Dörtlü kalıplar: 一A一B, 无A无B, 有A有B

Kanca

Türkçe bir ovanın genişliğini anlatırken tek bir «-sız» ile yetinmez: «uçsuz bucaksız» der. Çince aynı manzarayı 无边无际 ile anlatır: iki kez 无 «yok», arada «kenar» ve «sınır».

İki dil birbirinden habersiz aynı hileyi bulmuş: ikilenen yokluk mutlaklaşır. Çince bu hileyi düzenli bir kalıba çevirmiş ve yanına iki kardeş çerçeve daha koymuş.

Anlatım

Dört hece, iki boş yuva

Dördüncü düzeyin izlencesi sabit öbekler (固定短语, Ders HSK2.31) arasında ayrı bir alt başlık açar: 四字格. Başlığın altındaki 一A一B, 无A无B ve 有A有B çerçevelerinde birinci ve üçüncü hece sabittir; ikinci ve dördüncü hecenin yerine tek heceli birer kelime girer. A ile B çoğu zaman anlamca akrabadır (心 ve 意, 边 ve 际) ya da birbirinin karşıtıdır (大 ve 小).

一A一B: bütünü, en küçüğü, aynısı

Bu çerçevede 一 bir sayı gibi okunmaz. Hangi anlama geldiğini A ile B'nin türü belirler, ve sözlük tanımları üç ayrı yöne işaret eder.

Birinci yön «bütün, her bir». 一心一意 «tek gönül, tek niyet», yani bütün dikkatiyle; 汉典 onu «başka hiçbir düşünce olmadan, tamamen bir işe vermek» diye tanımlar. 一举一动 «her hareketi», 一言一行 «her sözü ve her davranışı» demektir.

İkinci yön «en küçük parça». 一点一滴 «damla damla» birikeni anlatır; 汉典'nin tanımında «miktarı çok az ve dağınık» var. 一草一木 da her otu, her ağacı sayarak bir yerin en küçük ayrıntısına kadar inmeyi söyler.

Üçüncü yön «aynı». 一模一样'de 一 «tek, aynı» demektir: aynı kalıptan, aynı biçimde çıkmış. 汉典 «dış görünüşü ya da özellikleri tamamen aynı» der. Burada 模 mú okunur. Tayvan'daki 国语辞典 aynı kelimeyi yī mó yī yàng diye verir; iki okunuş da kendi bölgesinde yerleşiktir.

Bu kalıplar cümlede birkaç görev üstlenir. 地 ile zarf olur: 他一心一意地准备考试. Yüklem olur: 这两本书一模一样. Nesne ya da tamlanan olur: 我熟悉这里的一草一木.

无A无B: yokluğun iki katı

无 «yok» karakterini Ders HSK4.16'da 无论 ile gördün. Bu çerçevede A ile B neredeyse eş anlamlıdır ve ikisinin birden yokluğu «hiç, en ufak bir … yok» anlamına çıkar. 汉典'nin tanımlarında 任何 «herhangi bir» kelimesi tekrar tekrar geçer: 无忧无虑 «hiçbir kaygı ve endişe olmadan, gönlü ferah», 无缘无故 «hiçbir sebep ya da gerekçe olmadan». 无边无际 «sınırı yok, son derece geniş» demektir; 无影无踪 bir şeyin «iz bırakmadan» kaybolduğunu söyler.

Bu kalıplar da 地 ile zarf olur: 孩子们无忧无虑地玩儿. 得'den sonra tümleç olur: 他跑得无影无踪. Bir ismi niteler: 无边无际的大海.

有A有B: hem o var, hem bu

有 çerçevesinde iki ayrı iş görülür. A ile B birbirini tamamlıyorsa çerçeve bir bütünlüğü, bir canlılığı resmeder. 有说有笑 «konuşa güle», 汉典'ye göre «çok neşeli». 有声有色 «sesiyle rengiyle», yani bir anlatımın ya da gösterinin canlı ve etkileyici olması. 有头有尾 «başıyla sonuyla»: bir anlatı tutarlı ve tamdır, ya da bir iş başlandığı gibi sonuna kadar götürülmüştür.

