Zaman: 从来, 本来, 忽然, 按时, 赶快

Kanca

Sözlüğe bakarsan 本来 ile 原来'nun ilk anlamı aynıdır: «başta, önceleri». Kapıyı açan kişiyi tanıyınca yine de 原来是你！ dersin; 本来 bu cümleye hiç girmez. Birinin sesi bir keşfi, ötekininki bozulan bir planı taşıyor.

Bu dersin zarfları bir olayı zamana bağlar: bir alışkanlık hiç bozulmamış mı (从来), olaydan önce ne düşünülüyordu (本来), olay habersiz mi geldi (忽然), bir takvime uyuldu mu (按时), vakit daralıyor mu (赶快).

Anlatım

从来: hiçbir zaman

从来 cónglái «şimdiye kadar hep» demektir, ama günlük dilde neredeyse her zaman bir olumsuzlukla gelir ve Türkçenin «hiç, hiçbir zaman»ına döner. 汉典 kelimeyi «从以前到现在» diye tanımlar; çeviri bölümü İngilizce karşılığa bir not düşer: olumsuz cümlede «never».

İki kalıbı var. Alışkanlık için 从来 + 不: 张老师从来不迟到 «Zhang Hoca hiç geç kalmaz». Deneyim için 从来 + 没 + fiil + 过: 我从来没吃过这种菜 «Bu yemeği hiç yemedim». 过'yu deneyim eki olarak Ders HSK2.1'den biliyorsun.

Gündelik konuşmada 从来 tek heceye inebilir: 从不, 从没. İzlence 从'yu da zaman zarfları arasında ayrıca sayar. Olumlu cümlede de geçebilir, ama seyrektir.

本来: başta öyleydi, sonra değişti

本来 běnlái'nin ilk işi olaydan önceki durumu ya da planı göstermektir. Arkasından çoğu zaman 可是 ya da 但是 gelir ve planın bozulduğunu söyler: 我本来想坐地铁，可是下雨了，就打车了 «Metroya binecektim, ama yağmur yağdı, taksiye bindim». Türkçede «aslında … ama» ya da «-ecektim ama» kalıbına oturur.

İkinci işi 本来 + 就 ile kurulur ve «zaten, doğası gereği» der: 学外语本来就不容易 «Yabancı dil öğrenmek zaten kolay değil». 汉典'deki 国语辞典 bu anlamı ayrı bir madde olarak verir: «表示理所当然».

本来……可是 da 原来 da bir beklenti karşıtlığı (反预期) taşır: biri tutmayan bir planı, öteki beklenmedik bir gerçeği haber verir.

本来 ile 原来

原来 yuánlái'yu Ders HSK2.28'de «meğer» diye gördün. İki kelimenin ayrıldığı üç nokta var.

«Meğer, demek ki» anlamı yalnız 原来'ya aittir: 原来是你！ Konuşan bilmediği bir şeyi o anda öğreniyor.

«Zaten, doğal olarak» anlamı yalnız 本来'ya aittir: 本来就应该这样 «Zaten böyle olması gerekir». Sıfat gibi ismin önüne gelip «önceki, eski» demek 原来'nun işidir: 我原来的手机 «eski telefonum».

Ortak bölge «başta, önceleri» anlamıdır. 国语辞典 原来'yu bu anlamda doğrudan 本来 ile açıklar; 我本来住在三楼 ile 我原来住在三楼 aynı bilgiyi verir. Bu bölgede seçim serbesttir; öteki iki anlamda değildir.

忽然 ile 突然

忽然 hūrán «birden, ansızın». 汉典 onu bir hareketin ya da durum değişikliğinin hızlı ve beklenmedik gelişi diye tanımlar; örneği 天气忽然冷了起来.

突然 tūrán'ı Ders HSK2.19'da fiilin önünde gördün: 马克突然站起来了. Fiilin önünde ikisi aynı işi yapar. Ayrıldıkları yer şu: 忽然 yalnız zarftır, 突然 ise sıfat da olabilir. 这个决定太突然了 «Bu karar çok ani oldu» ya da 突然的情况 «ani durum» olur; buralarda 忽然 kullanılmaz. Kural kısa: 很, 太 ya da 的 ile karşılaşıyorsan 突然. 国语辞典 突然'yı Tayvan okunuşuyla tú rán diye verir; izlencenin standart okunuşu tūrán.

按时: belirlenen saatte

按时 ànshí bir saate ya da takvime uymayı anlatır. 汉典'nin tanımı «依照约定或规定的时间»; eşlikçileri belli işlerdir: 按时吃药, 按时交作业, 按时交房租.

按 tek başına «-e göre» demektir; 按时 kelimesi kelimesine «zamana göre». Sözlüğün yakın anlamlılar listesinde 准时 ve 守时 duruyor. 准时 saatin kendisine vurgu yapar: 火车准时到了 «Tren tam saatinde geldi».

赶快 ve 赶紧: hemen, vakit kaybetmeden

赶快 gǎnkuài ile 赶紧 gǎnjǐn ikisi de «çabuk, hemen» der ve çoğunlukla bir isteğin ya da bir tepkinin içinde geçer: 赶快走吧！ «Hemen gidelim!», 我听见电话响，赶紧跑过去 «Telefonun çaldığını duydum, hemen koştum». 汉典 ikisini birbirinin yakın anlamlısı olarak listeler; 赶快 «从速行动，抓紧时间», 赶紧 «抓紧时机，毫不拖延».

