Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Kesir: payda + 分之 + pay; 三分之一 «üçte bir», Türkçeyle aynı sıra.
- Ondalık: tam kısım + 点 + rakamlar tek tek; 零点零五. Para konuşmasında 三块五 tercih edilir.
- Yüzde: paydası 百 olan kesir; 百分之二十.
- 打几折: ödenen pay, onda birlerle. 八折 = %80 ödemek = %20 indirim; sayı küçüldükçe indirim büyür.
- 倍: A 是 B 的两倍 sonucu, A 比 B 多一倍 eklenen kısmı sayar; ikisi aynı «iki katı»dır.
- 增加了一倍 = 增加到两倍; azalmada 倍 yok: 减少了一半, 减少了百分之二十.
- Yeni karakterler: 倍, 之, 折, 增, 减, 购.
Kanca
Bir mont etiketinde kırmızı harflerle 七折 yazıyor. Türkiye'deki «%30» fiyattan düşülecek payı söyler; bu etiket ise kasaya bırakacağın payı: fiyatın onda yedisini.
Kat sözünde de benzer bir ters bakış var: 比上个月多一倍 «geçen ayın iki katı» demektir. Zor olan sayılar değil, Çincenin neyi saydığı.
Anlatım
Kesir: önce bütün, sonra parça
Çince kesri paydadan başlatır: payda + 分之 + pay. Üçte bir 三分之一 sān fēn zhī yī, dörtte üç 四分之三 sì fēn zhī sān. Kelimesi kelimesine «üç parçanın biri». Arada duran 之 eski bir ilgi sözcüğüdür; Türkçedeki «-in» gibi parçayı bütüne bağlar.
10 Kasım çarşamba sınıftaki «我在北京的第一年» konuşmasında Deniz ilerlemesini böyle ölçtü: kantindeki teyzenin sözlerinin önce 四分之一'ini, şimdi 四分之三'ünü anlıyor. Yüzdeyle 百分之七十五; ikisinde de bütün önce gelir.
Bir şeyin payı A 是 B 的 + kesir ile söylenir. Deniz'in ilk kira ödemesi (押一付三) 18.000 yuandı, 4.500'ü depozito: 押金是第一次付的钱的四分之一. Kesir bir adın önüne de geçebilir; o zaman 的 alır: 三分之二的同学.
Yarım için HSK 1'den bildiğin 一半 da var; 二分之一 daha çok hesapta görünür.
Ondalık: 点 ve tek tek rakamlar
Ondalık sayıda önce tam kısım okunur, sonra virgülün yerine 点 diǎn gelir, ardından virgülden sonraki rakamlar teker teker söylenir. 3,14 三点一四 sān diǎn yī sì olur, «üç nokta on dört» değil. Tam kısım sıfırsa 零 söylenir: 0,5 零点五 líng diǎn wǔ. Virgülden sonraki sıfırlar da atlanmaz: 0,05 零点零五.
Para konuşulurken bu kalıp pek duyulmaz. Ders HSK1.12'de gördüğün 三块五 «üç buçuk yuan» gündelik söyleyiştir; 三点五元 daha çok yazıda ve resmî okumada çıkar.
Yüzde: paydası yüz olan kesir
Yüzde ayrı bir kalıp değildir, paydası 百 olan bir kesirdir: %20 百分之二十 bǎi fēn zhī èrshí, %5 百分之五, %100 百分之百. Yazıdaki «20%» de böyle okunur: yüz önce gelir.
打折: ödediğin payı saymak
折 indirimin birimidir ve fiyatın onda birini sayar. 打八折 dǎ bā zhé, fiyatın onda sekizini, yani yüzde sekseninin ödenmesidir. İndirim yüzde yirmidir, ama Çince bunu söylemez. 九折 %90 ödemek, 五折 yarı fiyat. İki haneli biçim de var: 七五折 %75 ödemek demektir.
Dilbilimci 谭景春'a göre 打 burada somut anlamı olmayan biçimsel bir fiildir, asıl iş 折'dedir: «onda birlerle düşürmek». Kelime «sekizini düş» diye de okunabilir ve gazete dilinde böyle örnekler var; ama alışverişte yerleşik okuma «sekize kadar indir»dir. Bunun bir sonucu kafa karıştırır: indirim büyüdükçe 折'nin önündeki sayı küçülür. 七折, 九折'dan daha çok indirimdir.
