不仅, 甚至, 并且, 此外, 另外

Kanca

Bir kiralık daire ilanı düşün: «Okula yakın, eşyalı. Hatta pencereden okulun sahası görünüyor. Ayrıca kira üç ayda bir ödeniyor.» «Hatta» övgüyü aynı yönde bir basamak yukarı çıkarıyor; «ayrıca» övgüyü bırakıp yepyeni bir maddeye geçiyor.

Çince bu ayrımı beş kelimeye dağıtır. Deniz bu hafta bir taşınma listesi yazıyor; her satırı bu beş kelimeden birini istiyor.

Anlatım

Basamak mı, yeni madde mi?

HSK 4 izlencesi beş kelimeyi cümle bağlayan bağlaçlar arasında sayar. Ama ilerleyen birleşik cümlenin (递进复句) kalıpları arasında yalnız üçü geçer: 甚至, 不仅 ve 并且. 此外 ve 另外 orada geçmez.

Dersin haritası bu. 不仅, 甚至 ve 并且 Ders HSK3.30'daki basamağı sürdürür: arkadan gelen, öndekini bir basamak aşar. 此外 ve 另外 basamak kurmaz; bir konunun yanına başka bir konu koyar.

不仅: 不但'nin kardeşi

不仅 bùjǐn, 不但'nin yerini alabilir ve onun ortaklarıyla çalışır: arkada 而且, 还 ya da 也. Özne kuralı da aynıdır. İki parçanın öznesi tek ise özne öne geçer, 不仅 onun arkasına: 这个房子不仅离学校近，而且很安静. Özneler ayrıysa 不仅 en öne geçer, ikinci parçaya da çoğunlukla 也 gelir: 不仅小明帮我，他妈妈也帮了我很多.

Üslup farkında kaynaklar birbirini tutmuyor: 文心书院 不但'ye daha resmî bir ton yakıştırır, AllSet Learning'in dilbilgisi vikisi ikisini resmiyette de yakın sayar. Bu derste ikisini birbirinin yerine geçebilir kabul ediyoruz. İzlencedeki üçüncü eş 不光 bùguāng da aynı kalıba girer.

不仅'nin içindeki 仅 «yalnız» demektir, Ders HSK4.2'deki kapsam zarfı. 汉典 bu yüzden 不仅'yi önce «不止» diye açıklar: «bununla sınırlı değil». 国语辞典'nin örneği bir isteğin sahiplerini genişletir: 这不仅是他的意愿，也是全体同仁的意愿 «Bu yalnız onun değil, bütün çalışma arkadaşlarının isteği». Aynı biçimde: 这不仅是我一个人的事.

甚至: en uçtaki örnek

甚至 shènzhì, 汉典'nin tanımıyla «öne çıkan, bir adım daha ileri giden örneği» getirir.

甚至 iki biçimde çalışır. Birincisinde bir cümleden sonra gelir ve aynı yöndeki daha güçlü bir cümleyi açar: 这个房子很安静，甚至晚上听不到汽车的声音. İkincisinde bir ad öbeğinin önüne geçer; o ad cümlenin öznesiyse arkasından çoğunlukla 都 ya da 也 gelir: 同学们，甚至张老师都知道我要搬家了. Burada 都'nun işi «o bile» demektir.

甚至 bir listeyi de kapatabilir: 汉典'nin örneğinde «bütün güçlerini, hatta en değerli varlıkları olan canlarını» verenler anlatılır (他们贡献出所有的精力，甚至最宝贵的生命). Arkasına konan şey öncekinden zayıf olmamalı. 甚至'nin sık ortağı 连……都 ise bu modülün sonunda ayrıca işleniyor.

并且: fiilleri bağlamak

并且 bìngqiě 而且'nin yanında durur, ama asıl yeri fiillerin arasıdır. 汉典'de ilk anlamı iki eylemin aynı anda ya da art arda yapılması: 他大喊救人并且跳入水中 «Yardım diye bağırdı ve suya atladı». İkinci anlamı bir adım ileri gitmek: 他学习用功，并且乐于助人.

AllSet Learning'e göre 并且 fiil öbeklerini bağlar; adları 和 bağlar. Kaydı resmîdir: 打扫房间并且还钥匙 bir listede, bir duyuruda yerini bulur. Konuşmada aynı şey çoğu zaman bağlaçsız söylenir: 打扫完房间，再去还钥匙.

Arkasına 也 ya da 还 eklenirse «üstelik» tonu güçlenir: 他同意了，并且还帮我们找了车. Ders HSK4.7'deki 并不'nin 并'si ise bir varsayımı düzelten tavır zarfıdır; 并且 bağlaçtır.

此外 ve 另外: «bunun dışında»

此外 cǐwài iki karakteriyle kendini açıklar: 此 «bu», 外 «dış». 汉典'de tek anlamı vardır: «除此以外», bağlaç olarak. 国语辞典'nin örneği bir kapatıştır: 此外不必多说 «Bunun dışında söylenecek bir şey yok». Yazılı bir listede, bir raporda yeni bir maddeyi açar ve çoğu zaman arkasından 还 gelir: 此外，还要买一个台灯.

另外 lìngwài aynı bağlaç işini görür: 汉典 onu da «在说过或写出的之外» diye açıklar ve 此外'yi eşanlamlıları arasında sayar. Ama 另外'nin üç işi daha var, 此外'nin hiçbiri yok:

Ad önündeki 另外 bir grubun geri kalanını gösterir. Fiil önündeki 另外 bir işi mevcut olanın dışına koyar: 能不能另外安排时间？

Bu derste 此外'yi yazıya bırakıyoruz: liste, duyuru, kompozisyon. Konuşurken 另外 yeter; 此外'nin her işini 另外 de görür, tersi olmaz.

