Derece: 十分, 更加, 稍微, 尤其, 多么

Kanca

八点十分 bir saattir: sekizi on geçe. 等了十分钟 bir süredir: on dakika bekledim. 我十分高兴 ise ne saat ne süre; «çok sevindim» demektir.

Derece anlamı kelimenin kendi içinden gelir. Eski metinlerde 十分 «onda on», yani «tam, eksiksiz» demekti; Bai Juyi'nin bir dizesinde dolu bir kadehi anlatır. Bir şey on parçanın onuna ulaşmışsa artık «çok»tur.

Anlatım

Dördüncü düzeyin listesi

HSK 1'de 很, 非常, 太, 真 ve 有点儿 ile başladın (Ders HSK1.21); üçüncü düzeyde 更, 比较, 挺, 特别 ve 极了 merdiveni kurdu (Ders HSK3.11). İzlence şimdi bu merdivene altı üye ekliyor: 十分, 更加, 稍, 稍微, 尤其, 多么.

Yeni gelenlerin ikisi eski basamakların ikizi: 更加 更'nin, 十分 非常'nin yanında durur. 稍微 farkın küçüklüğünü, 尤其 bir kümenin içinden öne çıkan üyeyi ölçer.

十分: on parçanın onu

Zarf olarak 十分 sıfatın ya da duygu fiilinin önüne gelir ve 很 ile 非常'nin anlamını taşır: 十分满意 «çok memnun», 十分难过 «çok üzgün». 汉典 onu 很, 甚, 非常, 极其 ile açıklar. Kalıplaşmış bir teşekkür de vardır: 十分感谢 «çok teşekkür ederim».

Saat ve süreyle karışmasın diye cümledeki yerine bak. Bir saatin ardından gelen 十分 dakikadır (八点十分). Arkasında 钟 varsa süredir (十分钟). Sıfatın ya da fiilin önünde duruyorsa derecedir. Sözlük bir anlam daha verir: «on puan».

更加: 更'nin yazıdaki ikizi

更加 anlamca 更 ile aynıdır: bir şey zaten bir ölçüdeyken bir basamak daha çıkar. 李晓琪'nin işlev sözcükleri el kitabı iki ayrım koyar: 更加 daha çok yazı dilinde görülür, 更 ise konuşmada da yazıda da; 更加 çoğunlukla iki heceli kelimelerin önüne gelir.

Bu yüzden 更好, 更快 ve 更多 kulağa doğal gelir, 更加 ise 努力, 关心, 方便 gibi kelimelerin önünde yerini bulur. 比'li cümlede de çalışır, 比'siz cümlede de: 大家比以前更加关心环境 «Herkes çevreyle eskisinden daha çok ilgileniyor»; 下了一天雨，路更加难走了 «Bütün gün yağmur yağdı, yol daha da zor yürünür oldu».

稍微: tek başına durmayan «biraz»

稍微 bir miktarın az, bir farkın küçük olduğunu söyler ve yanında bir azlık işareti ister. Aynı el kitabı onun en sık girdiği kalıpları sayar:

Sıfattan sonra 了 gelirse cümle bir hoşnutsuzluk taşır: 这条裤子稍微长了一点儿 «Bu pantolon biraz uzun kaçmış». 了 yoksa çoğu zaman bir kıyas söylenir. 稍微有点儿 da bir yakınmadır ve 稍微……了一点儿 ile yer değiştirebilir.

稍 tek başına daha çok tek heceli bir kelimenin önüne gelir: 请稍等 «Lütfen biraz bekleyin».

Üçüncü düzeyin 比较'si de «biraz, oldukça» diye çevrilir ama iş başkadır. 比较 bir niteliği olağan bir ölçüte göre yargılar ve ortak istemez: 这条路比较远. 稍微 ise bir farkın ya da miktarın küçüklüğünü gösterir; o yüzden yanına 一点儿 ya da 一下 gibi bir ölçü çağırır.

Okunuşta bölgesel bir fark var. Anakara sözlüğü 汉典 shāowēi verir; Tayvan'ın 国语辞典'si aynı kelimeyi shāowéi diye kaydeder.