倍: kaç kat?
倍 bèi bir sayının kaç katı olduğunu bildirir. İlk kalıp bir eşitlik kurar: A 是 B 的 + sayı + 倍. 这个月的电费是上个月的两倍 «Bu ayın elektrik faturası geçen ayınkinin iki katı».
İkinci kalıp 比 cümlesidir ve Ders HSK2.14'teki fark ölçüsünün yerine geçer: A 比 B + sıfat + sayı + 倍. Burada sayı farkı, yani eklenen kısmı ölçer. 我的房间比他的大一倍, «benim odam onunkinin iki katı büyüklükte» demektir: onunki kadar bir oda daha. 贵两倍 ise üç katı fiyat.
| Cümle | Ne sayılıyor? | Sonuç (B = 100) |
|---|---|---|
| A 是 B 的两倍 | sonucun tamamı | 200 |
| A 比 B 多一倍 | eklenen kısım | 200 |
| A 比 B 多两倍 | eklenen kısım | 300 |
Aynı ayrım artış fiillerinde de geçerli. 增加了一倍 eklenen kısmı, 增加到两倍 ulaşılan sonucu söyler; ikisi de iki katına çıkmaktır. 300'den 600'e çıkan bir sayı için 增加了两倍 denmez.
Azalmada 倍 kullanılmaz. 减少了一倍 «bir kat azaldı» diye bir şey yoktur; azalma kesirle ya da yüzdeyle söylenir: 减少了一半, 减少了百分之二十.
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 倍 | bèi | kat | 亻 | 10 |
| 之 | zhī | (bağlayıcı) -in; (分之) kesir | 丿 | 3 |
| 折 | zhé | indirim oranı; katlamak, kırmak | 扌 | 7 |
| 增 | zēng | artmak; (增加) artırmak | 土 | 15 |
| 减 | jiǎn | azaltmak; (减少) azalmak | 冫 | 11 |
| 购 | gòu | satın almak; (购物) alışveriş | 贝 | 8 |
增 ile 减 karşıt bir çift: 增加 / 减少. 减'nin solundaki iki noktalı kök buz kökü 冫'dır, üç noktalı su kökü değil; 减 yazarken bir nokta eksik koymak sık görülen bir el hatasıdır. 之 yalnız üç çizgi, ama kesirlerde ve 之后, 之前, 之间 gibi kelimelerde sürekli karşına çıkar. 购 yazıda 购物 «alışveriş» kelimesinde çıkar.
折 sözlükte önce «kırmak, katlamak» diye açıklanır; burada zhé okunur, shé «kopmak» ayrı kelime.
Türkçe ile karşılaştırma
Kesirde iki dil sanıldığından yakın. Türkçe de paydadan başlar: «dörtte üç», «üçte iki». Bulunma ekiyle kurulan bu kesrin yanında Türkçede «iki bölü beş» yolu da var (G&K 15.7.1); «3/4»ü «üç bölü dört» diye okuyan biri Çincede ters sıraya kayabilir. «Dörtte üç» diye düşünmek doğru sırayı verir: 四分之三.
Yüzde de aynı sırayla kurulur: «yüzde beş» ile 百分之五 harfi harfine örtüşür. Ondalıkta Türkçe virgül der, Çince 点; Türkçe virgülden sonrasını tek sayı gibi okur («üç virgül otuz iki»), Çince rakam rakam okur (三点三二).
Asıl ayrılık indirimde. Türkçede «%30 indirim» düşülen payı söyler, Çincede 七折 ödenen payı. Kat sözünde de bir tuzak var. TDK sözlüğünün «kat» maddesindeki «Bu, ondan iki kat pahalı» örneği çoğu zaman «fiyatı ötekinin iki katı» diye okunur. Çincede bunun karşılığı 贵两倍 değil, 贵一倍'dir, çünkü 比 cümlesindeki 倍 yalnız eklenen kısmı sayar. «İki katına çıktı» ise 增加到两倍 ile birebir örtüşür.
