Tümleçler: 死了, 厉害, 得了, 不了

Kanca

Bir sofrada biri tabağını iterek 我吃不了了 diyor. Cümlede 了 karakteri iki kez geçiyor, ama iki kez aynı okunmuyor: chī bu liǎo le. İlki üçüncü tonlu ve «bitirmek» anlamının izini taşıyor; ikincisi bildiğin hafif tonlu değişim edatı.

Bu ders o liǎo'yu bir tümleç olarak tanıtıyor; yanına derecenin iki yeni basamağını, 累死了 ve 疼得厉害'yi koyuyor. Hepsi yüklemin arkasına gelir.

Anlatım

İzlencenin iki maddesi

Dördüncü düzeyin «cümle öğeleri» başlığı tümleçlere iki madde ekliyor. Biri derece tümlecinin ikinci halkası, öbürü olasılık tümlecinin ikinci halkası:

死了: abartının sesi

Derece tümlecinin ilk basamaklarını (好得很, 好极了, 累坏了) Ders HSK3.19'da görmüştün; 死了 orada yalnız bir göz atıştı.

Sıfat ya da duygu fiilinin ardına 死了 gelir; 得 araya girmez, 了 düşmez. 累死了, 饿死了, 挤死了, 急死了, 气死了. Kimse ölmüyor; konuşan, dayanma sınırına geldiğini haykırıyor. Bu yüzden 死了 çoğu zaman ilk ağızdan bir ünlemdir: 地铁里挤死了!

Geleneksel alanı hoşa gitmeyen niteliklerdir: 忙, 累, 热, 吵. Son yıllarda olumlu sıfatlarla da kuruluyor: 可爱死了. Duygu fiilleriyle de çalışır: 急死了 «telaştan çıldırdım», 气死我了 «beni çıldırttı». Derece tümleçlerinin hepsi gibi olumsuz biçimi yoktur; «o kadar yorgun değilim» için öne bir zarf gelir: 不太累.

得厉害: ağrının, hastalığın derecesi

厉害 tek başına bir sıfattır. Ders HSK3.28'deki 你不是说你比我厉害吗？ cümlesinde «yaman, usta» anlamıyla geçmişti. 汉典 kelimeye birkaç anlam verir: «sert, baş edilmesi zor», «yoğun, şiddetli». Tümleç olarak kullanılan bu ikincisidir: bir durumun şiddetini ölçer.

死了'den farkı bağlanışında: yükleme 得 ile eklenir: 疼得厉害, 咳嗽得厉害, 紧张得厉害. 汉典'nın 《老残游记》'den aktardığı «就闹的这么厉害» cümlesinde aynı yapı eski yazımla 的 ile görünüyor.

En rahat olduğu alan ağrı, öksürük, heyecan gibi bedenin ve sinirin durumlarıdır. 他咳嗽得厉害 ünlem gibi değil, bir tespit gibi durur; bir doktor da kurabilir. 我累死了 ise içini döken birinin cümlesidir. Bu bir kural değil, bu dersteki örneklerin eğilimi.

他很厉害 bir kişiyi niteler; 疼得厉害'deki 厉害 ise yalnız ağrının şiddetini söyler.

得了 ve 不了: liǎo

Olasılık tümlecini Ders HSK3.17'de tanıdın: 看得懂, 听不见, 买不到. Oradaki tümleç bir sonucu adlandırıyordu: 懂 anlamak, 见 görmek, 到 ulaşmak. Bu dersin tümleci 了 ise belirli bir sonuç adlandırmaz. Sorduğu şey daha geniştir: bu eylem, bu koşullarda yapılabilir mi, sonuna kadar götürülebilir mi?

了 burada liǎo okunur. 汉典 bu okunuşa «bitmek, sonuçlanmak» anlamını verir (完了, 了结) ve hemen ardından bu dersin kullanımını yazar: fiilin arkasında, 得 ya da 不 ile birlikte olasılığı ya da olanaksızlığı bildirir. 得 ve 不 hafif tonla okunur, 了 tonunu korur: chī de liǎo, qù bu liǎo.