尤其: kümeden bir adım öne

尤其 bir kümeyi önce anar, sonra içinden birini öne çıkarır. 刘洁'nin 特别 ile 尤其 karşılaştırması 尤其'nin özünü «bir adım daha ileri» diye tanımlar; bu yüzden 尤其 çoğunlukla ikinci yan cümlede durur: 我喜欢中国画，尤其喜欢山水画 «Çin resmini severim, en çok da manzara resmini».

Öne çıkan bir isimse 尤其是 kullanılır: 北京的春天很舒服，尤其是五月 «Pekin'in baharı çok rahattır, özellikle mayıs». Aynı makale 尤其(是)'yi bir metin bağlayıcısı sayar ve bu konumda 是'nin düşebildiğini not eder; 特别是'deki 是 ise düşmez.

特别 ile karıştırma. 特别 tekrarlanabilir (特别特别热) ve 也'nin arkasına gelebilir: 他喜欢唱歌，我也特别喜欢. 尤其 bu ikisini yapmaz, çünkü «daha ileri» anlamı bir öncekine göre konuşmayı gerektirir. İkisi aynı cümlede buluşursa sıra 特别'den 尤其'ye gider: 我特别喜欢吃水果，尤其喜欢吃苹果.

多么: ünlemin uzun biçimi

Ünlem kuran 多'yu ikinci düzeyde tanıdın (Ders HSK2.16): 多好啊！ 多么 aynı yere oturur, sözü biraz daha uzatır ve ağırlaştırır: 这儿的春天多么美啊！ 汉典 onu «表示极高的程度，常用于感叹句» diye tanımlar.

多么 ünlemin dışına da çıkar ve bir cümlenin içine yerleşir: 你不知道我多么想家 «Ne kadar özlediğimi bilemezsin». Sözlükler bir de «ne kadar … olursa olsun» anlamını kaydeder; o kullanım dördüncü düzeyin koşul cümlelerinde 不管 ile birlikte gelir.

Okunuşu standartta duōme, 么 hafif tonla. Tayvan'ın 国语辞典'si duóme kaydeder.

Karakter köşesi

稍'nin solunda tahıl kökü 禾, sağında okunuşa yakın duran 肖 var. 汉典 karakterin ilk anlamını «başağın ucu» diye verir; «azıcık» anlamı oradan genişlemiş. 傅 tek başına pek kullanılmaz; 师傅 kelimesinde yaşar. Bir zanaatkâra, şoföre, berbere seslenmenin gündelik yolu budur. 镜'de metal kökü 钅 ile 竟 yan yana; eski aynalar metalden olduğu için kök anlamı taşır, 竟 de sesi. 镜子 «ayna», 眼镜 «gözlük». 帅 bugün daha çok «yakışıklı, şık» anlamında duyulur; sözlükteki ilk anlamı «komutan»dır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin derece zarfları geniş bir aile: çok, pek, gayet, son derece, oldukça, epey, biraz. Göksel ve Kerslake bunları niceleme ve derece belirteçleri olarak toplar ve «biraz»ın aynı biçimde sıfatı, belirteci ve fiili niteleyebildiğini gösterir: «biraz zor», «biraz zorlandım». Çincede 稍微 bir ortak ister; «biraz kısa» 稍微短 değil, 稍微短一点儿 olur. Kıyasta Türkçe «biraz daha güzel» der; Çince 稍微 ile 一点儿'yi sıfatın iki yanına dağıtır: 比那件稍微好看一点儿.

Öne çıkarma da farklı kurulur. Türkçede «özellikle» kümenin önüne de arkasına da gelebilir. «Başta … olmak üzere» kalıbı ise öne çıkan üyeyi kümeden ÖNCE söyler: «başta mayıs olmak üzere bütün bahar». 尤其 tersini yapar: önce küme, sonra üye.

Ünlemde iki dil yakın. Türkçe «Burası ne güzel bir yer!» der, ünlemi soru sözcüğüyle ama düz cümle ezgisiyle kurar; Çince de 多么 ile soru kelimesini ünleme çevirir. İç cümlede yollar ayrılır: Türkçe «ne kadar özlediğimi» der ve fiile -DIK ekini takar. Çincede 多么想家 hiçbir ek almadan 知道'nun nesnesi olur.