Karakter köşesi

按'nın ilk anlamı elle bastırmaktır; 按电梯 asansörün düğmesine basmak. Sağdaki 安 sesi taşır. 赶'nin geleneksel biçimi 趕; sadeleşmiş biçimde koşma kökü 走'nin içine 干 oturur. 忽'nun ilk anlamı «birden» değil, «önemsememek»; bu anlam 忽视 ve 忽略 kelimelerinde yaşıyor. Altındaki kalp kökü 心, üstündeki 勿 sesi verir. 底 bir şeyin dibidir; zamana geçince 月底 «ay sonu», 年底 «yıl sonu» olur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «hiç»i 从来'ya çok benzer. Göksel ile Kerslake «hiç» ve «hiçbir zaman»ı olumsuzlukla etkileşen ifadeler arasında sayar: düz cümlede «hiç» bir olumsuzluk ekini ister ve onu güçlendirir. «Hiç geç kalmaz» cümlesinde «hiç» tek başına «never» değildir; anlamı «-maz» ile birlikte doğar. 从来 de öyle: 不 ya da 没 olmadan «hiçbir zaman» demez. Ayrıldıkları yer soru cümlesi. Türkçede «Hiç Pekin'e gittin mi?» olumsuzluksuz bir sorudur ve «hiç» burada «ever» anlamındadır. Çincede bu soru 从来 ile kurulmaz; düz 你去过北京吗？ yeter.

本来 için Türkçe çoğu zaman bir ek kullanır: «Metroya binecektim». «-ecektim» geleceği geçmişin içine koyar ve bir «ama» bekletir; 本来……可是 da aynı beklentiyi kurar. Aynı gramer «aslında»yı karşıtlık bildiren bağlaçlar arasında sayar, 本来 de devamına ters düşecek bir bilgi hazırlar. 本来就 ise Türkçenin «zaten»ine oturur.

«Hemen» ve «bir an önce» 赶快'nın komşuları; 按时 için Türkçede tek kelime yeter: «zamanında».

Örnekler

Üçüncü cümlede 本来 planı kuruyor, 忽然 onu bozan olayı getiriyor.

Örnek diyalog

1 Haziran 2027 salı akşamı. Deniz sabah HSK 4 dersine beş dakika geç kalmıştı: çalar saati çalmamış, 小林 onu son anda uyandırmıştı. Akşam 小明 ile birlikte 高阿姨'nın altıncı kattaki evine gidiyor; elinde bir paket Türk çayı var.

小明, Deniz'in 从来不晚'ını sabahki gecikmeyle sınıyor. Deniz'in iki 本来'su bozulan bir planı, 高阿姨'nınki «zaten» anlamını taşıyor; onun 原来是这样'ı ise gecikmenin sebebini o anda öğrenmenin sesi. Sondaki 赶紧 ile 赶快 aynı işi görüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 原来: konuşan o anda kimin geldiğini anlıyor. (b) 本来: 本来就 «zaten». (c) İkisi de olur: «önceleri» anlamı ortak bölge.
2. 张老师从来不……: örneğin 张老师每天早上跑步，从来不休息。 (Zhāng lǎoshī měitiān zǎoshang pǎobù, cónglái bù xiūxi.) Deneyim için: Deniz从来没去过西安。 (Deniz cónglái méi qùguo Xī'ān.)
3. (a) Yalnız 突然: 太……了 içinde yüklem olan bir sıfat gerekiyor. (b) İki seçenek de doğru: fiilin önünde zarf.
4. Örneğin: 你赶快走吧！火车从来都是按时开的。 (Nǐ gǎnkuài zǒu ba! Huǒchē cónglái dōu shì ànshí kāi de.) Burada 从来 olumlu cümlede: seyrek, ama mümkün.

Özet kartı

1. 从来 neredeyse hep olumsuzla: alışkanlık için 从来不, deneyim için 从来没……过. Konuşmada 从不, 从没.
2. 本来 iki iş görür: bozulan bir planı kurar (本来……可是), ya da 就 ile «zaten» der (本来就).
3. 原来'nun kendine ait iki işi var: «meğer» (原来是你) ve ismin önünde «eski, önceki» (原来的手机). «Başta» anlamında 本来 ile örtüşür.
4. 忽然 yalnız zarftır; 突然 sıfat da olur. 很, 太 ya da 的 ile kurulan yerde 突然.
5. 按时 belirlenmiş ya da anlaşılmış zamana uymaktır: 按时吃药, 按时交房租.
6. 赶快 ve 赶紧 ikisi de «hemen, vakit kaybetmeden»; bu derste birbirinin yerine geçiyor.

Sonraki derse köprü

Burada öğrendiğin zarflar olayı zamanda konumladı. Sıradaki ders, «Sıklık: 往往, 偶尔, 重新, 老», aynı olayın kaç kez döndüğünü soruyor. Gözlenmiş bir düzeni özetlemek ile geleceğe söz vermek neden aynı zarfla kurulmuyor? Ara sıra olan nasıl söylenir, bir iş baştan ve bu kez başka türlü nasıl yapılır, bir tekrar ne zaman sitem olur? Deniz'in çalar saati bu sabah sustu; ya her sabah fazla çalarsa?