再也不, 怎么也不, 够…的

Kanca

Türkçede «oraya bir daha gitmem» derken cümlede «de» yok. Çincesi 我再也不去了 ve ortasında, «de, da» diye öğrendiğin 也 duruyor. Sonda bir 了 da var, oysa konuşan geleceği anlatıyor.

Bu iki küçük sözcük çözülünce dersin iki kalıbı açılıyor. Üçüncüsü, 够……的, bildiğin «yetmek» fiilini bir yakınmaya çeviriyor.

Anlatım

再也不……了: verilmiş bir karar

再 «tekrar, yine» demek; 也 onu olumsuzluğa bağlıyor. 再也 + 不 bir şeyin bir daha yapılmayacağını ya da olmayacağını söyler. 汉典 再也'yı tek cümleyle tanımlar: «bir daha asla olmayacağını bildirir». Kalıbın arkasında hep bir önceki sefer vardır; önvarsayımı (预设) «bu bir kez oldu» bilgisidir. Kimse hiç gitmediği bir lokanta için 再也不去了 demez.

Sondaki 了 değişim görünüşünün 了'sıdır. Chinese Grammar Wiki bunu açıkça yazar: artık durum değişmiştir, eylem bir daha yapılmayacaktır; 了 bir kararlılığı ya da kararı bildirir. Türkçedeki «artık» kelimesi aynı işi görür: «Artık oraya gitmiyorum.»

Kip fiili 不'nın arkasına girer: 再也不想, 再也不会, 再也不能. 医生说他再也不能踢足球了 cümlesinde kararı konuşan değil durum vermiştir; 了 yine yeni durumu haber verir.

再也没……过: geriye bakış

不 geleceği keser, 没 geçmişe bakar. 再也没 + fiil, bir olaydan bu yana o şeyin bir kez bile tekrarlanmadığını söyler; fiilin arkasına çoğu zaman 过 gelir. Başta çoğu zaman bir zaman çapası durur: 从那以后, 搬家以后.

那家饭馆太贵了，我再也不去了 bugün verilen kararı söyler; 那次以后，我再也没去过 aradan geçen zamanın sonucunu.

永远 «her zaman, sonsuza dek» demek; 我永远不会忘记这一天 önceki bir seferi gerektirmez, 再也不 ise gerektirir.

怎么也 + olumsuz: ne yapsan olmuyor

Ders HSK3.26'da soru zamirinin 也 ya da 都 ile birleşip «hiç kimse, hiçbir şey» dediğini gördün: 谁也不认识, 什么都没买. Bu kullanıma genelleyici kullanım (任指) denmişti. 怎么 aynı yolla «hangi yolla olursa olsun» olur ve izlencede ayrı bir kalıp olarak yer alır: 怎么都/也 + 不/没. 再也不 zamanı keser; 怎么也 ise denenen yolları tüketir ve sonuç değişmez.

En sık yoldaşı olasılık tümlecidir: 怎么也打不开, 怎么也睡不着, 怎么也记不住. Ders HSK4.16'daki 不管怎么修都修不好 cümlesini hatırla; 不管 ve tekrarlanan fiil düşünce geriye 怎么也修不好 kalır, anlam neredeyse aynıdır.

İstem bildiren bir fiille kalıp başka bir şey söyler: 他怎么也不同意 «ne dediysek razı olmadı». Burada direnen bir kişidir, nesne değil.

Ders HSK4.26'nın 怎么能'si başka bir yapıdır: 你怎么能不去？ bir sorudur, kip fiili ister ve sitem eder. 怎么也 bir bildirimdir, soru işareti almaz ve 也 olmadan kurulmaz. Olumlu eşi 怎么也得 «ne olursa olsun yapmalı» ayrı bir maddedir.

够……的: «epey», «bayağı»

够'yu «yetmek, yeterli» anlamıyla tanıyorsun: 五分钟够吗？ Sıfatın önüne geçince iki okuması olur. 顾龙飞, 《现代汉语八百词》'deki dört anlamı aktarırken bu ikisini ayırır: biri bir ölçüye ulaşmak (这个房间够不够大？), öbürü yüksek bir derece. Yazara göre ilk okuma soru biçimlerinde kendini gösterir: 够……吗？, 够不够……？

够 + sıfat + 的 ikinci okumanın konuşma dilindeki kalıbıdır: 今天够冷的 «bugün bayağı soğuk». Aynı derece 了 ile kurulunca ton değişir: 你已经够努力了 «yeterince çalıştın, daha fazlası gerekmez». 顾 bu biçimin «daha fazlasını isteme» anlamı taşıdığını söyler.

Kalıp yalnız olumsuz yargıya mı ayrılmış? Kaynaklar böyle bir sınır koymuyor; 这个房间够大的 bir övgüdür. Ama sözlükte kalıplaşmış biçimler hep bir katlanma sınırına işaret eder. 汉典 够'nun bir anlamını «belli bir sınırı aşıp artık dayanılamaz olmak» diye tanımlar; örnekleri 够受的, 够呛, 够瞧的.

Karakter köşesi

锁'nın solundaki 钅 metal kökü; kapının kilidi de bisikletin kilidi de 锁'dır, fiil olarak 把门锁上 «kapıyı kilitle». 永 tek başına pek kullanılmaz; 永远 içinde «her zaman» ve olumsuzla «asla» olur. Kangxi sözlüğü onu su kökü altına koyar.

