来得及, 来不及, 有的是, 说不定

Kanca

Bir arkadaşın seni yarın akşam yemeğe çağırıyor. 我来不了 diyebilirsin, 我来不及 de diyebilirsin. Aradaki fark tek bir karakter, ama karşındaki iki ayrı mazeret duyar.

来不了 bir engelden söz eder: işin var, hastasın, şehir dışındasın. 来不及 ise saate bakar: gelmek istiyorsun, gelebilirsin de, ama zaman yetmiyor. Bu dersin dört öbeği zamanla ve ihtimalle ilgili: yetişmek, yetişememek, bolca olmak ve «kim bilir».

Anlatım

Dört sabit öbek

Dördü de izlencede sabit öbek (固定短语) sayılır ve parçalarına ayrılmadan tek birim gibi öğrenilir.

来得及 ve 来不及: zaman yetiyor mu?

汉典 来得及'yı «yetişebilmek ya da ilgilenebilmek» (能够赶上或顾及) diye, 来不及'yı «zaman kısa olduğu için ilgilenememek ya da yetişememek» diye açıklar. Ölçülen şey hep zamandır.

Kullanım üç biçimde karşına çıkar. Tek başına bir yüklem olarak: 现在走还来得及 «Şimdi çıkarsak daha vakit var». Arkasına bir fiil öbeği alarak: 来不及吃早饭 «kahvaltı etmeye vakit yok». Geçmişte yapılamamış bir iş içinse 没来得及: 我没来得及告诉你 «Sana söylemeye fırsatım olmadı». 来不及 sık sık 了 ile biter, çünkü durum değişmiştir: biraz önce vakit vardı, artık yok.

Biçim tanıdık: Ders HSK4.25'teki 去得了 / 去不了 gibi bir fiil, ortada 得 ya da 不, sonda bir tümleç. Buradaki tümleç 及: 汉典 bu karakterin ilk anlamını «arkadan yetişmek» diye verir ve örnek olarak tam da 来得及 ile 赶不及'yı gösterir. Ama 来不及 bir olasılık tümleci gibi serbestçe kurulmaz; sözlükte de izlencede de tek kelime olarak durur. 受不了 için o derste gördüğün sözlükselleşme burada da işliyor.

Kancadaki ikili bu yüzden önemli:

赶得上 ile farkı

赶上'yı Ders HSK4.7'de 差点儿没赶上 cümlesinde görmüştün. 赶得上 de «yetişebilmek» diye çevrilir ve 来得及 ile çoğu zaman yer değiştirebilir. Ayrıldıkları nokta arkalarından gelen öğe.

赶得上 doğrudan bir isim alır, yetişilecek şeyin kendisini: 赶得上那辆公交车 «o otobüse yetişiriz». 来得及 ise bir isim almaz; ya tek başına durur ya da bir eylem alır: 来得及坐那辆公交车.

汉典 赶得上'ya «derecede geri kalmamak» anlamını da verir: 他的功课还赶得上你吗？ «Dersleri hâlâ seninkine yetişiyor mu?» 来得及'nın böyle bir anlamı yok; o yalnız saati ölçer.

有的是: bol bol var

有的是 bir şeyin çok, hatta fazlasıyla bulunduğunu söyler. 汉典 onu «çokluğu abartarak söylemek» (极言其多) diye tanımlar ve kısa bir örnek verir: 好人有的是 «İyi insan çok».

İki dizilişi var. İsim arkaya gelebilir: 他有的是时间. Ya da öne alınıp konu olur ve 有的是 cümlenin sonunda kalır: 时间有的是. Chinese Grammar Wiki'nin örnekleri ikisini de kullanır (这样的笔我家有的是) ve kalıbın olumsuz biçimi olmadığını not eder; «çok yok» demek için başka bir yol gerekir.

Dikkat: bu öbek birinci düzeyden tanıdığın 有的 «bazısı» ile aynı karakterleri taşır. 这些苹果有的是姥姥种的 cümlesinde 有的 bir özne, 是 bir yüklemdir: «bu elmaların bazısını anneanne yetiştirdi». Wiki bunu açıkça yazar: 有的是, 有的 + 是 değildir. Pinyinde de ayrılırlar: yǒudeshì tek kelime, «bazısı» ise yǒude shì. Arkadan bir eşi (有的是……，有的是……) geliyorsa okuma neredeyse kesin «bazısı»dır.

说不定: «belki» ve «belli değil»

说不定 kelimesi kelimesine «kesin söylenemez» demek. 汉典 tanımı iki yüzünü birden taşır: «belirsizliği bildirir, olabilir» (表示不确定，有可能).

Birinci yüzünde 也许 gibi bir ihtimal söyler. Cümlenin başına (说不定他不来了) ya da öznenin arkasına (他说不定不来了) geçer. 国语辞典 bu kullanımı doğrudan «也许» diye karşılar.

İkinci yüzünde bir yüklemdir: «belli değil». 汉典'nin 《水浒传》'den aldığı örnekte biri «ne zaman döner?» diye sorar ve cevap tek kelimedir: 说不定。 Gündelik dilde bu kullanım çoğu zaman 还 ile ve önünde bir soru öbeğiyle gelir: 他哪天来，还说不定 «Hangi gün geleceği henüz belli değil».

也许'yu Ders HSK4.5'te yalnız zarf olarak tanıdın: fiilin ya da öznenin önüne geçer, tek başına yüklem olmaz. Birinci yüzde ikisi birbirinin yerine geçebilir. İkinci yüzde yalnız 说不定 çalışır: *还也许 diye bir cümle yok.

