Kapsam: 全, 光, 仅, 至少, 共

Kanca

Bir kira sözleşmesinin ilk maddesi şöyle başlayabilir: 租期：2027年9月1日至2028年8月31日，共十二个月. Aynı bilgiyi ev sahibi telefonda başka kelimelerle söyler: 从九月到明年八月，一共十二个月. Sayılar değişmedi; değişen, aralığı açan 至 ile toplamı veren 共.

Kapsam zarfları cümlenin «ne kadarını» ayarlar: hepsini mi, yalnız birini mi, en az ne kadarını, toplamda kaçını. Bu dersin beş kelimesi, zaten bildiğin 都 ve 只 ile aynı işi paylaşıyor; her biri ya başka bir yöne bakıyor ya da başka bir ortamda duyuluyor.

Anlatım

Önce bildiklerin: 都 sola, 只 sağa

Ders HSK1.33'te 都'nun kendinden önceki çoğulu topladığını gördün: 我们都去 «hepimiz gidiyoruz». 只 ise Ders HSK3.32'de «yalnız» diye girdi ve bakışı ters yöne çevirdi: 我只喝茶 cümlesinde sınırlanan şey fiilin arkasındaki 茶. İkisi de fiilin önünde durur; biri soldaki kalabalığı sayar, öteki sağdaki tek şeyi ayırır.

全 ve 全都: bir kişi bile dışarıda değil

全 quán sıfat olarak ismin önüne gelir: 全家 «bütün aile», 全班 «bütün sınıf». Zarf olarak fiilin önüne geçer ve 都 gibi sola bakar: 同学们全来了 «Arkadaşların hepsi geldi». 汉典 bu anlamı tek kelimeyle verir: «都», örneği de 代表全来了.

全 çoğu zaman 都 ile birlikte gelir. İsmin önündeyse kalıp 全 + isim + 都: 我们全家都去过北京. Fiilin önündeyse ikisi yapışır: 大家全都到了. 全都 «istisnasız hepsi» demenin vurgulu yolu.

Olumsuzlukta 全, 都'nun HSK1.33'teki ikiliğini tekrarlar. 不 ya da 没 arkadaysa hiçbiri: 他们全都没去 «Hiçbiri gitmedi». Öndeyse hepsi değil: 我没全听懂 «Hepsini anlamadım, bir kısmını anladım».

光: yalnız bu, başka bir şey değil

光 guāng'ın ilk anlamı «ışık», ama zarf olarak 只 ile aynı yere oturur ve sağa bakar: 别光看手机 «Yalnız telefona bakma». 汉典 bu anlamı «单，只» diye verir, örneği 光剩下一口气. 光 çoğu zaman bir sitem taşır: başka bir şey de yapılmalıydı, yapılmadı.

光'nın sık bir kalıbı 光……就……: 光押金就四千五 «yalnız depozito dört bin beş yüz». Gerisi söylenmez: yalnız bu kalem bu kadarsa toplamı sen düşün.

汉典 bu anlama bir üslup etiketi koymaz. Yine de verdiği örnek bir konuşma cümlesidir ve bu derste 光'yı da konuşmada kullanacaksın; yazıda aynı işi 仅 görür.

Aynı karakter fiilin ARKASINA geçince başka bir iş görür: sonuç tümleci olur. 吃光 «yiyip bitirmek», 花光 «harcayıp tüketmek». 汉典 bu anlamı «完了，一点不剩» diye tanımlar. Yer kuralı basit: fiilden önce «yalnız», fiilden sonra «hiç kalmadı».

仅 ve 仅仅: yazının «yalnız»ı

仅 jǐn da sağa bakar, ama yazıda yaşar. Chinese Grammar Wiki'nin resmî ve gündelik işlev kelimeleri tablosu konuşmadaki 只有'nin yazıdaki karşılığı olarak 仅'yu gösterir. İlan ve sözleşme 仅 der; arkadaşına 只 dersin.