A ile B karşıtsa çerçeve bir topluluğun çeşitliliğini söyler: 苹果有大有小 «elmaların büyüğü de var, küçüğü de». 我们班的同学有高有矮, 来的人有老有少. Bu kullanım sözlüğe madde olarak girmez: 有大有小 汉典'de yok, konuşan onu o an kurar.

Çerçeve mi, deyim mi?

Çincede kalıplaşmış dört heceli deyime 成语 chéngyǔ denir. Buradaki kalıpların bir kısmı sözlükte 成语 olarak geçer, bir kısmı geçmez. 汉典 一心一意, 一草一木, 一言一行 ve 有说有笑'yu ayrıca 成语 bölümünde verir; 一模一样, 一点一滴, 无忧无虑, 无边无际 ve 有声有色 ise yalnız sıradan kelime maddesi olarak durur. Sınır keskin değil.

HSK izlencesi de iki katmanı ayırır. Çerçeveler dördüncü düzeyin dilbilgisinde; çerçeveden çıkmış hazır kelimeler ise kelime listelerinde, daha yukarıda: 一模一样 altıncı düzeyde, 一心一意, 无忧无虑, 无边无际, 有声有色 ve 一举一动 yedi-dokuzuncu bantta. Bu düzeyde beklenen, çerçeveyi tanıyıp anlamı yuvadaki iki kelimeden çıkarmak.

Üretme konusunda çerçeveler aynı ölçüde açık değildir. Karşıt çiftli 有A有B serbesttir; doğal bir zıt çift yuvaya girer ve anlaşılır. 一A一B ve 无A无B ise çoğu zaman yerleşik örnekleriyle kullanılır. Wang ve Gao, dört heceli deyimlerin bir yandan tek parça gibi davrandığını, bir yandan da 千A万B gibi çerçevelerde yuvadaki kelimenin değişebildiğini gösterir. Pratik bir tavsiye: 一 ve 无 çerçevelerinde sözlükte bulduğunu kullan, 有 çerçevesinde karşıt çiftlerle rahatça kur.

Pinyin yazımında da bu fark görünür. Yerleşik deyim iki çift hecenin arasına kısa çizgi alarak yazılır (yìxīn-yíyì); çerçeveden o an kurulan öbek, yan yana dört kelime gibi ayrı yazılır (yǒu dà yǒu xiǎo).

Karakter köşesi

模 solunda ağaç kökünü, sağında okunuşa ipucu veren 莫'yu taşır. Bu derste mú okunur; 一模一样 ve 模样 «görünüş» içinde bu okunuş geçer. 际 da kökünü solda taşır; sağdaki 示 sesi verir. En sık 国际 «uluslararası» içinde karşına çıkar, «kenar» anlamı ise 无边无际'de yaşar.

忧'nın solunda kalp kökü var, sağındaki 尤 sesi verir; geleneksel biçimi 憂. 担忧 «kaygılanmak» da aynı karakterle kurulur. 滴 su kökünü taşır ve hem fiildir (damlamak) hem ölçü sözüdür: 一滴水 «bir damla su». 尾 ise bir ses parçası taşımaz; 汉典'ye göre 尸 «insan» ile ters çevrilmiş 毛 «kıl» bir araya gelip anlamı kurar. 尾巴 «kuyruk» günlük dildeki biçimidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bu derse en yakın şey ikilemedir. Göksel ve Kerslake, yinelemenin kelime yapımındaki kullanımını anlatırken birbirine yakın anlamlı iki kelimenin yan yana gelerek deyimleşmiş bir öbek kurduğunu gösterir: «konu komşu», «çoluk çocuk». 无忧无虑 ile «dertsiz tasasız» bu türden bir eşleşme: iki yakın anlamlı kelime, ikisine de aynı yokluk eki. 无边无际 ile «uçsuz bucaksız» da aynı biçimde kurulmuş. Çince yokluğu kelimenin önüne koyar (无), Türkçe sonuna (-sız); ikisi de ikiler.

有A有B'nin karşıt çiftli kullanımı da Türkçede tanıdık bir işi görür. Aynı kitap, ikilenmiş isimlerin sıfat gibi kullanılınca bir çeşitliliği anlattığını not eder: «çeşit çeşit yiyecek», «boy boy kutu». 苹果有大有小 Türkçeye çoğu zaman «büyüklü küçüklü elmalar» ya da «elmaların büyüğü de var, küçüğü de» diye geçer.