厚, 薄'nın karşıtıdır: 厚外套, 厚书. 套 bir ölçü sözü olarak da çalışır: 一套房子 «bir daire», 一套衣服 «bir takım elbise». 叶'nın geleneksel yazımı 葉; 树叶黄了 sonbaharın en kısa tarifi.

Türkçe ile karşılaştırma

«Bir daha» Türkçede çoğunlukla olumsuz cümlede yaşar. Göksel ile Kerslake'in dilbilgisi kitabı (16.4.1.4) bunu açıkça yazar: olumsuz yüklemle «tekrar» anlamını vermenin tek yolu «bir daha»dır; olumlu cümlede «yine, gene, tekrar» kullanılır. 再也 + 不 de olumsuzla birlikte gelir: *我再也去 diye bir cümle yoktur. 再也不……了'daki 了'nın karşılığı ise «artık»: «Bir daha oraya gitmem» bir yemin gibi, «Artık oraya gitmiyorum» bir durum bildirimi gibi duyulur; Çince ikisini tek kalıpta toplar.

怎么也 için Türkçenin iki yolu var. Biri koşul ekiyle kurulan genel koşul: «Ne kadar uğraştıysam da açamadım.» Aynı kitap (27.5.1) «ne kadar … -sA (da)» yapısını «hangi durumda olursa olsun sonuç değişmez» anlamıyla anlatır; bu tam 不管怎么……都 ile eşleşir. Öbürü daha kısa: «bir türlü». Kitabın bir örneği «Kir bir türlü çıkmıyordu.» Çincesi neredeyse kelimesi kelimesine: 怎么也洗不干净.

够……的'nın karşılığı derece zarflarıdır: «epey, oldukça» (16.5). «Yeterince soğuk» ile «bayağı soğuk» Türkçede iki ayrı sözcük ister; Çincede ikisini de 够 kurar, farkı sondaki 的 ve bağlam yapar.

Örnekler

Son iki cümlede 够大的 bir izlenim bildirir; 够努力了 ise karşıdakini durdurur.

Örnek diyalog

27 Ekim 2027, çarşamba akşamı. Kütüphaneden dönen Deniz'in anahtarı kilide giriyor ama dönmüyor; binanın önündeki ağaçların yaprakları sararmış, rüzgâr esiyor. Yirmi dakika merdivende bekledikten sonra altıncı kattaki 小明'i arıyor.

Diyalogda iki zaman yönü birlikte çalışıyor. Geçen pazar verilen 再也不……了 sözü bozulmuş; Deniz onu kısa bir 再也不了 ile yeniliyor, fiil önceki cümleden bilindiği için düşmüş. Kapı önünde beklemekle ilgili 再也不……了 ise yeni bir karar. Kedi cümlesindeki 再也没……过 ise 4 Eylül'den bu yana geçen haftaların sonucu.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 我再也不吃了: bugünden sonrası için bir karar, sonda 了. (b) 我再也没去过那个公园: o olaydan bu yana, 没 ve 过 ile.
2. 我怎么也找不到我的钥匙。 (Wǒ zěnme yě zhǎo bu dào wǒ de yàoshi.) 怎么都 da olur.
3. İlki ölçü sorar: «Bu mont yeterince büyük mü?» İkincisi izlenim bildirir: «Bu mont bayağı büyük.»
4. Örneğin: 你今天够累的吧？ ve 你已经够努力了，休息一下吧。

Özet kartı

1. 再也不 + fiil + 了: bir daha olmayacak; 了 yeni durumu ve kararı bildirir, Türkçedeki «artık» gibi.
2. 再也没 + fiil (+ 过): bir olaydan bugüne bir kez bile tekrarlanmadı; 了 almaz, başta çoğu zaman bir zaman çapası olur.
3. 再也 bütün kalır ve 不 / 没'ın önündedir; 永远不 ise önceki bir seferi gerektirmez.
4. 怎么也 / 怎么都 + olumsuz: her yol denendi, sonuç değişmedi; çoğu zaman olasılık tümleciyle (打不开, 睡不着). 也 düşerse cümle bir soruya döner.
5. 够 + sıfat + 的: konuşma dilinde «bayağı, epey»; ölçü değil izlenim. 够……了: «bu kadarı yeter».
6. 够……的 övgü de olabilir; ama 够受的, 够呛 gibi kalıplaşmış biçimler katlanma sınırını söyler.
7. Yeni karakterler: 锁, 永, 厚, 套, 叶.

Sonraki derse köprü

高阿姨 «açılmazsa yukarı gel, dışarıda durma» diye bir sorunu tek bir çözüme indirdi. Konuşma dilinde bu tavrın bir kalıbı var: X就是了, «dert etme, X yap, o kadar». Sıradaki ders onu iki kardeşiyle birlikte ele alıyor: 还X呢 bir unvanı ya da beklentiyi alaya alır, X就X吧 istemeye istemeye bir kabulü söyler. 够……了 «bu kadarı yeter» diyerek karşıdakini durduruyordu; bu üç kalıp karşıdakini ne yöne itiyor?