不是…而是…, 既…又…, 一方面…另一方面…

Kanca

Biri sana «Yurttan sıkıldın galiba» diyor. Sıkılmadın; yalnız kendi mutfağını istiyorsun. «Hayır» deyip susarsan yanlış tahmin kalkar, yerine bir şey konmaz. Asıl söylemek istediğin cümlenin iki yarısı var: yanlışı silen yarı ve doğruyu yazan yarı.

Çince bu iki yarıyı tek bir çerçevede tutar: 不是……而是……. Bu derste ona iki çerçeve daha ekleniyor. Biri iki niteliği aynı anda taşır, öbürü bir meseleyi iki yanından tartar.

Anlatım

Üç çerçeve, bir başlık

HSK 4 izlencesi bu üç kalıbı sıralı birleşik cümle (并列复句) başlığı altında art arda verir. Parçalar aynı ağırlıkta yan yana durur, ama her kalıp o iki parçaya başka bir iş yükler.

İzlencenin bir başka satırı tuzağı da gösterir: 不是……，就是…… aynı listede ama başka bir başlıkta, seçim cümlesinde (选择复句) duruyor. «Ya o ya bu» der; birini düzeltmez. Onu ayrı bir derste işleyeceğiz.

不是……而是: yanlışı sil, doğruyu yaz

İlk yarı bir tahmini ya da varsayımı reddeder, ikinci yarı onun yerine geçeni söyler:

我搬家不是因为宿舍不好，而是因为想自己做饭。

而 burada tek başına ayrılık işaretidir. 而且'deki 而 ile aynı karakter, ama iş farklı: 汉典 而'nin bağlaç anlamları arasında bir olumluyla bir olumsuzu birbirini tamamlayacak biçimde bağlamayı da sayar. 不是 ile 而是 tam bunu yapar.

AllSet Learning vikisinden iki ek. Birincisi, sıra ters de kurulabilir: 是……，而不是……. Önce doğruyu söylersin, yanlışı sona bırakırsın: 我是来学习的，而不是来玩的. İkincisi, 而 kesin zorunlu değildir; onu tutmak karşıtlığı netleştirir. Konuşmada 而 düşebilir: 不是我不想去，是没有时间.

Bu son örnek kalıbın bir başka biçimi: 不是不……，而是……, «istemediğimden değil; mesele şu». Bir isteği geri çevirirken yanlış bir sonucun önünü keser: 我不是不想帮你，而是今天真的走不开.

Kalıbın iki yarısı aynı türden olmalı. Ad karşısına ad, fiil öbeği karşısına fiil öbeği, sebep karşısına sebep gelir: 不是因为……，而是因为…….

既……又: iki nitelik birden

既 jì'yi Ders HSK4.10'da 既然 içinde gördün. Tek başına da bir eşle çalışır: 既 + A + 又 + B. Bir kişi, bir yer ya da bir iş iki niteliği aynı anda taşır: 这个房间既安静又干净.

汉典 bu kullanımı şöyle tanımlar: 既, 且, 又, 也 ya da 还 ile birleşip «iki durumun aynı anda bulunduğunu» gösterir. Vikiye göre A ile B sıfat, fiil ya da kısa öbek olabilir ve çoğu zaman aynı biçimdedir; ikisi de tek heceli ya da ikisi de iki heceli olunca kulağa daha iyi gelir.

İkinci eş 也 olabilir. Bu durumda iki yarı çoğunlukla fiil öbeğidir: 她既是我的老师，也是我的朋友. Olumsuzluk her yarıya ayrı girer: 他既没打电话，也没发短信.

Peki Ders HSK3.33'teki 又……又…… ile farkı ne? Ayrıldıkları yerler tabloda:

Vikideki 又……又 sayfası iki sıfatın ikisinin de iyi ya da ikisinin de kötü olmasını ister. Bu derste karışık duyguları da 既 ile bağlıyoruz: 我既高兴又有点儿紧张.

一方面……另一方面: bir meselenin iki yanı

一方面 yīfāngmiàn bir konuyu yanlara böler. 汉典'nin tanımı: iki ilişkili şeyi ya da bir şeyin iki yanını bağlar. Ders HSK4.11'deki 另 burada «öbür» işini görür: 另一方面 «öbür yandan».

İki yan aynı yöne de bakabilir, birbirine karşı da durabilir. Vikinin örneklerinden biri ikisini yan yana koyar: 他一方面想改变，一方面又害怕改变. Örnekte 另 düşmüş; 一方面……一方面…… da kullanılır. İkinci yanın önüne çoğu zaman 又, 也 ya da 还 gelir ve onu vurgular.

一边……一边 ile karıştırma. 一边 aynı anda yapılan iki eylemi verir: 一边吃饭一边看手机. 一方面 eylemleri değil, gerekçeleri ya da yönleri sıralar.

