Sıklık: 往往, 偶尔, 重新, 老

Kanca

Bir arkadaşına «Haftaya sık sık ararım» diyebilirsin; söz verirsin, gelecek henüz olmamıştır. Çincede bunu 常常 ile söylersin: 下个星期我常常给你打电话. Aynı yere 往往 koyarsan cümle bozulur. 往往 de «çoğu zaman» der, ama yalnız olup bitmiş, gözlenmiş bir düzenin özetini çıkarırken.

Sabah altıda çalan bir alarm bir kez çaldıysa olaydır, her sabah çalıyorsa alışkanlık, oda arkadaşını uyandırıyorsa yakınma konusu. Bu derste gözleme dayanan 往往, ara sıra olanı anlatan 偶尔, işi baştan alan 重新 ve sesinde sitem taşıyan 老 var.

Anlatım

Sıklığı söyleyen eski tanıdıklar

Ders HSK2.6'da 常 ve 经常 ile tanıştın; 常常 ile 总是 üçüncü seviyenin sıklık zarflarıydı. Ders HSK3.7 ise tekrarı ikiye ayırdı: olmuş bir tekrar 又 ile, henüz olmamış bir tekrar 再 ile söylenir. Dördüncü seviye bu rafa beş kelime daha koyuyor: 重新, 往往, 偶尔, 再次 ve 老. Yerleri de eskileri gibi: özne ile fiil arası.

往往: gözlenmiş bir düzen

往往 wǎngwǎng ile 常常 çoğu cümlede yer değiştirebilir: 冬天的时候，这儿常常（往往）下雪. Ayrıldıkları yer, 往往'nun bir dayanak istemesidir. Cümle olayın hangi koşulda, hangi durumda, kiminle ya da neyin ardından tekrarlandığını da söylemelidir. 这儿常常下雪 tek başına doğru bir cümledir; *这儿往往下雪 ise yarım kalır, çünkü kar yağışını bağlayacak bir koşul yok. «Kışın» eklenince 往往 yerine oturur.

Aynı kaynağa göre 往往 şimdiye kadar olanın özetidir; gelecekten, dilekten, sözden söz edemez. «Sık sık yazacağım», «Emekli olunca sık sık geziye çıkarım» gibi cümlelerde yalnız 常常 kullanılır.

Chinese Grammar Wiki aynı çizgiyi soru ve öneri cümlesine de çeker. 你们常常见面吗？ kurulur, 往往 ile soru kurulmaz. 你应该常常去运动 bir öneridir ve 往往 bu işi yapamaz. Olumsuz biçim de yalnız birinde var: 不常 «pek değil» der, 不往往 diye bir biçim yoktur.

偶尔: ara sıra

偶尔 ǒu'ěr 常常'nun karşı ucudur. 汉典'nin 国语辞典 bölümü onu «有时候» diye tanımlar ve karşıtları arasında 经常 ile 常常'yu sayar. Fiilin önüne gelir; bu dersin örneklerinde yanında çoğu zaman 也 ya da 会 var: 我平时不喝咖啡，偶尔也喝一杯.

Yazımda bir bölge farkı var. 国语辞典 aynı kelimenin 偶而 ve 偶然 biçimlerinde de yazıldığını not eder; izlencenin biçimi 偶尔. 偶尔'deki 尔 burada «sen» demiyor: 汉典 onun «如此» anlamını verirken örnek olarak tam bu kelimeyi gösterir.

重新: baştan, bu kez başka türlü

重新 chóngxīn «yeniden» der, ama 再'nin yerini her zaman tutmaz. 汉典 onu «从头开始，再一次» diye tanımlar: işe baştan başlamak. 中国华文教育网 iki kullanımını ayırır: bir eylemin bir kez daha yapılması, ve yeni bir koşulda eylemin değiştirilerek yapılması. 重新 çoğu zaman ikincisini taşır. İlk sonuç atılır, iş baştan kurulur.

