首先…其次…, 于是

Kanca

Bir dilekçe sık sık «Öncelikle…» diye açılır. TDK bu kelimeye iki anlam verir: «diğerlerine göre daha önce» ve «her şeyden önce». Biri zamandaki sırayı söyler, öbürü önemdeki sırayı.

Çincenin 首先'si de bu iki işi taşır. Arkasından gelen 其次 ise yalnız «ikinci» demez; bir şeyi «ikinci planda» bırakmak da demektir. Bir gerekçeyi 其次'nin arkasına yazan, okura sıradan fazlasını söyler.

Anlatım

Aynı rafta üç çerçeve

HSK 4 izlencesi ardışık birleşik cümleye (承接复句) üç çerçeve ekler: «首先……，其次……», «首先……，然后……» ve «……，于是……». Rafın HSK 3'teki sahibi 先……，再/然后…… idi; Ders HSK3.33'te gördün. Yeni üçlünün ilk ikisi bir sıra kurar, üçüncüsü bir olaydan doğan sonraki olayı anlatır.

首先: herkesten önce, her şeyden önce

汉典 首先 shǒuxiān için iki anlam verir. Birincisi «最先，最早»: bir işi başkalarından önce yapmak. Bu anlamda 首先 zarftır ve öznenin arkasına geçer: 这个建议是老李首先提出来的 «Bu öneriyi ilk Lao Li ortaya attı».

İkincisi «第一（用于列举事项）»: sayılan maddelerin birincisini açmak. Bu anlamda 首先 cümlenin başına geçer, çoğu zaman arkasına virgül alır. 汉典'nin örneği bir tören programına benzer: 首先，是老师讲话；其次，是学生代表发言 «Önce öğretmen konuşacak, ardından öğrenci temsilcisi söz alacak».

Ders HSK4.9'da 张老师 notlarını 第一点, 第二点, 第三点 diye saymıştı. O dizi istediğin kadar uzar: 第五, 第六. 首先……其次…… kısa bir dizi içindir; üçüncü madde gerekirse dizi çoğu zaman 最后 ile kapanır. 汉典 首先'nin karşıtı olarak da 最后'yi verir.

其次: ikinci sırada, ikinci planda

其次 qícì'nin 汉典'deki anlamları iki yöne açılır. Bir yanda sıra: «第二». Öbür yanda önem: 国语辞典 ikinci anlam olarak «次要的» der ve şu örneği verir: 价格还在其次，品质最重要 «Fiyat ikinci planda, en önemlisi kalite».

Bu ikinci anlam yüzünden, gerekçe sayarken 首先 ile 其次'nin yeri bir değer biçer. Bu derste şu kuralı izliyoruz: ağır olan gerekçe 首先'ye gider. Bir ev seçerken: 首先要看离学校远不远，其次才看房租. Buradaki 才 ikinci maddenin ancak birincisinden sonra hesaba girdiğini vurgular.

首先……然后: adımlar için

İzlencenin ikinci çerçevesi 首先'yi 然后 ile eşler. Burada sayılan şey gerekçe değil, yapılacak işlerin sırasıdır: bir form, bir makine, bir tarif.

先……然后 ile farkı iki noktada. 先 zarftır ve öznenin arkasında durur (我先去); 首先 ise maddeyi açan söz olarak cümlenin, hatta paragrafın başına geçebilir. Bir de ton farkı var: 首先……然后……最后 bir kullanma kılavuzunun, bir sunumun sesini taşır. Arkadaşına «önce şunu yapalım» derken 先 yeter.

于是: «bunun üzerine»

于是 yúshì iki olayı art arda bağlar: ikincisi birincisinin hemen ardından gelir ve ondan doğar. 汉典'nin tanımı iki koşulu birlikte verir: «紧接上事之后并由于上事而出现某种结果».

于 karakterini tanıyorsun. 是 ise eski Çincede «bu» da demekti; 汉典 bu zamir anlamını «此，这» diye verir. 于是 harfi harfine aşağı yukarı «bunun üzerine»dir.

AllSet Learning, 于是'nun kullanımını üç noktada özetler. 于是 iki cümlenin arasına gelir; ikinci cümlenin öznesi varsa onun önüne geçer: 我看大家都买了，于是我也买了. Yalnız olmuş biteni anlatır; bu yüzden cümlede sık sık 了 bulunur. Arkasına 就 alınca ikinci olayın hemen geldiği vurgulanır: 于是就走了. En çok hikâye anlatırken duyulur.

于是, 所以, 因此

所以 sebebi ve sonucu bağlar, zamana bakmaz. Gelecekten, emirden, öneriden söz edebilir: 明天要早起，所以你今天早点儿睡吧. 于是 burada kullanılamaz; ortada henüz olmuş bir olay yok.

因此 da sebep-sonuç bağıdır, yazıya yakındır; Ders HSK4.10'da gördün. Bir durumu da açıklar: 这个地方冬天很冷，因此来的人不多. 于是 bu cümleye de uymaz, çünkü art arda gelen iki olay değil, bir durum ve sonucu var.

于是 ise geçmişte yaşanmış iki olayı sırayla dizer; ikincisi çoğu zaman bir karar ya da bir eylemdir. 国语辞典'nin 《老残游记》'ten aldığı örnek iki bağlacı yan yana gösterir: 因为天阴，所以比平常更黑得早。于是喊店家拿盏灯来 «Hava kapalı olduğu için her zamankinden erken karardı. Bunun üzerine hancıya seslenip bir lamba getirtti». 所以 kararmayı sebebine bağlıyor; 于是 kararmanın ardından yapılan işi anlatıyor.

