并, 千万, 确实, 只好, 差点儿, 正好

Kanca

我差点儿迟到了 ile 我差点儿没迟到 aynı şeyi söyler: konuşan geç kalmadı. Oysa 我差点儿赶上了 ile 我差点儿没赶上 birbirinin tersidir: ilkinde otobüs kaçtı, ikincisinde son anda yakalandı. Aynı 没 bir cümlede hiçbir şeyi değiştirmiyor, ötekinde sonucu ters çeviriyor.

Bilmecenin cevabı fiilde değil, konuşanın neyi istediğinde. Aşağıdaki zarflar da tam bunu yapar: istediğini, beklediğini ya da elinin kolunun bağlı olduğunu cümleye taşır.

Anlatım

Bu altı kelime de izlencede 语气副词 başlığı altında, bir önceki dersin kelimeleriyle yan yana durur: olayı değiştirmezler, konuşanın olaya nereden baktığını gösterirler.

并: beklentiyi düzelten olumsuzluk

并 bìng bu anlamda yalnız bir olumsuzluğun önünde yaşar: 并不, 并没(有). Cümleye «hiç de» rengini verir, ama asıl işi bir sanıyı düzeltmektir. 汉典'nin 国语辞典 bölümü bunu açıkça yazar: olumsuz kelimenin önünde olumsuzluğu güçlendirir ve bir itiraz havası taşır. Örneği de bir düzeltme: 你以为他笨，我并不认为如此 «Sen onu aptal sanıyorsun, ben öyle düşünmüyorum». Chinese Grammar Wiki de 并'nin çoğu zaman karşı çıkarken ya da bir akıl yürütmedeki açığı gösterirken kullanıldığını, ama kendi başına kavgacı olmadığını söyler.

O yüzden 并 beklentisiz bir cümlede tuhaf kaçar. Hava durumunu ilk kez söylüyorsan 今天不冷 yeter; biri «bugün soğukmuş» dediyse cevap 今天并不冷 olur. 并'nin «ve» anlamlı bağlaç kullanımı (并且) ayrı bir maddedir.

千万: uyarının zarfı

千万 qiānwàn'ı sayı olarak tanıyorsun: on milyon (Ders HSK2.32). Zarf olarak bir uyarıyı ya da ricayı en güçlü hâline getirir. Chinese Grammar Wiki'ye göre çoğu zaman emir cümlesinin başında durur ve 要, 别, 不要, 不能 gibi kelimelerle eşleşir. Olumsuz biçimi «sakın»: 千万别忘了. Olumlu biçimi «mutlaka»: 过马路千万要小心.

汉典 onu «mutlaka» (务必) diye açıklar ve yakın anlamlısı olarak 万万 wànwàn'ı verir: «kesinlikle, ne olursa olsun». Sözlüğün örneğinde 万万 bir olumsuzlukla gelir: 万万不能. İzlencede çok ileride.

确实: doğrulamak

确实 quèshí ile Ders HSK3.29'da, birine hak verirken tanıştın. Zarf olarak bir şeyin gerçekten öyle olduğunu onaylar; çoğu zaman ortada söylenmiş bir söz ya da bir şüphe vardır: 这个办法确实不错. 汉典 bir de sıfat kullanımı verir, «kesin, güvenilir»: 这个消息确实吗? «Bu haber kesin mi?»

只好 ve 不得不: başka çare yok

只好 zhǐhǎo «mecburen» demektir. Önce bir engel söylenir, sonra 只好 o engelin bıraktığı yolu gösterir: 最后一班车走了，我们只好走回去. Öznenin arkasında durur; özne önceki cümleden anlaşılıyorsa düşer.

不得不 bùdébù da «zorunda kalmak» der. Chinese Grammar Wiki farkı iki yerden çizer. Anlamda 只好 daha iyi bir seçenek olmadığını, 不得不 hiçbir seçenek olmadığını söyler ve daha serttir. Yapıda 不得不'nin arkasına yalnız olumlu bir öbek gelir; 只好 olumsuz öbek de alır: 下大雨了，我只好不出去了.