Örnekler
Fatura cümlelerinden biri sonucu (两倍), öbürü eklenen kısmı (一倍) söylüyor; olgu aynı.
Örnek diyalog
11 Kasım 2027, perşembe akşamı, konuşmanın ertesi günü. 小明 altıncı kattan Deniz'in dairesine inmiş; 马克 da orada, masada bir elektrik faturası.
马克 etiketi Fransa'daki alışkanlıkla, düşülen pay olarak okuyor. Deniz aynı oranı yüzdeyle (百分之七十), 小明 kesirle (十分之七) düzeltiyor. 增加了一倍'yi ise 小明 gerçek rakamlarla sınıyor: 一百五 ve 三百.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"一分之三的同学去过长城。"
— «1/3» soldan sağa okunup «bir bölü üç» sırasıyla Çinceye aktarılmış. Çince kesir paydadan başlar; «üçte bir» diye düşünmek doğru sırayı verir. Doğrusu: 三分之一的同学去过长城。 (Sān fēn zhī yī de tóngxué qùguo Chángchéng.)
Yaygın yanlış"这件衣服打二十折。"
— «%20 indirim» denmek isteniyor ve indirim payı 折'nin önüne konmuş. 折 ödenen payı onda birlerle sayar; %20 indirim, fiyatın onda sekizini ödemektir. Doğrusu: 这件衣服打八折。 (Zhè jiàn yīfu dǎ bā zhé.)
Yaygın yanlış"电费从一百五增加到三百，增加了两倍。"
— Sonuç geçen ayın iki katı olduğu için «iki» sayısı 增加了'nın arkasına taşınmış. 增加了 yalnız eklenen kısmı sayar; 150 eklenmiş, bu bir kat. Doğrusu: 电费从一百五增加到三百，增加了一倍。 (Diànfèi cóng yìbǎi wǔ zēngjiā dào sānbǎi, zēngjiāle yí bèi.) Ya da: 增加到两倍.
Mini alıştırma
Cevaplar
- 五分之二 (wǔ fēn zhī èr), 零点零七 (líng diǎn líng qī; sıfır atlanmaz), 百分之三十五 (bǎi fēn zhī sānshíwǔ), 四点五 (sì diǎn wǔ).
- 七五折 fiyatın yüzde yetmiş beşi: iki yüzün %75'i 一百五 (150 yuan) öder, 50 yuan indirim alırsın.
- 1.500 yuan eklendi, bu 3.000'in yarısı: 增加了一半 (ya da 二分之一), 增加了百分之五十.
- 这本书的价格是那本的两倍。 ve 这本书比那本贵一倍。 İkincide 两倍 dersen fiyat üç katı olur.
Özet kartı
- Kesir: payda + 分之 + pay; 三分之一 «üçte bir», Türkçeyle aynı sıra.
- Ondalık: tam kısım + 点 + rakamlar tek tek; 零点零五. Para konuşmasında 三块五 tercih edilir.
- Yüzde: paydası 百 olan kesir; 百分之二十.
- 打几折: ödenen pay, onda birlerle. 八折 = %80 ödemek = %20 indirim; sayı küçüldükçe indirim büyür.
- 倍: A 是 B 的两倍 sonucu, A 比 B 多一倍 eklenen kısmı sayar; ikisi aynı «iki katı»dır.
- 增加了一倍 = 增加到两倍; azalmada 倍 yok: 减少了一半, 减少了百分之二十.
- Yeni karakterler: 倍, 之, 折, 增, 减, 购.
Sonraki derse köprü
Bu dersteki her sayı kesindi: dört yüz yirmi yuan, yüzde seksen beş, tam iki kat. Gündelik konuşmada ise insanlar çoğu zaman yuvarlar: «yüz yuan kadar», «saat sekiz sularında», «aşağı yukarı üç gün». Sıradaki ders bu yaklaşık söyleyişin dört aracını ele alıyor: 来, 左右, 前后 ve 大约. Ders HSK2.32'de 多 ile «küsur» demiştin; 一百来块 ile 一百多块 aynı aralığı mı gösteriyor?