Şaşkınlık ve ısrar: 竟然, 究竟, 到底, 难道

Kanca

你去不去？ ile 你到底去不去？ aynı bilgiyi ister: gidecek misin, gitmeyecek misin. Değişen, sorunun kaçıncı kez sorulduğu: ikinci cümleyi duyan kişi, karşısındakinin artık bir cevap beklediğini anlar.

Bu dersin dört zarfı bilgiye değil, konuşanın sabrına ve şaşkınlığına dokunur. 竟然 jìngrán olmayacak sanılan bir şeyin olduğunu, 到底 dàodǐ ve 究竟 jiūjìng bir sorunun artık geçiştirilemeyeceğini, 难道 nándào ise sorulan şeye konuşanın inanmadığını söyler.

Anlatım

竟然: olmayacak sanılan oldu

HSK 4 izlencesi bu dört kelimeyi tavır zarfları (语气副词) arasında, 并, 千万, 确实 ve 差点儿 ile aynı satırda sayar. Hepsi öznenin ardında, fiilin önünde durur.

竟然 bir olayın konuşanın beklentisine ters düştüğünü bildirir. 汉典 tanımı kısa: «beklenenin dışında olduğunu gösterir» (表示出乎意料之外). Olayın kendisi iyi de olabilir, kötü de; ortak olan, konuşanın şaşırması: 他学了半年，竟然能看懂中文报纸了 «Altı ay öğrenmiş, Çince gazete okuyabiliyor, inanır mısın».

Ders HSK3.10'da 其实 ile beklentiyi düzeltmeyi görmüştün. 其实 konuşanın kendi bilgisini ortaya koyar: «sanıldığı gibi değil, aslında şöyle». 竟然 ise yeni öğrenilen bir olaya verilen tepkidir: «böyle olacağını hiç düşünmezdim».

Tek heceli 竟 de aynı işi görür ve Chinese Grammar Wiki'ye göre hem konuşmada hem yazıda kullanılır.

竟然 ile 居然

居然 jūrán da aynı anlamı taşır, ama izlencede bir üst seviyenin listesindedir. 汉典'nin 国语辞典 bölümü 竟然'yi doğrudan «居然» diye tanımlar ve iki kelimeyi eş anlamlı sayar; zıt anlamlısı olarak da 果然 «beklendiği gibi» kelimesini verir. Chinese Grammar Wiki iki kelimenin aynı anlamda olduğunu, 竟然'nin ise 居然 kadar güçlü olmadığını yazar. Sözlükler bu yeğinlik farkını kaydetmez.

到底 ve 究竟: soruya «artık söyle» eklemek

到底 bir soru cümlesinin içinde, soru kelimesinin ya da olumlu-olumsuz yüklemin önünde durur: 你到底想吃什么？, 你到底去不去？ 汉典'nin tanımı bu kullanımın işini tek kelimeyle verir: «daha ileri giderek hesap sormak» (表示进一步追究).

Bu kullanımın iki sınırı var. Birincisi: 到底'lu soru 吗 ile kurulmaz; evet-hayır sorusu olumlu-olumsuz biçime ya da 没有'a döner: 你到底吃了没有？ İkincisi: 到底 soruya aittir, cevaba girmez. «Gidiyorum» diyen kişi 我到底去 demez, yalnız 我去 der.

究竟 soru içinde aynı işi görür: 这个人究竟是谁？, 你究竟来不来？ Chinese Grammar Wiki iki kelimeyi bu noktada yan yana anar ve 究竟'yi «biraz daha resmî» bulur. 究竟 «işin aslı» anlamında isim de olabilir: 他总爱问个究竟 «Her işin aslını sormayı sever». 汉典'nin 到底 maddesinde böyle bir isim anlamı yok.

Bölge farkı: anakara sözlükleri jiū verir, Tayvan'daki 国语辞典 ise 究竟'yi jiùjìng diye okur.