差点儿: olmayan bir olaydan söz etmek

差点儿 chàdiǎnr (差一点儿, 差点) «az kalsın» der. 差 «eksik»: olayın gerçekleşmesine küçük bir parça eksik kalmıştır. Temel kullanımda yüklem istenmeyen bir olaydır ve o olay olmamıştır: 我差点忘了 «Az kalsın unutuyordum». Yakın anlamlı 几乎'yi Ders HSK3.9'da görmüştün; 差点儿 daha çok ucuz atlatılmış bir olayı anlatır.

Bilmece 没 eklenince başlar. 朱德熙 1959'da 《中国语文》 dergisindeki «说"差一点"» makalesinde şu kuralı önerdi: konuşanın istemediği bir olayda 没 bir şey değiştirmez, 差一点打破了 da 差一点没打破 da «kırılmadı» demektir. Konuşanın istediği bir olayda ise 没 anlamı çevirir: 差一点赶上了 «yetişemedim», 差一点没赶上 «son anda yetiştim».

Kural güçlü bir eğilimdir, yasa değil. 范晓蕾 (2018) aynı dergide kurala uymayan Pekin ağzı örnekleri toplar ve asıl belirleyicinin bağlamdaki beklenti olduğunu savunur. Örneklerinden birinde konuşan piyangoyu elbette kazanmak ister, yine de 我差一点没中了六合彩 «kazanmadım» demektir. Güvenli yol şu: istenmeyen olayı 没'suz söyle; istediğin bir şeyi son anda başardıysan 差点儿没 kullan ve bağlamı açık bırak.

正好: tam denk gelmek

正好 zhènghǎo'yu birkaç kez duydun (你来得正好). 汉典 iki anlam verir: «tam denk gelerek» (恰好) ve «ne fazla ne eksik». İlki zamanla ya da rastlantıyla ilgilidir: 我正好要去银行 «Ben de tam bankaya gidecektim». İkincisi ölçüyle: 正好十块 «Tam on yuan». Zarf olarak fiilin önüne (正好有), sıfat gibi 得'nin arkasına (来得正好) gelir. Yakın anlamlısı 刚好 gānghǎo; 汉典 onu 正好 ve 恰巧 ile açıklar.

Karakter köşesi

误'da söz kökü 讠 ile ses taşıyan 吴 birleşir; 误会 wùhuì, 并 cümlelerinin sık arkadaşıdır: 你误会了，我并没有生气. 危 uçurumun üstündeki bir insanı gösterir; ilk anlamı «yüksekte duyulan korku». 险'nun solundaki 阝 burada «tepe»dir, sağdaki 佥 sesi verir; ilk anlamı «sarp, geçilmesi zor yer». İkisi birleşince 危险 wēixiǎn «tehlikeli» olur. 倒'da 亻 ile ses taşıyan 到, 摔'da el kökü 扌 ile 率 yan yana; 摔倒 shuāidǎo «düşüp kapaklanmak». 倒 dào okununca «ters çevirmek, dökmek» olur; bu derste yalnız dǎo.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «az kalsın» yapısı kancadaki bilmeceyi kendi içinde taşır. «Az kalsın düşüyordum» düşmediğini söyler. «Az kalsın yetişemiyordum» ise olumsuz biçimine rağmen yetiştiğini anlatır: istenen olayda Türkçe de olumsuzluğu kullanır ve sonuç olumlu çıkar, tıpkı 差点儿没赶上 gibi. İstenmeyen olayda ise Türkçe olumsuz biçime pek başvurmaz; Çince 差点儿没摔倒'yu rahatça söyler ve 没'yu fazlalık sayar.