Bu derste iki kullanımla karşılaşacaksın. İlkinde «bitirmek» anlamı hâlâ duyulur: 这么多菜，我们吃不了 «Bu kadar yemeği bitiremeyiz». Sorun karın tokluğu değil, miktardır. İkincisinde bitirme anlamı silinmiştir ve kalan, eylemin önünde bir engel olup olmadığıdır: 明天我有事，去不了 «Yarın işim var, gelemem».

İkinci kullanımda engel çoğu zaman dışarıdadır: iş, hastalık, hava, para. Chinese Grammar Wiki V不了'nin genellikle kişinin elinde olmayan bir etkene işaret ettiğini yazar. 去不了 «koşullar izin vermiyor» der; bir kural ya da yasak söylemez, onu 不能 söyler.

Soru biçimi tanıdık: 你来得了来不了？ ya da 你来得了吗？ Olumlu 得了 en çok bu sorulara verilen cevaplarda görülür.

吃不了 mı, 吃不下 mı?

İkisi de «yiyemem» diye çevrilir. 吃不下 üçüncü düzeyin kalıbıdır; 下 bir sığmayı adlandırır: karın doldu. 吃不了 miktara ya da koşula bakar. Masadaki on tabak için 吃不了, tatlıya yer kalmayan mide için 吃不下.

受不了: kalıplaşmış bir V不了

受不了 «dayanamamak» artık parçalarına ayrılarak düşünülmez; dördüncü düzeyin kelime listesinde tek kelime olarak yer alır: 外边太吵了，我受不了.

İki 了 yan yana

Kancadaki 吃不了了'de ilk 了 tümleçtir, liǎo okunur; ikincisi değişim edatıdır, le okunur ve «artık» anlamını katar. 我去不了了 «artık gidemeyeceğim»: plan vardı, bir şey araya girdi. Okunuşu ayıran yerdir: fiil + 得/不'nün hemen arkasındaki 了 liǎo'dur.

İleride 不得了 (bùdéliǎo, beşinci düzey) ve «yeter» anlamındaki 得了 (dé le, altıncı düzey) gelecek. Bu dersin 得了'si ikisi de değil: fiilin arkasındaki olasılık tümleci, de liǎo.

Karakter köşesi

厉 bu derste 厉害'nin ilk hecesi; 万'nun üstünü 厂 örter. 挤'nin solunda el kökü var: 地铁里很挤 «metro tıklım tıklım».

肚 ve 背 ikisi de et kökünü taşır. 肚 günlük dilde 肚子 «karın» içinde geçer: 肚子疼. 背 tabloda bèi «sırt» okunuşuyla duruyor; bēi okunduğunda «sırtta taşımak» demektir. Diyalogda ikisi de geçecek.

痛 hastalık kökünün altında 甬'yu taşır; anlamca 疼'ye yakındır, 头痛 ve 头疼 ikisi de kullanılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bir ağrının şiddetini anlatmanın en gündelik yollarından biri «fena» zarfıdır: «Bileğim burkuldu, fena acıyor». TDK sözlüğü «fena»yı «kötü» anlamında bir sıfat, «çok» anlamında da bir zarf olarak verir. 厉害'nin sözlük anlamları da «baş edilmesi zor»dan «şiddetli»ye uzanıyor; 疼得厉害 için «fena ağrıyor» çoğu zaman yerinde bir çeviri. Fark yerleşimde: Türkçe zarfı yüklemin önüne koyar, Çince tümleci 得 ile yüklemin arkasına bağlar.

死了'nin Türkçedeki karşılığını «-DAn ölmek» kalıbıyla zaten biliyorsun: «açlıktan ölüyorum», «sıcaktan öldük». Türkçe burada sebebi isme çevirir, Çince sıfatı yüklem olarak bırakıp ölümü arkasına ekler.