到底'nun öteki iki işi

Soru dışında, olumlu bir cümlede, arkasında 了 ile, uzun bir bekleyişin sonunu bildirir: 等了一个小时，公共汽车到底来了 «Bir saat bekledik, otobüs sonunda geldi». Burada 终于'nun yerindedir.

是 ile bir kişinin ya da şeyin özelliğini öne çıkardığında ise «ne de olsa» anlamına gelir: 他到底是北京人，哪条路都认识 «Ne de olsa Pekinli, her yolu biliyor». 究竟 de aynı kalıba girebilir (孩子究竟是孩子), ama soru dışındaki «sonunda» anlamı 汉典'nin 究竟 maddesinde yok.

Kelimenin harfi harfine anlamı da hâlâ yaşıyor: 到 «varmak», 底 «dip». 汉典'nin örneği 贯彻到底 «sonuna kadar uygulamak» bu anlamın üzerine kurulur.

难道: soru kılığında itiraz

Ders HSK3.28'de 不是……吗 ile kurulan retorik soruyu gördün; izlence ikinci adımı HSK 4'e koyar: 难道……吗. 汉典 难道'yu «retorik soru bildiren tavır zarfı» (表示反问的语气副词) diye tanımlar.

难道 genellikle cümlenin başına ya da öznenin arkasına gelir, sonda çoğu zaman 吗 bulunur: 难道你不知道明天放假吗？ «Yarın tatil olduğunu bilmiyor musun yoksa?» Konuşan aslında «bilmen gerekirdi» der. Olumsuz kurulan 难道 sorusu olumlu bir iddia taşır, olumlu kurulan olumsuz bir iddia: 难道我是你的老师吗？ «Ben senin öğretmenin miyim?», yani «değilim».

Chinese Grammar Wiki'ye göre 难道 yalnız evet-hayır ile cevaplanabilecek sorularda kullanılır; 多少, 几点 gibi bir soru kelimesiyle aynı cümlede buluşmaz.

吗'nın yerine cümle sonunda 不成 da gelebilir. 国语辞典 bu biçimi 《红楼梦》'dan bir cümleyle gösterir (汉典'de aktarıldığı haliyle). Bu derste örnekler ağırlıkla 吗 ile kurulur.

Karakter köşesi

竟 ve 究 ilk anlamlarında aynı yere varır: 汉典'ye göre 竟'nin ilk anlamı «bir müzik parçasının bitmesi», 究'nın ilk anlamı ise «tükenmek, sona varmak». 究竟 böylece iki «son»dan kurulur, 到底 da «dibe varmak» demektir. 究 ve 窗 aynı kökü paylaşır: üstteki 穴 «oyuk, mağara»; 究'da altta sesi veren 九 jiǔ, 窗'da ise sesi veren 囱 cōng durur. 窗户 chuānghu kelimesinde ikinci hece hafif tonludur. 怀'nın solundaki 忄 kalp köküdür; sağdaki 不 bu basitleştirilmiş biçimde sesi taşır, geleneksel yazım 懷'dır. 怀疑 «kuşkulanmak» kelimesinde yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe şaşkınlığı çoğu zaman bir zarfla değil, fiilin biçimiyle söyler. Göksel ile Kerslake, -(y)mIş ekinin konuşan için yeni keşfedilmiş bir durumu bildirdiğini ve buna çoğu zaman bir şaşkınlığın eşlik ettiğini anlatır: buzdolabını açan kişi «Aaa, yiyecek hiçbir şey yokmuş» der. 竟然 bu «-mış»a en çok yaklaşan Çince araçtır, ama ikisi aynı değil: -mIş bilginin yeni öğrenildiğini de söyler, 竟然 yalnız beklentinin bozulduğunu.

Gündelik anlatıda Türkçenin bundan daha güçlü bir kalıbı var: olumsuz istek ya da emir biçimli bir fiil ve soru eki. Kitabın örneği: «Yepyeni şemsiyemi takside unutmayayım mı?» Soru gibi görünür, bir şey sormaz. Çince aynı tepkiyi düz bir cümle ve 竟然 ile kurar: 我竟然把新雨伞忘在出租车上了.