Karakter köşesi

志'de altta kalp kökü 心, üstte sesi veren 士; 志愿 «istek, gönüllülük», 志愿者 «gönüllü». 填'nin solunda toprak kökü 土; ilk anlamı bir çukuru doldurmak, bugün en sık 填表 «form doldurmak». 举 iki elle bir şeyi yukarı kaldırmaktı: 举手 «el kaldırmak»; 举例 bir örneği ortaya koymak. 例'nin sağında sıra anlamındaki 列 durur ve sesi o verir; 例子 «örnek», 例如 «örneğin».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sıralayarak saymanın resmî biçimi «öncelikle … ikinci olarak … son olarak» dizisidir. «Öncelikle» tıpkı 首先 gibi iki anlam taşır: TDK'nin ilk anlamı «diğerlerine göre daha önce olarak», ikincisi «her şeyden önce». 其次 için Türkçede tek bir karşılık yok: sırayı söylemek istersen «ikinci olarak», önemi söylemek istersen «ikinci planda». Çince ikisini aynı kelimeyle yapar.

于是'nin en yakın Türkçesi «bunun üzerine». Göksel ve Kerslake bu bağlacı zaman bildiren söylem bağlaçları arasında sayar: «önce», «sonra», «ondan sonra», «derken» ile aynı aile. Örneklerinde ücretlere zam yapılmaz, işçiler bunun üzerine greve gitmeye karar verir. 于是'nin yapısı da bu: bir olay, ardından ondan doğan bir karar.

Türkçe aynı işi bir ekle de görür: «Haberi duyunca hemen yola çıktı.» Çincede böyle bir ek yok; 于是 iki tam cümlenin arasına girer: 他听到消息，于是马上出发了.

«Dolayısıyla» ve «bu yüzden» ise Göksel ve Kerslake'te ayrı bir grupta, sonuç bildiren bağlaçlar arasında durur. Çincede onların karşılığı 因此 ve 所以'dur. «Bunun üzerine» ile «bu yüzden» arasındaki ayrım Çincedeki ayrımla örtüşür: biri olayların ardışıklığına bakar, öbürü sebebe.

Örnekler

Son iki cümlede 于是 kullanılamaz: biri bir öneri, öbürü bir durumun açıklaması.

Örnek diyalog

21 Temmuz 2027, çarşamba öğleden sonra, okulun kuzey kapısındaki mantı dükkânı. 大卫 telefonunda Şanghay'daki okulun başvuru formunu açmış; Deniz karşısında oturuyor.

大卫'nin formu iki ayrı sıra istiyor. Adımlar 首先……然后……最后 ile diziliyor; gerekçeler 首先……其次 ile, ve orada sıra önemi de söylüyor. 大卫'nin iki 于是'si geçmişte yaşanmış bir olaydan doğan kararı anlatıyor: yeniden yazınca netleşti, anlamayınca karar verdi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin: 我选这个房子，首先是因为离学校近，其次是因为房租合适。 (Wǒ xuǎn zhège fángzi, shǒuxiān shì yīnwèi lí xuéxiào jìn, qícì shì yīnwèi fángzū héshì.) Kirayı öne alan bir cevap da olur; ölçülen şey ağır bulduğun gerekçenin 首先'ye gitmesi.
2. (a) 于是: art arda iki geçmiş olay, ikincisi bir karar; 所以 de yanlış olmaz ama ardışıklığı söylemez. (b) Yalnız 所以: bir öneri, olmuş bir olay yok. (c) 因此 ya da 所以: bir durum ve sonucu.
3. 首先关灯，然后关窗户，最后锁门。 (Shǒuxiān guān dēng, ránhòu guān chuānghu, zuìhòu suǒ mén.)
4. Örneğin: 上星期六我的自行车坏了。于是我坐地铁去了图书馆。 (Shàng xīngqīliù wǒ de zìxíngchē huài le. Yúshì wǒ zuò dìtiě qùle túshūguǎn.) 了 olayın bittiğini gösteriyor.

Özet kartı

1. 首先 iki iş görür: zarf olarak «herkesten önce» (老李首先提出来的), sayma başında «öncelikle»; ikincisinde cümle başında durur.
2. 其次 hem «ikinci olarak» hem «ikinci planda» (还在其次) demektir. Gerekçe sayarken ağır olanı 首先'ye koy.
3. 首先……然后……最后 adımları dizer; gündelik konuşmada 先……然后 yeter. 第一、第二 istediğin kadar uzar; diziler birbirine karışmaz.
4. 于是 «bunun üzerine»: geçmişteki bir olaydan doğan ikinci olay. Cümlede sık sık 了, ardında sık sık 就; gelecekte, emirde, öneride kullanılmaz.
5. 所以 zamandan bağımsız sebep-sonuç; 因此 yazıya yakın, bir durumu da açıklar; 于是 olayların ardışıklığına bakar.
6. Yeni karakterler: 志, 填, 举, 例.

Sonraki derse köprü

大卫 Pekin'deki arkadaşlarını formdan çıkardı: onlar gitmemek için bir gerekçeydi. Oysa arkadaşlarını yazıp kararı yine de değiştirmemek mümkündü: «Pekin'de arkadaşlarım olmasına rağmen Şanghay'a gitmek istiyorum.» Sıradaki ders bunun üç bağlacını ayırıyor: engeli önce adıyla söyleyen 尽管, yazının ağır «ama»sı 然而 ve konuşmada sözü yumuşakça sınırlayan 不过. 大卫 bu cümleyi bir arkadaşına söylerken hangisini, bir mektuba yazarken hangisini seçer?