«Hiç de» 并'nin yalnız yüzeyini karşılar. Göksel ile Kerslake'in betimlediği «hiç», soru olmayan cümlede bir olumsuzluk işareti ister ve onu pekiştirir; 并 de ancak 不 ya da 没 ile birlikte geldiğinde bu anlamı taşır. Ama «hiç» bir miktarı sıfırlar, 并 ise karşıdakinin sanısını düzeltir. Türkçe bu işi çoğu zaman «aslında» ile yapar: «Aslında hiç de acı değil».

千万别 «sakın» ile örtüşür: ikisi de olumsuz emri sertleştirir. Ama «sakın» gündelik kullanımda olumsuz emirle gelir; olumlu uyarıda çoğu zaman «mutlaka» söylenir; Çince ikisini de 千万 ile yapar. 只好 ise -mAk zorunda kal- yapısına yakındır; kitap bu biçimi yerine getirilmiş bir zorunluluğu bildiren yapılar arasında sayar: «Yürümek zorunda kaldık».

Örnekler

Beşinci ve altıncı cümleler aynı 差点儿 ile iki ayrı sonuca varıyor: pasaport unutulmadı, bilet alındı.

Örnek diyalog

22 Haziran 2027, salı; akşam saatleri, yurt odası. Sabahtan beri yağmur yağıyor. Deniz sırılsıklam içeri giriyor; 小林 masasında çalışıyor.

Deniz'in iki 差点儿'sı ayrı yönlere gidiyor: düşme istenmeyen bir olaydı ve olmadı; dikteye yetişmek istenen bir olaydı ve 没 onu olumluya çevirdi. İki 并 de birer sanıyı düzeltiyor: 小林'nin «şemsiyeyi ben aldım sandın» korkusunu ve 小明'in «otobüse bin, kolay» önerisini.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 其实他并不忙。 Dinleyenin «o çok meşgul» sanısını düzeltiyor.
2. (a) Evet: üniversiteyi kazanmak istenen bir olay, 没 sonucu olumluya çeviriyor. (b) Hayır: düşmek istenmeyen bir olay, 没 fazlalık.
3. (a) 只好: arkasında olumsuz öbek (不去) var. (b) İkisi de olur; 不得不 daha sert.
4. Örneğin: 北京的夏天很热，千万要多喝水。 (Běijīng de xiàtiān hěn rè, qiānwàn yào duō hē shuǐ.) 中午千万别在外面跑步。 (Zhōngwǔ qiānwàn bié zài wàimiàn pǎobù.)

Özet kartı

1. 并 yalnız 不/没'nun önünde, bir sanıyı düzeltmek için gelir: 并不辣, 并没有忘.
2. 千万 uyarıyı en güçlü hâline getirir: 千万别忘了, 千万要小心. 万万 daha ileri bir eşi.
3. 确实 bir şeyin gerçekten öyle olduğunu onaylar; sıfat olarak «kesin».
4. 只好 daha iyi seçenek kalmadığını söyler ve olumsuz öbek alabilir; 不得不 daha serttir, yalnız olumlu öbek alır.
5. 差点儿 + istenmeyen olay: olmadı, 没 eklense de (fazlalık olumsuzluk). 差点儿没 + istenen olay: son anda oldu. Bağlam bu eğilimi bozabilir.
6. 正好 tam denk gelmeyi ya da tam ölçüyü söyler: 正好来了, 正好十块, 来得正好.
7. Yeni karakterler: 误 (误会), 危, 险 (危险), 倒, 摔 (摔倒).

Sonraki derse köprü

Buraya kadar gördüklerin konuşanın sesini taşıyan zarflardı. Sıradaki ders, «当…时, 随着, 由, 自», yazının edatlarına geçiyor: sohbette ……的时候 ve 从 iş görürken bir duyuru, bir yönetmelik ya da bir kompozisyon aynı çerçeveyi 当……时 ve 自 ile kurar; 随着 bir değişimi başka bir değişime bağlar, 由 de bir işin kimin elinde olduğunu söyler. Deniz Pekin'deki ilk yılını kâğıda dökerken, arkadaşına anlatır gibi mi yazacak?