难道'nun Türkçedeki karşılığı ise bir bağlayıcı: «yoksa». Aynı kitaba göre «yoksa», durumun sandığından farklı olabileceğini birden fark eden konuşanın sorusudur: «Yoksa çocuklara daha yemek vermedin mi?» Çince benzer bir şaşkınlığı 难道……吗 ile kurar: 难道孩子们还没吃饭吗？ Fark tonda: «yoksa» çoğu zaman gerçek bir kuşkudur, 难道 ise konuşanın çoktan karar verdiği bir itiraz.

到底'nun tek kelimelik bir Türkçe karşılığı yok. «Gidecek misin, gitmeyecek misin, söyle artık» cümlesinde ısrarı «artık» taşır; «Ne istiyorsun sen yahu?» cümlesinde «yahu». Çince bu sabırsızlığı bir zarf olarak sorunun içine yazar.

Örnekler

Örnek diyalog

15 Haziran 2027 salı, akşam yedi. 高阿姨'nın binası, üçüncü kattaki boş daire. Deniz evi yeniden görmeyi bir gün ertelemişti; bu akşam 小明 ile geliyor. 高阿姨 kapıyı açıyor.

高阿姨'nın 到底'su bir bekleyişin sonu, 小明'inkiler sabırsızlık; ikincisi 是……还是…… seçim sorusunun önüne geçip iki seçenekten birini istiyor. Deniz ev sahibine 究竟 ile, daha ölçülü soruyor. İki 难道'dan biri şaka, öteki ciddi. Deniz'in cevabı bu akşam da yok.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 竟然: koşmayı sevmeyen birinin on kilometre koşması beklentiye ters. (b) 难道: sonda 吗 var ve cevap beklenmiyor. (c) 到底: olumlu-olumsuz soruya ısrar ekliyor.
2. 你到底喜欢不喜欢这个房子？ ya da 你到底喜不喜欢这个房子？ 吗 düşer, yüklem olumlu-olumsuz biçime döner.
3. (a) «Sonunda»: arkasında 了 var, bir bekleyiş bitiyor. (b) «Ne de olsa»: 是 ile kişinin özelliği bir açıklama olarak sunuluyor. (c) Israr: soru kelimesi 哪儿'nın önünde.
4. Örneğin: 老师说了好几次了，难道你不知道吗？ (Lǎoshī shuōle hǎo jǐ cì le, nándào nǐ bù zhīdào ma?)

Özet kartı

1. 竟然 fiilin önünde, beklentiye ters düşen bir olayı şaşkınlıkla bildirir; olay iyi de olabilir, kötü de. Tek heceli biçimi 竟.
2. 居然 aynı anlamdadır ve izlencede HSK 5'te; sözlük ikisini birbiriyle tanımlar.
3. 到底 ve 究竟 soru kelimesinin ya da olumlu-olumsuz yüklemin önünde soruya ısrar katar. 吗 ile kurulmaz, cevapta kullanılmaz. 究竟 biraz daha resmîdir ve «işin aslı» anlamında isim de olabilir.
4. 到底 soru dışında «sonunda» (到底来了) ve «ne de olsa» (到底是北京人) anlamına gelir.
5. 难道 yalnız evet-hayır retorik sorusu kurar, sonda çoğu zaman 吗, bazen 不成 bulunur. Olumsuz kurulan 难道 sorusu olumlu bir iddia taşır.
6. Yeni karakterler: 竟, 究, 窗, 怀.

Sonraki derse köprü

难道 bir beklentiyi soru kılığında reddediyordu. Sıradaki ders, «并, 千万, 确实, 只好, 差点儿, 正好», aynı tavır zarfları satırının geri kalanını açıyor: bir sanıyı düz bir olumsuz cümleyle düzelten 并, bir uyarıyı kesinleştiren 千万, olmasına ramak kalıp olmayan şeyi anlatan 差点儿. Arkadaşın onu suçladığını sanıyorsa, 不'nun önüne hangi tek heceyi koyup sanısını düzeltirsin?