一A一B için tek bir Türkçe karşılık yok, çünkü Çince bu çerçeveye üç ayrı iş yükler. 一模一样 için «tıpatıp aynı», «bir örnek»; 一点一滴 için «damla damla», «azar azar»; 一心一意 için «bütün gönlüyle», «canla başla». Türkçe her anlam için ayrı bir kalıba başvururken Çince aynı çerçeveyi kullanır ve farkı yuvaya giren kelimelere bırakır.

Örnekler

Örnek diyalog

20 Ekim 2027, çarşamba sabahı, 张老师'nin sınıfı. Kara tahtada altı ifade yazılı: 一心一意, 一模一样, 无忧无虑, 无边无际, 有说有笑, 有声有色. 张老师 öğrencilerden onları 2 Ekim'deki 香山 gezisini anlatırken kullanmalarını istiyor.

张老师'nin 无边无际 sorusu küçük bir sınav: ufkunda dağlar görünen bir şehre «sınırsız» demek zor, ve Deniz kalıbı ufku gerçekten görünmeyen bir şeye, denize bağlıyor. 汉典'nin örneği de bir su kıyısından. 马克'in 有高有矮, 有男有女 cümlesi hiçbir sözlükten gelmiyor; karşıt çiftlerle çerçeveyi o an dolduruyor. Deniz ise 一心一意'yı teneffüs beklemeye bağlayıp şaka yapıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 无边无际: 站在海边，看着无边无际的大海，我觉得自己很小。 (Zhàn zài hǎibiān, kànzhe wúbiān-wújì de dàhǎi, wǒ juéde zìjǐ hěn xiǎo.) Kalıp burada 的 ile bir ismi niteliyor.
2. Örneğin: 公园里的人有老有少。 (Gōngyuán li de rén yǒu lǎo yǒu shào.) Karşıt çift bir çeşitlilik bildirir; 少 burada «genç» anlamında shào okunur.
3. 一点一滴 en küçük parçayı, azar azar birikmeyi söyler: «damla damla», «azar azar». 一心一意 bir işe bütün dikkati vermeyi söyler: «bütün gönlüyle», «canla başla».
4. 一模一样 tam aynılık bildirdiği için derece zarfı almaz; 非常 düşer: 我的手机跟你的一模一样。 (Wǒ de shǒujī gēn nǐ de yìmú-yíyàng.)

Özet kartı

1. 四字格: birinci ve üçüncü hecesi sabit, ikinci ve dördüncü yuvasına tek heceli kelime giren dört heceli kalıp; HSK 4 dilbilgisinde üçü var.
2. 一A一B üç yöne açılır: bütün (一心一意, 一举一动), en küçük parça (一点一滴, 一草一木), aynılık (一模一样, burada 模 mú).
3. 无A无B yakın anlamlı iki ismin hiç olmadığını söyler: 无忧无虑, 无边无际, 无影无踪, 无缘无故.
4. 有A有B tamamlayıcı çiftle bir canlılığı resmeder (有说有笑, 有声有色, 有头有尾), karşıt çiftle bir topluluğun çeşitliliğini söyler (有大有小, 有老有少).
5. Bu kalıplar zarf (地), yüklem, 得 sonrası tümleç ya da ismi niteleyen öge (的) olabilir; tam bir dereceyi zaten taşıdıkları için 很 almazlar.
6. 一 ve 无 çerçevelerinde yerleşik örnekleri kullan; karşıt çiftli 有A有B'yi kendin kurabilirsin.
7. Yeni karakterler: 模, 际, 忧, 滴, 尾.

Sonraki derse köprü

Bu dersin kalıpları bir durumu bütünüyle resmediyordu: hiç kaygı yok, sınır yok, ses de renk de var. Sıradaki ders, «再也不, 怎么也不, 够…的», mutlaklığı zamana ve çabaya taşıyor. 再也不 bir şeyin bundan sonra bir daha olmayacağını, 怎么也不 ise ne yapılırsa yapılsın olmadığını söyler; 够……的 bir niteliğin sınırını zorladığını vurgular. «Bir daha asla yapmam» ile «ne yaptımsa olmadı» arasındaki çizgi Çincede nereden geçer?