由于, 因此, 既然…就…

Kanca

«Madem annen de razı, taşın o zaman.» Bu cümle taşınmanın sebebini anlatmıyor; annenin razı olduğunu dinleyen zaten biliyor. Yaptığı iş, herkesin kabul ettiği bir bilgiden bir öneri çıkarmak.

Çincede bu işin kendine ait bir bağlacı var: 既然. Bir de aynı sebebi kâğıda, resmî bir sesle dökmenin yolu: 由于 ve 因此. Deniz bu hafta üçüne de muhtaç: aylardır ertelediği kararı veriyor.

Anlatım

Aynı sebep, iki ayrı kayıt

Sebep-sonuç cümlesini 因为……所以 ile kurmayı Ders HSK2.28'den beri biliyorsun. HSK 4 izlencesi aynı ilişki için iki yeni çerçeve ekliyor: «(由于)……，因此……» ve «既然……，就……». İlki aynı içeriği yazı diline (书面语) taşır; ikincisi ise başka bir mantık kurar.

Sağ sütun sohbette yanlış sayılmaz, yalnız ciddi durur; sol sütun bir duyuruda ya da başvuru mektubunda fazla rahat kaçar.

由于: sebep hep önde

由于 yóuyú anlam olarak 因为'dır; 汉典 onu tek kelimeyle böyle açıklar. Fark kullanıldığı yerde ve cümledeki yerinde.

Birincisi, 由于 sebebi her zaman başa koyar. 因为 bildiğin gibi arkaya da geçebilir: 我今天没去上课，因为我感冒了. 由于 bunu yapmaz; sonucun arkasına eklenmez. Sebebi önce söyle: 由于我感冒了，今天没去上课.

İkincisi, 由于 hem 所以 hem 因此 ile eşleşir. 因为 ise yalnız 所以 ile. 由于路上堵车，所以迟到了 de, 由于路上堵车，因此迟到了 de doğal; 因为……因此 ise bir karışımdır, iki ayrı kaydın kelimelerini aynı cümleye sokar.

Üçüncüsü, izlence 由于'yu iki kez listeler, tıpkı 因为'yı listelediği gibi. Bağlaç olarak (由于2) arkasına bir cümle alır; edat olarak (由于1) bir ad öbeği: 由于天气原因 «hava koşulları nedeniyle», 由于大雨 «şiddetli yağmur yüzünden».

因此: «bundan dolayı»

因此 yīncǐ, 汉典'ye göre «因为这个»: «bu sebeple». 此 bu derste köşeye giren karakterdir ve yazı dilindeki «bu»dur. 所以 gibi sonucu getirir, ama iki şeyi daha rahat yapar. Bir sebep cümlesinden sonra tek başına gelebilir: 这家饭馆离学校近，菜也便宜，因此学生很多. Bir de nokta konmuş bir cümlenin ardından yeni bir cümle açabilir: ……。因此，…… Mektupta, raporda, kompozisyonda paragraflar böyle bağlanır.

因此'nin önüne 因为 koyma; ön yarıda bir bağlaç istiyorsan 由于 seç ya da hiçbirini koyma. Konuşmada 所以 yeter.

既然……就: herkesin bildiği bir öncül

既然 jìrán ile 因为 aynı yere oturur gibi görünür, ama aynı işi yapmaz. 因为 bir sebep bildirir; dinleyen o sebebi belki ilk kez duyar. 既然 ise konuşanın da dinleyenin de kabul ettiği bir gerçeği öne koyar ve ondan bir sonuç, çoğu zaman bir öneri çıkarır. 汉典'nin tanımı bu sırayı adım adım verir: önce öncül, sonra çıkarım.

Arka yarıda en sık 就 gelir; 也 ya da 还 da olur. Ders HSK3.31'deki 如果……就 ile karşılaştır: 如果 bir varsayım kurar, olup olmayacağı belli değildir. 既然'nin öncülü ise gerçekleşmiştir. 既 karakterinin kendi anlamı da bu: «olup bitmiş, zaten». O yüzden arka yarı çoğu zaman bir öneri ya da karar olur, sık sık da 吧 ile biter: 既然你累了，就早点儿睡吧. Konuşmada 那就 de çok duyulur.

Öznenin yeri esnektir. 国语辞典'ye göre 既然 çoğunlukla ön yarının başında durur, ama verdiği örneklerden birinde özne önde: 老太太既然不准…… «Hanımefendi madem izin vermiyor…». Arka yarı bir soru da olabilir; o zaman öneri açıkça söylenmez, sorunun içinde kalır: 你既然知道，为什么不早说？

Karakter köşesi

既 eski yazıda bir yemek kabı ile ondan başını çevirmiş bir insanı gösterir; ilk anlamı «yemeği bitirmek», bugünkü anlamı «olup bitmiş». 既然'nin öncülü de bitmiş bir gerçektir. 此 bugün 因此 ve 如此 gibi yazılı kelimelerde yaşar. 况'nin solundaki iki çizgi buz kökü; 情况 «durum». 值'de sağdaki 直 sesi taşır: 值得 «-meye değer». 金 tek başına «altın»; 押金 «depozito», 现金 «nakit».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede 既然'nin neredeyse birebir karşılığı var: «madem» ya da «mademki». Göksel ile Kerslake'in anlatımında madem'li yan cümle, ana cümlenin dayandığı bilgiyi verir; ana cümle de bir soru ya da kiplik taşıyan bir söz olur: «Madem biliyordun, neden söylemedin?», «Mademki seksenlik komşum bilgisayar öğrenmiş, ben de öğrenebilirim». 既然 cümlesinin arka yarısı da aynı türdendir: öneri, karar, soru. «Madem» de 既然 gibi düz bir sonuç bildirmekle yetinmez.

