难道…吗? ve soru zamirli retorik soru

Kanca

Biri sana bir arkadaşının telefon numarasını soruyor, sen de omuz silkip 我哪儿知道？ diyorsun. Cümlede 哪儿 var, ama hiçbir yer sorulmuyor. Türkçesi neredeyse kelimesi kelimesine aynı: «Nereden bileyim?»

Soru zamiri bu cümlede soru sormayı bırakıp bir «hayır» taşıyor. 谁, 哪儿, 怎么 ve 什么 aynı işi yapabiliyor; her biri kendi kalıbıyla.

Anlatım

难道'dan soru zamirine

Bu düzeyin retorik soru maddesinde iki kalıp var: 难道……吗 ve soru zamiriyle kurulan retorik soru (由疑问代词构成的反问句). 难道'yu Ders HSK4.6'da gördün: cevabı evet ya da hayır olan bir soruyu itiraza çevirir ve sonda çoğu zaman 吗 bulunur: 大家都知道，难道你不知道吗？ Ters çevrilme kuralı da tanıdık (Ders HSK3.28): olumsuzluk sözcüğü olmayan retorik soru olumsuz bir şey söyler, olumsuzluk sözcüğü olan olumlu bir şey.

İkinci madde bu dersin asıl konusu ve 难道'dan önemli bir noktada ayrılır: 吗 almaz. Cümlede zaten bir soru zamiri var; soruyu o kuruyor. Sona gelecekse tavır bildiren 呢 ya da 啊 gelir, çoğu zaman hiçbiri gelmez.

谁: kimse ve herkes

谁知道？ iki ayrı anlamda kullanılır. Gelecekle ilgili bir belirsizlikte «kimse bilemez» der: 谁知道明天会不会下雨？ Bir olayı anlatırken başa gelirse «kim derdi ki, hiç beklenmedik biçimde» olur. 汉典 谁知 maddesinde iki anlamı da kaydeder: «beklenmedik, akla gelmeyen» ve 国语辞典'deki «nereden bilinirdi ki».

不 girince kutup döner. 谁不知道小明爱吃饺子？ «Kim bilmez?», yani «herkes bilir». Ders HSK3.26'daki 谁也不知道 ile karıştırma: o düz bir cümle, «kimse bilmiyor»; 谁不知道 ise soru kılığında bir «herkes».

谁敢……？ ise «kimin haddine»: 谁敢说他不努力？ Söylenen, böyle bir şeyi kimsenin söyleyemeyeceği.

哪儿 ve 哪里: yer sormayan «nerede»

哪儿 ya da 哪里 fiilin önüne geçip arkasında bir yer beklenmediğinde, cümleyi olumsuzlar. 汉典 哪里'nın bu anlamını açıkça yazar: «retorik soruda olumsuzluk bildirir» (用于反问表示否定). Fiilin önünde sık sık 能, 会 ya da bir yetenek tümleci bulunur: 他才学了两个月，哪儿看得懂中文报纸？

Bir kalıp daha var: 哪儿有……的？ «… olan nerede görülmüş?» 哪儿有一年就说得这么流利的？ Konuşan böyle birinin olmadığını söyler, ama aslında karşısındakini över.

Sınıfta sık duyduğun 哪里哪里 da aynı kökten. Biri seni övdüğünde «nerede, nerede» diye cevap verirsin; 汉典 bunu «alçakgönüllü olumsuzlama» (谦逊的否定说法) diye ayrı bir anlam olarak verir. Retorik 哪里 orada kalıplaşmış bir nezaket sözüne dönüşmüş.

怎么能, 怎么会: «nasıl olur da»

怎么 tek başına bir yol ya da sebep sorar. Arkasına 能 ya da 会 gelince sorunun cevabı «hiçbir şekilde» olur. 能 bir davranışın uygun olup olmadığını tartar ve sitem taşır: 你怎么能这样跟老师说话？ 会 ise bir olasılığa inanmaz: 这么简单的字，我怎么会写错呢？

Olumsuzla birleşince, kural gereği, bir zorunluluk çıkar: 你是班长，怎么能不去？ «Sınıf başkanısın, gitmemek olur mu?», yani «gitmelisin».