仅'nun bir ayrıcalığı, bir sayının ya da ismin önüne fiilsiz gelebilmesidir: 他仅十岁 «Yalnızca on yaşında». 汉典'nin örnekleri de böyle: 仅有二元, 仅见他三次.

仅仅 ikilenmiş hâli; 汉典 onu «相当于"只"但语气更强» diye anlatır: «只 gibi, ama tonu daha güçlü». 仅仅一次 «yalnızca bir kez, o kadar».

至少: alt sınır

至少 zhìshǎo «en az». Bir sayının önüne gelir ve alt sınırı çizer: 至少要走二十分钟 «En az yirmi dakika yürümek gerekir». 汉典'nin tanımı «表示最小的限度», karşıtı 至多 «en çok».

İkinci kullanımı sayısızdır. Cümlenin başına ya da fiilin önüne geçip «en azından» der: 你至少给妈妈打个电话吧 «En azından annene bir telefon et». Burada ölçülen miktar değil, istek: konuşan daha azına razı.

至'nun kendisi iki şey söyler. 汉典'ye göre bir anlamı «到»: 从古至今 «eskiden bugüne». Öteki anlamı «极、最», yani «en»; 至少 tam olarak «en az» demek. Sözleşmedeki 9月1日至8月31日 ilk anlamı kullanır; ev sahibi aynı aralığı telefonda 从九月到明年八月 diye söyledi.

共 ve 一共: toplam

一共'u Ders HSK1.42'de kasada öğrendin. 共 gòng aynı toplamı tek heceyle verir. 汉典'nin tanımı «总计，合计». Doğrudan sayının ya da 有'nin önüne gelir: 共十二个月, 共有三个房间.

Sözlük ikisine aynı anlamı verir ve üslup etiketi koymaz; ayrıldıkları yer biçim. 共 tek hecedir ve doğrudan bir sayıya ya da 有'ye bağlanır, bu yüzden sözleşme gibi sıkı bir metne kolayca sığar. Bu derste 共'yu kâğıtta, 一共'u yüksek sesle yapılan hesapta göreceksin: sözleşmenin 共十二个月'si konuşulurken 一共十二个月 olur.

Karakter köşesi

光'nın eski biçimi 汉典'ye göre bir insanın üstünde ateş; bugün kökü 儿. 至 kendi başına bir köktür. 费'nin altında para kökü 贝, üstünde sesi taşıyan 弗: 水费 «su ücreti», 电费 «elektrik ücreti», 费用 «masraf». 剩'nin solundaki 乘 sesi verir, sağında bıçak kökü 刂 durur; 剩下 «geriye kalmak». 份 insan kökü ile sesi veren 分'den kurulur; sözleşmenin nüshası da 份 ile sayılır: 两份合同.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «yalnız» anlamını veren kelimeler kalabalık: yalnız, ancak, sadece, sırf, salt, bir tek. Göksel ile Kerslake bunlara «dışlayıcı zarflar» adını veriyor ve yerlerini açıkça tarif ediyor: zarf, cümlenin odaklanan öğesinin hemen önüne geçer. «Mektubu yalnız Mustafa'ya göstermiştim» ile «Yalnız iki kez geldiler»de zarf her seferinde sınırladığı şeye yapışıyor.

Çincede 只 ve 光 bu esnekliği tanımıyor; ikisi de fiilin önünde kalıyor, neyin sınırlandığını vurgu ve bağlam söylüyor. 我只给小明打了电话 çoğu bağlamda «Yalnız Xiao Ming'i aradım» diye anlaşılır, ama «Xiao Ming'i yalnızca aradım, yanına gitmedim» okuması da açıktır; Türkçe bu iki anlamı zarfın yeriyle ayırır, Çince vurguyla. Üç «yalnız» arasında fiile bağlanmak zorunda olmayan 仅: 他仅十岁, Türkçenin «Yalnızca on yaşında»sına en yakın diziliş.

«Hepsi» için Türkçe çoğu zaman özneyi değiştirir. «Öğrencilerin hepsi geldi» derken öznenin yerine «hepsi» geçer; «hepimiz» özne olunca yüklem kişi ekini zorunlu alır. Çince özneyi olduğu gibi bırakır ve kapsamı fiilin önüne taşır: 同学们全都来了.