不了'nin karşılığı ise -(y)AmA ekidir: «gidemem», «gelemez». Göksel ve Kerslake nesnel olasılığın iki durumu kapsadığını yazar: kişinin bir şeyi yapabilmesi ve olayın önünde engel bulunmaması. 去不了 ikinci duruma oturur. Türkçe aynı eki her yerde kullanır; «yiyemem» sebebi söylemez. Çince ise tümleci seçerken sebebi de seçer: mide dolduysa 吃不下, yemek çoksa 吃不了. Türkçede bu ayrımı yapmak istersen bir fiil eklersin: «yiyip bitiremeyiz».

Örnekler

Dördüncü cümlede iki 得 var: ilki tümleç işareti (de), ikincisi «-mak lazım» anlamındaki yardımcı fiil (děi). Yedinci cümlede engel dışarıda değil: soru zor, cevaplayabilecek tek kişi var.

Örnek diyalog

2 Ekim 2027, cumartesi akşamı; bir gün önce 国庆节 (Ulusal Gün) idi. Deniz, 小明 ve 马克 sabah Pekin'in batısındaki 香山'a çıkıp akşam Deniz'in üçüncü kattaki dairesine dönmüşler. Masada Deniz'in yemekleri ve 小明'in annesinin altıncı kattan gönderdiği bir tencere mantı var.

马克 önce 吃得了 diye miktara bakarak övünüyor; doyunca 吃不下'yi seçiyor, çünkü artık sorun midede yer kalmaması. Deniz'in 吃不了的 öbeği yine miktara dönüyor. 小明 背'yi iki okunuşla kullanıyor: 我的背 (bèi) sırt, 背了一天的包 (bēi) sırtta taşımak.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 吃不了: sorun miktar. (b) 吃不下: midede yer kalmamış.
2. 今天地铁挤死了！ (Jīntiān dìtiě jǐ sǐ le!) — konuşanın kendi ünlemi, 死了 doğal. 我妈妈头疼得厉害。 (Wǒ māma tóu téng de lìhai.) — başkasının durumu aktarılıyor, 得厉害 yerinde; 头痛得厉害 da olur.
3. qù bu liǎo le. Fiil + 不'nün hemen arkasındaki 了 olasılık tümlecidir, liǎo okunur; sondaki 了 değişim edatıdır, le okunur ve «artık» anlamını katar.
4. 你明天来得了来不了？ (Nǐ míngtiān lái de liǎo lái bu liǎo?)

Özet kartı

1. 死了 sıfata ya da duygu fiiline doğrudan yapışır: 累死了, 急死了. 得 yok, 了 zorunlu.
2. 厉害 tümleç olarak 得 ile bağlanır: 疼得厉害, 咳嗽得厉害. Bir durumun şiddetini söyler.
3. V得了 / V不了: 了 liǎo okunur; «bitirebilmek» ya da «koşullar izin veriyor mu».
4. 吃不了 miktara, 吃不下 mideye bakar.
5. 受不了 «dayanamamak» kalıplaşmış bir kelimedir.
6. 去不了了: ilk 了 liǎo, ikinci 了 le.
7. Yeni karakterler: 厉, 挤, 肚, 背, 痛.

Sonraki derse köprü

小明'in 你不是说吃得了吗？ sorusu bir cevap beklemiyordu; 马克'in ne dediğini ikisi de biliyordu. Soru kılığında bir sitemdi. Sıradaki ders bu türden soruların araçlarını işliyor: 难道……吗 ve 谁, 哪儿, 怎么, 什么 gibi soru zamirleri. Soru zamiri fiilin önüne geçip bir cevap beklemediğinde «hayır» taşır. 马克 «这么多菜，我哪儿吃得了？» dese, 哪儿 bir yer mi soruyor, yoksa 吃不了 mı diyor?