什么: 算什么 ve 有什么好……的

汉典 什么 maddesinde soru dışı birkaç anlam sayar: «olumsuzlamada, karşı çıkmayı bildirir», «öfke ya da hoşnutsuzluk bildirir», «gerekmediğini bildirir». Bu derste bunlar iki kalıpla gelir.

X 算什么？ X'in sayılmaya değmediğini söyler. 算'nın «sayılmak» anlamı sana tanıdık (这点儿距离不算远); soru zamiri onu küçümsemeye çevirir: 这点儿雨算什么？ «Bu kadar yağmur da yağmur mu?» Kendinden söz ederken alçakgönüllülük olur, başkasının işinden söz ederken küçümseme. 这算什么？ başka bir tonda «Bu da ne demek oluyor?» diye bir itirazdır; hangisi olduğunu bağlam belirler.

有什么好 + fiil + 的？ yapılacak işin bir anlamı olmadığını söyler: 一次考试没考好，有什么好难过的？ 杜启朕'ye göre kalıp, konuşanın bir davranışı ya da durumu olumsuzlamasıdır; tonu yasaklamadan sitem ve çaresizliğe kadar uzanır.

Bu yüzden 有什么好难过的？ bir dosta söylendiğinde teselli, bir yabancıya söylendiğinde kaba duyulabilir. 什么'nin fiili ikiye bölüp araya girdiği daha sert kullanımlar (哭什么哭) bir üst düzeyde.

Gerçek soru mu, retorik mi?

你去哪儿？ bir yer sorar, çünkü 哪儿 fiilin arkasında, nesne yerinde. 我哪儿知道？ sormaz, çünkü 哪儿 fiilin önüne geçmiş ve 知道 bir yer almıyor. Kip fiili (能, 会), yetenek tümleci ve sondaki 呢 ya da 啊 retorik okumayı güçlendirir. En sağlam ipucu yine bağlam: konuşan cevabı zaten biliyorsa, ya da bir cevabın imkânsız olduğunu söylemek istiyorsa, soru bir iddiadır.

Karakter köşesi

流 su kökünü solunda taşır; 流利 «akıcı» kelimesinde bir dilin akışını anlatır: 他的汉语说得很流利. 惜 gündelik dilde en çok 可惜 «ne yazık, yazık oldu» içinde duyulur: 可惜你没来.

敢 bir fiilin önüne geçen kip fiilidir: 我不敢说. 惜 gibi 忆'nin de solunda kalp kökü, sağında okunuşu taşıyan 乙 var; 回忆 hem «anmak» fiili hem «anı» ismidir. 扬, 表 ile 表扬 «övmek, takdir etmek» kelimesini kurar; geleneksel yazımı 揚.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin soru zamirli retorik soruları çoğu zaman Çincedekilerle aynı kelimeyle kurulur: «Nereden bileyim?», «Kim bilir?», «Nasıl olur da unutursun?», «Bunda üzülecek ne var?» 有什么好难过的？ cümlesindeki «-acak ne var» kalıbı Türkçede hazırdır.

Ayrıldıkları yer küçük bir sözcük: «ki». Göksel ve Kerslake, «ki»nin olumsuz cümlelerde ve sorularda karşı tarafın sözüne ya da sanısına karşı çıktığını anlatır. Vurgu bölümündeki örneklerden biri tam bu dersin konusu: «Turgut nasıl bilsin ki?» «Ben nereden bileyim ki?» cümlesinde de tonu «ki» taşır. Çincede sondaki 呢 ya da 啊 benzer bir renk katar, ama kalıbın yükünü asıl taşıyan soru zamirinin yeridir.