«En az» iki dilde aynı yolu izler: «En az yirmi dakika», «En azından bir telefon et». Türkçe isteğe bir ek getirir, Çince ikisini de 至少 ile söyler.

Örnekler

Son iki cümle yazıdan; 本次 «bu sefer» de duyuru dilinin kalıbı. İkinci cümlede 光 fiilin önünde, üçüncüde arkasında.

Örnek diyalog

29 Mayıs 2027 cumartesi, öğleden sonra. 高阿姨 sözleşme taslağının ve evin ilanının fotoğrafını Deniz'e göndermiş; Deniz ve 小明 yurt odasında okuyor.

Kapı açılıyor; 小林 kütüphaneden dönüyor ve masadaki ilanı görüyor.

İlk iki replik kâğıttan okunuyor: 至, 共, 仅, 全部. Hesaba geçince 小明 toplamı 一共 ile, Deniz kendi parasını 只 ile söylüyor. 光 dört kez geçiyor: depozitoyu ayırıyor, paranın bittiğini söylüyor, kitap merakına ve yemek pazarlığına sınır koyuyor. Deniz'in 至少'su 小林'yı teselli ediyor; 小林'nınki bir pazarlığın alt sınırı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 共: derslerin toplamı. (b) 光: sitemli «yalnız». (c) 至少: alt sınır. (d) 全都: istisnasız hepsi. (e) 仅: yazı dilinin «yalnız»ı.
2. 他们全都没听懂。 (Tāmen quándōu méi tīngdǒng.) «Hiçbiri anlamadı.» 他们没全听懂。 (Tāmen méi quán tīngdǒng.) «Hepsi anlamadı, bir kısmı anladı.»
3. Örneğin: 你今天光玩儿游戏了！至少看半个小时书吧。 (Nǐ jīntiān guāng wánr yóuxì le! Zhìshǎo kàn bàn ge xiǎoshí shū ba.)
4. 一共十二个月 (yígòng shí'èr ge yuè) ve 骑车只要十五分钟 (qí chē zhǐ yào shíwǔ fēnzhōng). Yazının 共'su konuşmada 一共, 仅'su 只 olur.

Özet kartı

1. Kapsam zarfları fiilin önünde durur ve ya soldaki çoğulu toplar (都, 全) ya da sağdaki öğeyi sınırlar (只, 光, 仅).
2. 全 sıfat olarak ismin önünde (全家, 全班), zarf olarak fiilin önünde; çoğunlukla 都 ile: 全都. 全都没 hiçbiri, 没全 hepsi değil.
3. 光 = «yalnız», konuşma cümlelerinde, sık sık sitemle; 光……就…… bir kalemden toplamı sezdirir. Fiilin arkasında 光 «tükenmiş»: 吃光, 花光.
4. 仅 ve 仅仅 yazının «yalnız»ı; bir sayının önüne fiilsiz gelebilir: 他仅十岁. 仅仅 daha vurguludur.
5. 至少 sayının önünde alt sınır, cümlenin başında «en azından». 至 yazıda «-e kadar»: 9月1日至8月31日.
6. 共 ve 一共 aynı toplam; 共 tek hecedir, sayıya ya da 有'ye doğrudan bağlanır: 共十二个月, 共有十六个班.

Sonraki derse köprü

Kapsam zarfları miktarı ayarladı: ne kadarı, kaçı, en azından ne. Sıradaki ders, «Zaman: 从来, 本来, 忽然, 按时, 赶快», aynı yere, fiilin önüne, zamanı koyuyor. Bir şeyin hep böyle olup olmadığını, başta nasıl düşünüldüğünü, birden mi geldiğini, vaktinde mi yapıldığını ve acele edilip edilmediğini söyleyen beş kelime. Deniz kirayı her ay vaktinde ödeyeceğini 高阿姨'ya nasıl söyleyecek?