Örnekler

İkinci cümlede 一些 iki düzey arasındaki küçük farkı, 更加 çabanın yükselmesini söylüyor. Üçüncüde 了 bir hoşnutsuzluk taşıyor; sondaki 小一点儿的 düz bir kıyas.

Örnek diyalog

22 Mayıs 2027 cumartesi, sabah. HSK 3 sınavı beş gün önce bitti, pazartesi dördüncü düzey başlıyor. Pekin ısınmaya başladı. 小明 Deniz'i okulun doğu kapısının karşısındaki küçük bir berbere götürdü; 小明'in babası saçını yıllardır burada kestiriyor.

Pazartesi sabahı, dördüncü düzeyin ilk dersi. 张老师 sınıfa giriyor.

Deniz'in istekleri 稍微 ve 一点儿/一些 ile ölçülü tutuluyor; ustanın 请稍等'si 稍'nin tek heceli fiil önündeki hâli. 更加 hem 小明'in şakasında hem 张老师'nin açılış sözünde iki heceli bir sıfatın önünde.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 多么: ünlem ve sondaki 啊. (b) 尤其: önce küme (spor), sonra üye. (c) 稍微: 了一点儿 küçük bir hoşnutsuzluk taşıyor. (d) 十分: 十分感谢 kalıbı. (e) 更加: zaten zor olan yol bir basamak daha zorlaşıyor; iki heceli 难走'nun önünde.
2. 师傅，上面稍微短一点儿，后面别动。 (Shīfu, shàngmian shāowēi duǎn yìdiǎnr, hòumian bié dòng.) 稍微修一下 da olur.
3. 我喜欢中国菜，尤其喜欢饺子。 (Wǒ xǐhuan Zhōngguó cài, yóuqí xǐhuan jiǎozi.) 我喜欢中国菜，尤其是饺子。 (Wǒ xǐhuan Zhōngguó cài, yóuqí shì jiǎozi.)
4. 北京五月的晚上多么凉快啊！ (Běijīng wǔ yuè de wǎnshang duōme liángkuai a!) 你不知道北京五月的晚上多么凉快。 (Nǐ bù zhīdào Běijīng wǔ yuè de wǎnshang duōme liángkuai.) İkinci cümlede 啊 düşer, çünkü ünlem artık bir nesnenin içinde.

Özet kartı

1. 十分 = 很/非常; sıfatın ya da duygu fiilinin önünde derece, saatten sonra dakika, 钟 ile süre. Kalıp: 十分感谢.
2. 更加 = 更; daha çok yazıda ve iki heceli kelimelerin önünde: 更加努力, 更加关心.
3. 稍微 ortak ister: 稍微 + fiil + 一下/一点儿, 稍微 + sıfat + 一点儿/一些; araya 了 girerse hoşnutsuzluk. 稍 tek heceli kelimeyle: 请稍等.
4. 比较 bir ölçüte göre «oldukça»; 稍微 küçük bir farkın, azıcık bir miktarın «biraz»ı.
5. 尤其 önce küme, sonra üye; fiilin önünde 尤其, ismin önünde 尤其是. 也'den sonra 尤其 değil, 特别.
6. 多么 + sıfat + 啊: ünlem; 你不知道我多么…: cümle içinde. Standart okunuş duōme.

Sonraki derse köprü

十分, 更加, 稍微, 尤其 ve 多么 bir niteliğin ne kadar güçlü olduğunu ayarladı. Sıradaki ders, «Kapsam: 全, 光, 仅, 至少, 共», başka bir ayarı açıyor: sayılan şeyin ne kadarı söze giriyor. Üçüncü düzeyden tanıdığın 都 ile 只'nin yanına beş kelime geliyor; 全 kimsenin dışarıda kalmadığını, 至少 bir alt sınırı, 共 bir toplamı söylüyor. 张老师'nin 大家都来得很早 cümlesinde 都 sınıfın kimlerini topluyordu?