再写一遍 «bir kez daha yaz» der; ilk yazı belki iyidir. 重新写一遍 ilk yazının tutmadığını, işin boş kâğıttan başladığını söyler. Ders HSK3.7'de 再'nin henüz olmamış tekrara bağlı olduğunu gördün; 重新'nin böyle bir sınırı yok. 我重新写了一遍 olmuş bir işi anlatır. 汉典'nin 国语辞典 bölümündeki örnek de geçmişte anlatılan bir sahneden: 又重新摆出酒来, sofra bir kez daha, baştan kuruluyor.

再次 zàicì aynı rafta duruyor ve 汉典 onu «再一次» ya da «第二次» diye tanımlar: sayılan bir tekrar. Bu derste onu yalnız tanıman yeter.

老: hep, yine, her seferinde

老'yu iki kılıkta tanıyorsun: sıfat olarak «yaşlı», üçüncü seviyede önek olarak 老张. Fiilin önüne geçtiğinde üçüncü bir iş görür. 汉典 bu anlamı «总是，经常» diye verir, örneği 老是生病. Biçim 老 ya da 老是 + yüklem: 他老迟到, 你怎么老是不高兴？

Chinese Grammar Wiki 老是'yu 总是 ile değiştirilebilir sayar, ama tonunu ayırır: 老 çoğu zaman memnuniyetsizlik taşır. Konuşan tekrarı söylerken bıkkınlığını da söyler; 老 en çok iki kalıpta duyulur: 你怎么老…… sorusunda ve 别老…… yasağında. 总是 aynı yeri tarafsız doldurur: 他总是第一个到教室 bir övgü olabilir; 他老第一个到 dersen dinleyen sesinde bir sitem arayabilir.

Karakter köşesi

偶'nin solundaki insan kökü anlamı, sağdaki 禺 sesi taşır; 汉典 ilk anlamını insan biçiminde yontulmuş tahta kukla olarak verir, «rastlantı» anlamı sonradan geldi: 偶然, 偶尔. 闹 kapı kökü 门 ile 市'den kurulur ve 汉典 onu pazar yerindeki gürültüyle açıklar; bugün 热闹 «kalabalık ve şen», 闹钟 «çalar saat». 烦 ateş kökü ile başı gösteren 页'yi birleştirir, ilk anlamı baş ağrısıyla gelen ateş; bugünkü «bunalmak» anlamı ondan, 麻烦 da aynı karakterle yazılır. 夜 akşamın ve gecenin karakteri: 夜里, 半夜.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sıklığı anlatan zarfları bol tutar: hep, her zaman, sık sık, genellikle, bazen, arada bir, arasıra, zaman zaman. Göksel ile Kerslake bu listeyi sıklığın genel ölçüsünü veren zarflar olarak sıralar. 偶尔'ye en yakın düşen «arada bir»dir; 老'ye en yakını «hep». Vurgu bölümlerindeki bir örnek, «Kitapları hep yerde bırakıyorsun», Türkçe konuşanın kulağına hemen bir yakınma olarak gelir. 你老把书放在地上 aynı işi görür.

往往'nun koşul arayan doğasına Türkçenin fiil ekleri yardım eder. Göksel ile Kerslake, geniş zamanın bir kural ya da ilke gibi sunduğu genellemeyi, -iyor ekinin konuşanın gözlemine dayanan genellemesinden ayırır: «Para mutluluk getirmez» bir özdeyiştir, «Para mutluluk getirmiyor» yaşanmış bir tecrübe. 往往'nun Türkçesi çoğu zaman «genellikle» ile ikinci türden bir yüklemdir: «Kışın burada genellikle kar yağıyor.»

«Yeniden» konusunda da Türkçe bir ayrım yapar. Gene, yine, tekrar ve yeniden aynı rafta durur, ama Göksel ile Kerslake «yeniden»in bazen «her şeyi baştan» anlamına geldiğini not eder: «Binayı yıkıp yeniden yapacaklarmış.» 重新 tam bu «yeniden»dir; 再 ise «bir kez daha»ya yakın kalır.