Karakter köşesi

甚 yazıda «çok» demektir; 汉典 «bir adım öteye» anlamının örneği olarak doğrudan 甚至'yu verir. Eski metinlerdeki shén okunuşu «ne» demektir; bu derste yalnız shèn. 另'nin eski sözlükteki anlamı «ayırmak»; «başka» oradan gelir. 具'nin eski biçiminde üstte bir kap, altta iki el var; bugün 家具 «mobilya». 装'nin altında giysi kökü 衣, üstünde sesi taşıyan 壮; ilk anlamı yolcunun bohçası, bugün 装箱子 «kutuya yerleştirmek».

Türkçe ile karşılaştırma

甚至……都 iskeletinin Türkçede neredeyse birebir eşi var: «hatta … bile». Göksel ve Kerslake'in dilbilgisinde «hatta» ve «dahası» önceki sözü daha güçlü bir kanıtla destekler, ikinci parçanın başında durur ve sık sık «bile» ile birleşir. «Bile» vurgulanan öğenin arkasına gelir; Çincede de vurgulanan öğeden sonra «bile»nin işini 都 ya da 也 görür: 甚至张老师都知道 «Hatta Zhang Hoca bile biliyor».

此外'nin karakter karakter çevirisi «bunun dışında». Türkçe bu iş için «ayrıca» ve «buna ek olarak» da der. Gündelik konuşmada ise sık sık «bir de» duyarsın: «Tuz kalmamış, bir de süt». Kitaba göre «bir de» bazen sonradan akla gelmiş bir kalemi tanıtır. Diyalogda bu «bir de»nin Çincesi 另外 olacak.

并且 Türkçe konuşanı başka bir yerden yakalar. Türkçe iki fiili çoğu zaman «ve» ile değil, ekle bağlar: «Odayı temizleyip anahtarı teslim et». -(y)Ip zarf-fiili bir dizideki son fiil dışındaki bütün fiillere gelir ve onları eşit ağırlıkta bağlar. Çincede bu ek yok: fiilleri 并且 bağlar ya da hiçbir şey; 和 adlar içindir.

Örnekler

Acı biber cümlesinde 甚至'nin arkasındaki kalem öncekinden ağır. Kütüphane cümlesindeki 此外 ise basamak kurmuyor, saatlerden derslere geçiyor.

Örnek diyalog

11 Temmuz 2027, pazar öğleden sonra, 小明'in ailesinin altıncı kattaki evi. Deniz salonda telefonuna Çince bir taşınma listesi yazıyor; 小明妈妈 mutfakta.

Listede 并且 iki işi bir maddeye bağlıyor, 此外 yeni maddeyi resmî bir sesle açıyor; 小明 aynı işi konuşmada 另外 ile yapıyor. Deniz'in teşekküründe iki ayrı kişi var, bu yüzden 不仅 en başta.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 把书装进箱子，并且把箱子放到门口。 (Bǎ shū zhuāngjìn xiāngzi, bìngqiě bǎ xiāngzi fàngdào ménkǒu.) İki iş art arda; 并且 ikisini bir maddede tutuyor.
2. 此外，还要给高阿姨打电话。 (Cǐwài, hái yào gěi Gāo āyí dǎ diànhuà.) Listede 此外 yerinde; 另外 de yanlış olmaz.
3. (a) Ad önünde: «öbürü». (b) Fiil önünde: kiranın dışında ayrıca ödenir. (c) Bağlaç: yeni bir madde açıyor; burada 此外 de olur.
4. Örneğin: 他的房子不仅很大，而且很便宜，甚至走路五分钟就到地铁站。 Üçüncü özellik öncekilerden daha şaşırtıcı olmalı.

Özet kartı

1. 不仅 = 不但: arkada 而且, 还 ya da 也. Özne tekse 不仅 öznenin arkasında, özneler ayrıysa en önde. 不仅是 bir sınırı genişletir.
2. 甚至 sıranın en uç örneğini (突出事例) getirir; özneyi vurgularken arkasından 都 ya da 也 gelir: 甚至张老师都知道. Türkçesi «hatta … bile».
3. 并且 fiil öbeklerini bağlar, resmîdir: 签合同，并且交钱. Adları 和 bağlar. 并不'deki 并 ayrı bir kelimedir.
4. 此外 «bunun dışında»: yalnız bağlaç, yazılı listede ve metinde yeni madde açar, arkasında sık sık 还.
5. 另外 bağlaç olarak 此外'nin işini görür; ayrıca ad önünde «öteki» (另外两个, 另一个), fiil önünde «ayrıca, başka» (另外买).
6. Yeni karakterler: 甚, 另, 具, 装.

Sonraki derse köprü

小明'in iki masa lambasından 另一个 Deniz'e kaldı; 另 bir çiftin öbür yarısını gösteriyordu. Sıradaki ders bu çifti bir düşüncenin iki yüzüne taşıyor: 一方面……另一方面…… bir kararı iki yandan tartar. Aynı derste 既……又…… iki niteliği aynı anda verir, 不是……而是…… ise yanlış bir varsayımı düzeltip yerine doğrusunu koyar. Deniz taşınmayı annesine anlatırken «bir yandan yurdu özleyeceğim, öte yandan…» demek isterse hangi kalıbı seçecek?