Karakter köşesi

及 bu dersin kilit karakteri. 汉典 onu bir birleşik anlam karakteri sayar: eski biçiminde bir insan ve bir el var, arkadaki kişi öndekine yetişip onu eliyle yakalıyor. 来得及'daki «yetişmek» bu ilk anlamın kendisi.

趟 bir ölçü sözüdür: 去一趟 «bir gidip gelmek», 这趟火车 «bu tren seferi». Solunda «yürümek» kökü 走 var. 汉典 bir deyim de kaydeder: 赶趟儿 «yetişmek, vakit olmak», yani bu dersin konusunun bir başka söylenişi.

寒 bu derste 寒假 «kış tatili» içinde geçiyor. 待 iki okunuşlu: «beklemek, davranmak» anlamında dài (对待), «bir yerde kalmak» anlamında dāi: 多待几天 «birkaç gün daha kal».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «yetişmek» fiili, Çincenin iki ayrı kelimeyle yaptığı işi tek başına görür. «Trene yetiştik» der, yönelme durumunda bir isim alırız; «Daha vakit var, yetişiriz» der, hiçbir şey almayız. Çincede ilk cümle 赶上, ikincisi 来得及 ister. Türkçe konuşanın tipik hatası buradan doğar: «trene yetişmek» kalıbını olduğu gibi aktarıp 来得及'nın arkasına bir isim koymak.

有的是 Türkçedeki «bol» ile «vakit bol», «elma mı? bizde bol» gibi cümlelerde buluşur. Çincede öbek de tıpkı Türkçedeki gibi konunun arkasına geçebilir: 苹果我这儿有的是 «Elma bende bol».

说不定'nın iki yüzü Türkçede de iki ayrı sözle karşılanır. «Belki» ve «bakarsın» birinci yüzü verir: «Bakarsın yarın kar yağar.» Göksel ve Kerslake «bakarsın»ı «belki» ile birlikte kiplik belirteçleri arasında sayar ve ona «olabilir ki, belki de öyle olur» anlamını verir. İkinci yüz ise Türkçede kalıplaşmış bir yüklemdir: «Ne zaman gelir, belli olmaz.» 他什么时候来还说不定 cümlesi bu yapıya neredeyse birebir oturur.

Türkçede bir tahmini çoğu zaman yalnız böyle bir belirteç işaretler; 说不定 de fiile dokunmadan cümleye bir güven derecesi ekler.

Örnekler

Sekizinci cümle bolluk anlatmıyor: iki kez tekrarlanan 有的是 «bazısı… bazısı…» demek. Beşincide toplantı 来不及'nın değil, 参加'nın nesnesi.

Örnek diyalog

10 Ekim 2027, pazar, saat dördü yirmi geçiyor. Deniz ile 小明 cumartesiyi 小明'in anneannesinin köyü 东山村'de geçirdi. Pekin'e dönüş treni 17.20'de; istasyon köyden iki kilometreyi biraz aşkın bir yürüyüş. Mutfakta 姥姥 mantı haşlamak için suyu ateşe koymuş.

17.12'de istasyondaydılar. Mantı kutusu trende açıldı; elma torbası ise 小明'in sırtında Pekin'e kadar gitti.

小明 tren için 赶不上, mantı yemek için 来不及 diyor. Deniz'in cümlesindeki iki 说不定'dan ilki «belki gelir», ikincisi «hangi gün olduğu belli değil». 小明'in 拿不了'su geçen dersin miktar okuması.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 来不及: film yirmi dakika önce başladı, vakit geçti. Sondaki 了 değişimi işaretliyor.
2. (a) 赶得上: arkasında bir isim var (公交车). (b) 来得及: arkasında bir eylem var (喝杯咖啡).
3. (b). (a)'da 有的是 iki kez geçiyor ve «bazısı… bazısı…» demek: 有的 + 是.
4. 说不定明天会下雪。 (Shuōbudìng míngtiān huì xià xuě.) 说不定 öznenin arkasına da geçebilir: 明天说不定会下雪.

Özet kartı

1. 来得及 «vakit var, yetişilir»; 来不及 «vakit yok»; geçmişte yapılamayan iş için 没来得及 + fiil.
2. 来不及 zamanı ölçer, 来不了 bir engeli söyler.
3. 来得及 tek başına ya da bir fiille kullanılır; doğrudan isim alan 赶得上'dır: 赶得上火车, 来得及坐火车.
4. 有的是 bolluğu, çoğu zaman abartarak söyler: 他有的是时间 ya da 时间有的是; olumsuzu yoktur.
5. 有的是 ile 有的 + 是 «bazısı» aynı karakterlerdir; «bazısı» okuması çoğu zaman bir eşle gelir.
6. 说不定 «belki» anlamında 也许 gibi kullanılır; «belli değil» anlamında yüklem olur (还说不定), bunu 也许 yapamaz.
7. Yeni karakterler: 及, 趟, 寒, 待.

Sonraki derse köprü

姥姥'nın 我这儿有的是 cümlesi bolluğu tek bir sabit öbekle söyledi. İzlencede aynı başlığın ilk maddesi dört karakterlik çerçevelerdir (四字格): 一A一B, 无A无B ve 有A有B. Her birinde aynı karakter iki kez geçer ve arasına iki ayrı kelime girer. 无 «yok» iki kez söylenince yokluk ne kazanır? 一 iki kez gelince bir sayı mı söylenir, yoksa bir bütün mü?