daha resmî bir dilde «-DIğI oranda» da kullanılır. «Havanın ısınmasıyla birlikte» ise tıpkı 随着天气变热 gibi bir ad öbeği kurar.

由 ile sorumluluk anlatmak Türkçede edilgen bir cümle istemez: «Binadaki işlerden teyze sorumlu», «Bu iş teyzeye ait». «Tarafından» ise edilgen fiilin yapanını verir; Göksel ile Kerslake yapanı belirtilmiş edilgen cümlenin Türkçede çok daha seyrek olduğunu not eder. «Tarafından»ı 被 ile karşılamak doğal görünür, ama 由 kimin başına bir şey geldiğini değil, işin kime verildiğini söyler.

自 ve 由'nun «-den»i ise doğrudan Türkçenin ayrılma hâli ekidir; 自……起 da «-DAn itibaren».

Örnekler

Tren cümlesinde 由 bir yer alıyor, müzik cümlesinde bir kişi. Kütüphane cümlesi bildiğin bir 从……起 cümlesinin duyuru diline geçmiş hâli.

Örnek diyalog

29 Haziran 2027, salı, akşam yemeğinden sonra. Binanın giriş kapısına yeni bir duyuru asılmış. Deniz elinde birkaç sayfa kâğıtla duyuruyu okuyor; 小明 yanına geliyor. Deniz'in yarın 张老师'ye teslim edeceği kompozisyonun başlığı 《来北京以后》.

Duyurudaki 自……起 bir tarih açıyor, 由 işi birine veriyor, 随着 bir eğilimi öne alıyor. 小明 aynı içeriği konuşmaya çevirirken iki yüklem ve 越来越 kullanıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 自八月一号起，食堂早上七点开门。 (b) 晚会的饭由小明负责。 Görev fiili olarak 负责 de 管 da olur. (c) 随着天气变冷，感冒的人越来越多。 Birinci yarı bir ad öbeğine dönüştü, 越来越 ikinci yarıda kaldı.
2. Örneğin: 当我听到这个消息时，我非常高兴。 Sonda 时 ya da 的时候 olmazsa yapı yarım kalır.
3. (a) 被: telefonun başına bir şey geldi, alındı. (b) 由: sınavın başına bir şey gelmiyor, görev 张老师'ye veriliyor.
4. Örneğin: 我来自土耳其。当我二十岁时，我开始学习汉语。 (Wǒ láizì Tǔ'ěrqí. Dāng wǒ èrshí suì shí, wǒ kāishǐ xuéxí Hànyǔ.)

Özet kartı

1. 当……时 ve 当……的时候 bir olayın zamanını iki uçtan kapatır. 当 düşebilir; sondaki 时 ya da 的时候 düşmez.
2. 当……时 daha yazılıdır ve araya giren öbek uzunsa tercih edilir; konuşmada en sık biçim yalnız ……的时候.
3. 随着 bir değişimi izler: öznenin arkasında somut bir şeyi (随着音乐), cümlenin başında bir eğilimi (随着天气变热). İkinci yarıda çoğu zaman 越来越, 变得 ya da 了 vardır.
4. 由 A 到 B ve 由 A 开往 B bir çıkış noktası verir; zamanın başlangıcı için 由 değil 从 ya da 自 kullanılır.
5. 由 + kişi + görev fiili işin kime düştüğünü söyler: 这件事由我负责. 被 gibi bir şeyin başa geldiğini anlatmaz.
6. 自 yazıdaki 从'dur: 自……起 «-den itibaren», 来自 «-den gelmek».
7. Yeni karakterler: 由, 负, 责, 暑, 列.

Sonraki derse köprü

Duyurunun dili tek bir cümleyle bitmez. Bir okul yönetmeliği «öğrencilere ilişkin» bir kuralı, «kurallara göre» bir uygulamayı ve «bir yabancı öğrenci olarak» senin payına düşeni de yazar. Sıradaki ders bu dördüncü rolleri taşıyan edatları ele alıyor: konuyu ve hedefi getiren 对于, «ile» diyen yazılı 与, bir sıfatı ya da rolü üstlenen 作为 ve bir ölçüte dayanan 按照. Deniz kompozisyonuna «bir yabancı öğrenci olarak» diye başlamak isterse 对 mu yazacak, 作为 mı?