Kayıt farkı da Türkçede tanıdık. «Çünkü» sonucu söyledikten sonra sebebi ekler ve kitaba göre daha çok gayriresmî dilde kullanılır; resmî üslupta sebebi sonuçtan önce koyan bir yan cümle yeğlenir: «Okula yakın olduğu için». 因为'nın arkaya geçebilmesi «çünkü»ye, 由于'nun hep önde durması bu resmî sıraya benziyor.

因此'nin karşısında Türkçe bir öbek dizisi durur: «bu nedenle», «bu yüzden», «dolayısıyla», «sonuç olarak». Bunlar da önceki cümlenin anlattığı durumdan bir sonuç çıkarır ve yeni bir cümleyi açabilir: «Ahmet'in ehliyeti yok. Dolayısıyla araba kullanamaz.» Bir dilekçede «bu yüzden» yerine «bu nedenle» yazan kişi, Çincede 所以 yerine 因此 seçen kişiyle aynı şeyi yapıyor.

Örnekler

既然'li dört cümlenin hiçbirinde arka yarı düz bir olay bildirmiyor: öneri, karar, sitemli bir soru, tavsiye.

Örnek diyalog

5 Temmuz 2027, pazartesi akşamı, yurt odası. Bir gece önce, pazar akşamı, Deniz annesiyle telefonda uzun uzun konuşmuştu. 小明 akşam yemeğinden sonra uğradı; 小林 masasında kitap okuyor.

6 Temmuz salı sabahı 高阿姨 cevap yazmış:

Anne, 小明 ve 高阿姨 aynı iskeleti kuruyor: herkesin bildiği bir gerçek, ondan çıkan bir karar. Deniz'in 由于……因此'si gerekçeyi kâğıda geçiriyor; 小明 aynı gerekçeyi bağlaçların yarısını atıp 所以 ile söylüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 既然: bilet alınmış, bu bilinen bir gerçek; arka yarı bir öneri. (b) 因为: sebep sonuçtan sonra geliyor, 由于 bu yere oturmaz. (c) 由于 ya da 因为; arkasında bir ad öbeği var, duyuru dilinde 由于 daha doğal.
2. 由于下大雨，因此下午的课不上了。 Daha resmî bir duyuruda: 由于天气原因，下午的课取消。 İki bağlaçtan biri de düşebilir: 由于下大雨，下午的课不上了。
3. Örneğin: 既然你吃饱了，剩下的我吃吧。 Öncül 小明'in kendi sözü; arka yarı bir öneri.
4. 既然你累了，今天晚上我们就别出去了。 (Jìrán nǐ lèi le, jīntiān wǎnshang wǒmen jiù bié chūqu le.) 就 öznenin arkasına, fiil öbeğinin önüne gelir.

Özet kartı

1. 由于 = yazıdaki 因为. Sebep her zaman ön yarıda; 由于 sonuçtan sonra eklenmez.
2. 由于 hem 所以 hem 因此 ile eşleşir; 因为 yalnız 所以 ile. 因为……因此 bir karışımdır.
3. 由于 bir ad öbeği de alabilir: 由于天气原因, 由于大雨.
4. 因此 = «bu nedenle», yazıdaki 所以. 此 yazıda «bu» demektir; 因此 noktadan sonra yeni bir cümle de açabilir.
5. 既然……就 bilinen ve kabul edilmiş bir öncülden öneri, karar ya da soru çıkarır. Arka yarıda 就, 也, 还; konuşmada sık sık 那就 ve 吧.
6. 如果 varsayım kurar, 既然 gerçekleşmiş bir durumdan yola çıkar. Türkçedeki karşılığı «madem(ki)».
7. Yeni karakterler: 既, 此, 况, 值, 金.

Sonraki derse köprü

Deniz'in mesajında iki gerekçe vardı: okula yakınlık ve uygun kira. Bir gerekçe listesi uzayınca yalnız sebebi söylemek yetmez; her yeni maddenin bir öncekiyle ilişkisini de işaretlemek gerekir. Sıradaki ders bunun araçlarını ele alıyor: «yalnız … değil» diyen 不仅, beklenenin de ötesine geçen 甚至, aynı çizgide bir şey ekleyen 并且 ve listeye ayrı bir madde ekleyen 此外 ile 另外. 此'yi bu derste tanıdın; «bundan başka» derken ne işe yarayacak?