Örnekler

Son cümle bir annenin vedası; iki dilek de geleceğe dönük, 往往 ikisine de giremez. Altıncı cümlede 总是 bir övgü taşıyor.

Örnek diyalog

8 Haziran 2027 salı, sabah 06.00, yurt odası. Geçen salı çalmayan saatin yerine Deniz telefonuna yeni bir alarm kurdu; bu kez alarm fazla çalıyor. Beş dakikadır susmadı, Deniz banyoda. 小林 yatağında doğruluyor.

小林'nın ilk 老'su bir yakınma; Deniz'in 偶尔'si onu küçültmeye çalışıyor, 小林 sayıyla geri itiyor. Deniz'in iki 重新'si iki ayrı şeyi baştan kuruyor: alarmı ve hesabı. 又看了一遍'deki 又 olmuş bir tekrar, 小林'nın 再'si henüz olmamış bir uyku. 往往 iki kez geçiyor, ikisinde de koşuluyla: erken kalkanlar, pazar akşamları.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 重新: bilgisayar baştan kuruluyor (装 «kurmak»). (b) 往往: «yağmurlu günlerde» koşulu var. (c) 老: 别老 kalıbında bir sitem. (d) 偶尔: 不常 ile uyumlu «arada bir».
2. 孩子们应该常常给妈妈打电话。 (Háizimen yīnggāi chángcháng gěi māma dǎ diànhuà.) Cümle bir öneri ve geleceğe dönük; 往往 ne öneride ne gelecekte kullanılır.
3. Örneğin: 你为什么不关闹钟？ (Nǐ wèishénme bù guān nàozhōng?) ya da 你总是不关闹钟吗？ (Nǐ zǒngshì bù guān nàozhōng ma?) 老 düşünce sitem de düşer.
4. Örneğin: 小明累了的时候，往往一句话也不说。 (Xiǎo Míng lèile de shíhou, wǎngwǎng yí jù huà yě bù shuō.) Koşul: yorgun olduğu zamanlar.

Özet kartı

1. 往往 gözlenmiş bir düzeni özetler ve koşulu cümlede ister: 冬天的时候，这儿往往下雪. Gelecek, dilek, soru ve öneride kullanılmaz; olumsuz biçimi yoktur.
2. 常常 koşulsuz «sık sık»tır ve geleceğe de gider: 我会常常给你写信. Olumsuzu 不常.
3. 偶尔 «arada bir», 常常'nun karşıtı; çoğu zaman 也 ya da 会 ile: 偶尔也喝一杯. Bölgesel yazımlar: 偶而, 偶然.
4. 重新 işi baştan, çoğu zaman değiştirerek yapar ve olmuş işe de bağlanır: 我重新写了一遍. 再 bir kez daha yapmayı ister ve henüz olmamış tekrara bakar. 再次 «bir kez daha», sayılan bir tekrar.
5. 老 (是) + yüklem «hep», çoğu zaman sitemle: 你怎么老迟到？, 别老看手机. 总是 aynı yeri tarafsız doldurur.

Sonraki derse köprü

Sıklık zarfları bir tekrarı ölçtü. «却, 也许, 恐怕» dersinde fiilin önündeki yuvaya konuşanın tavrı giriyor: bozulan bir beklenti ve iki ayrı tahmin. 却'nun Türkçesi çoğu zaman «ama» olur, oysa yeri cümlenin başı değildir. 也许 ile 可能 aynı ihtimali iki ayrı kelime türüyle söyler. 恐怕 ise hoşa gitmeyecek bir haberin darbesini hafifletir. Deniz pazar akşamı taşınma fikrini annesine açınca hangisini duyacak: «belki» mi, «korkarım» mı?