Aynı kitapta «hani»nin soru zamiriyle birleşip bir iddianın doğruluğunu sorguladığı da yazılı: «Hani kim görmüş çocukların camlara taş attığını?» «Kim görmüş?» cümlesi bir tanık aramıyor; «gören yok» diyor. 谁看见了？ de doğru tonla aynı itirazı yapar.

Kutup dönmesi iki dilde aynı işler. «Kim bilmez?» ile 谁不知道？ ikisi de «herkes bilir» der.

Örnekler

Altıncı cümlede iki olumsuz iç içe: soru biçimi ve 不. Sonuç bir zorunluluk. Sekizincide 好 «iyi» değil, «-maya değer» anlamında; kalıbın bir parçası olarak okunur.

Örnek diyalog

8 Ekim 2027, cuma akşamı, okulun kuzey kapısındaki mantıcı. Deniz Pekin'e geçen yıl ekimin başında gelmişti; 马克 da aynı sonbaharda. 小明 bu bir yılın hatırına herkese mantı ısmarlıyor; 小林 yurttan gelmiş, masada dört tabak mantı var.

小明'in açılışı 怎么能不 ile bir zorunluluk kuruyor: kutlamak gerek. Deniz 有什么好……的 ile geri çekiliyor, 算什么 ile kendi ilerlemesini küçültüyor; ikisi de alçakgönüllülük. 马克 ise 哪儿有……的 ile tam tersini söylüyor ve övgüyü bir soruya saklıyor. 小林'nin 谁知道'su anlatı içindeki şaşkınlık; cevap beklemiyor. 马克'in 哪儿吃得完 cümlesinde hiçbir yer söz konusu değil: «bitiremezdim» diyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Gerçek soru: 哪儿 fiilin arkasında, bir yer bekliyor. (b) Retorik: 哪儿 fiilin önünde, «hiç vaktim yok» demek.
2. Örneğin: 这么小的事，有什么好难过的？ (Zhème xiǎo de shì, yǒu shénme hǎo nánguò de?)
3. 谁不知道北京的冬天很冷？ (Shéi bù zhīdào Běijīng de dōngtiān hěn lěng?) 不 kutbu çevirir; 吗 yok.
4. 你是班长，怎么能不来？ (Nǐ shì bānzhǎng, zěnme néng bù lái?) İki olumsuz bir zorunluluk kurar: gelmelisin.

Özet kartı

1. 难道……吗 evet-hayır sorusunu itiraza çevirir ve 吗 alır; soru zamirli retorik soru 吗 almaz, sonda 呢 ya da 啊 olabilir.
2. 谁知道？ «kimse bilemez» ya da anlatıda «kim derdi ki»; 谁不知道？ «herkes bilir»; 谁敢……？ «kimin haddine».
3. 哪儿 / 哪里 fiilin önünde olumsuzlar: 我哪儿知道？ 哪儿有……的？ «nerede görülmüş»; 哪里哪里 bunun kalıplaşmış nezaket biçimi.
4. 怎么能 sitem eder, 怎么会 inanmaz; 怎么能不 bir zorunluluk kurar.
5. X 算什么？ X'i küçültür; 有什么好 + fiil + 的？ fiilin gereksiz olduğunu söyler.
6. Olumsuzluk sözcüğü kutbu çevirir: 谁不知道 = herkes bilir.
7. Yeni karakterler: 流, 惜, 敢, 忆, 扬.

Sonraki derse köprü

马克'in 我哪儿吃得完 cümlesinde retorik soru bir yetenek tümleciyle kuruldu. Sıradaki ders, «来得及, 来不及, 有的是, 说不定», bu tümleç ailesinden bir çift alıyor: 来得及 «yetişmek, zaman var» ve 来不及 «yetişemem». Yanlarında bolluğu söyleyen 有的是 ve olasılığı söyleyen 说不定 geliyor. 谁知道 bir belirsizliği soru kılığında dile getiriyordu; 说不定 aynı belirsizliği düz bir cümleyle nasıl söyler?