Karakter köşesi

考虑 kǎolǜ «düşünüp tartmak». 虑'nin eski biçimi 慮; 汉典 onu 思'den anlam, 虍'den ses alan bir karakter sayar ve ilk anlamını «düşünüp plan yapmak» diye verir. 优'nun solunda insan kökü, sağında sesi taşıyan 尤 var. Bugün 优点 «artı yan». 缺'nin solundaki 缶 toprak bir kap; 汉典'nin aktardığı 说文 tanımı «kap kırılmış». Kırık kaptan «eksik» anlamı çıkar: 缺点 «eksi yan», 缺钱 «parası eksik». 申'nin ilk biçimi şimşeği gösterir; bugünkü anlamı «bildirmek»: 申请 shēnqǐng «başvurmak», 申请表 «başvuru formu».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede reddedilen öğeyi «değil» işaretler ve doğrudan onun arkasına gelir: «Elma değil, armut yiyorum». Göksel ve Kerslake bu kullanımı eksiltili cümle olarak anlatır: iki yüklem aynıysa «değil» olumsuz yüklemin yerini alır ve doğru öğe sonra gelir. Sıra tersine de dönebilir: «Armut yiyorum, elma değil». Çince aynı iki sırayı tanır, ama olumsuzluk sözcüğü öğenin önüne geçer: 不是苹果，而是梨 ve 是梨，而不是苹果.

Aynı dilbilgisinde bir kalıp daha var: «Olanları görmedim değil, ama tam hatırlayamıyorum». Türkçe burada bir olumsuzu «değil» ile geri alır; Çincesi 不是不……，而是…… olur. İki dilde de amaç yanlış bir sonucu baştan kapatmak.

«Hem … hem (de)» ve «-DA … -DA» Göksel ve Kerslake'te eş ağırlıktaki öğeleri sıralar. 既……又 bunların karşılığıdır. Yüklem olumsuzsa Türkçe «ne … ne» der; Çince ise 既不……也不…….

En kaygan nokta «bir yandan». Türkçe onu iki işte kullanır: «Bir yandan yemek yedi, bir yandan telefona baktı» eşzamanlı eylemdir, Çincesi 一边……一边. «Bir yandan ucuz, öte yandan uzak» ise bir meselenin iki yönüdür, Çincesi 一方面……另一方面. Türkçe düşünürken «bir yandan» dediğinde dur ve sor: eylem mi sayıyorum, gerekçe mi?

Örnekler

Son örnek aynı tartıyı kalıpsız kuruyor: 优点 ve 缺点 bir listeye yakışır, 一方面 o listeyi akıcı bir cümleye çevirir.

Örnek diyalog

14 Temmuz 2027, çarşamba akşamı, yurdun önündeki bank. Gün boyu süren sıcak yeni kırılmış. 大卫 bu yazı Pekin'de geçiriyor; dizinde bir kalem ve birkaç kâğıt var.

Diyalogda 不是……而是 önce 大卫'nin çekingenliğini açıklıyor, sonra taşınma sebebi hakkındaki yanlış tahmini düzeltiyor, en sonda hesabı kimin ödeyeceğini belirliyor. 大卫'nin iki tarafı birbirine karşı duruyor; 一方面 bu yükü taşır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我搬家不是因为不喜欢宿舍，而是因为高阿姨的房子离学校更近。 (Wǒ bānjiā bú shì yīnwèi bù xǐhuan sùshè, ér shì yīnwèi Gāo āyí de fángzi lí xuéxiào gèng jìn.) Sebep karşısına sebep: iki yarıda da 因为.
2. 张老师既严格又关心学生。 / 张老师既很严格，也很关心学生。 İkinci biçimde iki yarı da derece zarfıyla birer yüklem öbeği oluyor; 也 bu yapıyı sever.
3. (a) 一边……一边: müzik dinlemek ve ödev yazmak aynı anda yapılıyor. (b) 一方面……另一方面: iki yön (rahatlık ve kira) sıralanıyor, eylem yok.
4. Örneğin: 一方面我很想回国工作，另一方面又舍不得这里的朋友。 İki yan birbirine karşı duruyorsa 又 iyi oturur; aynı yöne bakıyorsa 也 ya da 还.

Özet kartı

1. 不是 A，而是 B: A'yı reddeder, yerine B'yi koyar. Ters sıra: 是 B，而不是 A. Konuşmada 而 düşebilir.
2. 不是不……，而是……: «istemediğimden değil; mesele şu». İki yarı aynı türden: sebep karşısına sebep.
3. 不是……就是…… başka bir kalıptır: seçim, «ya o ya bu».
4. 既 A 又 B: iki nitelik birden. 也 ile fiil öbekleri, 既不/既没……也不/也没 ile olumsuz. 又……又'dan farkı: 也 ile kurulabilir, uzun öbek taşır, yön koşulu konmaz.
5. 一方面……另一方面: bir meselenin iki yanı; 另 düşebilir, ikinci yarıda sık sık 又, 也, 还. Eşzamanlı eylem için 一边.
6. Yeni karakterler: 虑, 优, 缺, 申.

Sonraki derse köprü

大卫'nin kâğıdındaki artılar ve eksiler alt alta karışık duruyordu; sırasız bir liste insanı karar vermekten alıkoyar. Sıradaki ders o maddelere sıra numarası veriyor: 首先 ilk gerekçeyi açar, 其次 ikincisini getirir. 于是 ise bir olayın doğal sonucunu arkasından bağlar. 大卫 gerekçelerini önem sırasına dizip okusa, kararın kendisi hangi kelimeyle gelirdi?