使, 让 ve 选…当: birini bir şeye dönüştürmek

Kanca

Bir gazete haberinde 这场大雨使很多人不能上班 yazar; aynı olayı arkadaşına anlatan biri 这场大雨让很多人不能上班 der. Anlam aynı: yağmur yüzünden birçok kişi işe gidemedi. Yine de «bırak düşüneyim» diyen kimse 你使我想一想 demez; bu cümle 使 ile bozulur.

İki kelime aynı yere oturuyor, ama birinin bir kapısı daha var. Bu derste o kapının ne olduğunu, sonra da bir insanı bir göreve getiren üçüncü bir kalıbı göreceğiz: 大家选他当班长.

Anlatım

Aynı iskelet, üç yeni iş

Birine bir iş yaptıran 请, 叫, 让 cümlesini ikinci düzeyde kurmuştun (Ders HSK2.22): 老师让我们写作业. Ortadaki 我们 hem 让'ın nesnesi hem 写'nin öznesiydi; bu yapıya ortak öğeli cümle (兼语句) dendiğini o derste öğrendin. Dördüncü düzeyin izlencesi aynı iskelete üç yeni anlam yüklüyor.

Bu ders ikinci ve üçüncü satırı işliyor. Birinci satır ayrı bir kural istemez: övülen ya da eleştirilen kişi ortada, yaptığı iş arkasında durur.

使: bir olay, bir sonuç

使'yu 即使'nin ikinci hecesi olarak tanıdın (Ders HSK4.17); tek başına bir fiil olduğunda «sebep olmak, bir duruma sokmak» anlamına gelir. Arkasından bir kişi, onun arkasından da o kişinin vardığı durum gelir:

• 这个消息使我很高兴。 «Bu haber beni çok sevindirdi.»
• 他的话使大家都笑了。 «Sözleri herkesi güldürdü.»

Cümlenin başında çoğunlukla bir insan değil, bir olay durur: bir haber, bir yağmur, birinin sözü. Arkadaki parça çoğu zaman bir sıfat ya da duygu fiilidir: 高兴, 紧张, 感动, 失望. Kimse bir şey emretmedi; bir şey oldu ve sonucu birinin üstüne düştü.

使 yazının kelimesidir. Haberde, duyuruda, kompozisyonda rahatça geçer; gündelik konuşmada aynı yeri 让 doldurur.

让'ın fazladan kapısı

Kancadaki farkı görmek için 让'ın iki işini ayır. Biri 使 ile ortak: 这个消息让我很高兴. Öbürü yalnız ona ait: izin vermek ya da bırakmak. 妈妈不让我晚上一个人出去 «Annem gece tek başıma çıkmama izin vermiyor», 让我想一想 «Bırak bir düşüneyim». 使 bu ikinci anlamı taşımaz; 你使我想一想 bu yüzden bozuk bir cümledir.

Fark öznede de görünür. 让 ve 叫 çoğunlukla bir insanın isteğini anlatır; 使'nın arkasında genellikle bir olayın sonucu vardır. 爸爸让他学习 doğaldır; 爸爸使他学习 kulağa yanlış gelir, çünkü baba bir olay değil, karar veren biridir.

Bir 让 daha var: önceki derste gördüğün edilgen 让 (Ders HSK4.21). Onu ayırmak için cümlenin başındakine bak: 我的自行车让人骑走了 cümlesinde başta duran bisiklet işi yapmıyor, işin altında kalıyor; 张老师让我们读课文 cümlesinde başta duran öğretmen işi istiyor.

选……当: birini bir yere koymak

İzlencenin ikinci satırı bir insanı bir göreve getirir. Seçen önde, seçilen ortada, görev sonda:

Ortadaki kişi yine iki işe koşuluyor: 大家选他 «onu seçtiler», 他当班长 «o başkan oluyor». 当 burada dāng okunur ve «bir görevde bulunmak, bir işi üstlenmek» demektir; 当老师, 当医生 ile aynı 当. 做 aynı yere daha gündelik bir renkle girer. 为 wéi ise yazıya ve resmî dile yakındır; duyurularda edilgen 被 ile birlikte sık görünür: 他被选为班长 «Sınıf başkanı seçildi».

İzlence aynı kalıpta 收'yü de anıyor: 王师傅收他做学生 «Usta onu yanına öğrenci olarak aldı». Fiil değişir, sıra değişmez.

Olumsuzluk ve 了 da bildiğin yerlere gider. 大家没选他当班长 «Onu başkan seçmediler»; olmuş bir seçimi haber vermek için 了 cümlenin sonuna: 大家选他当班长了. Ortaya bir 是 girmez; 当 zaten «olmak, üstlenmek» anlamını taşıyor.

Karakter köşesi

组 sınıfın küçük çalışma grubudur: 小组 «grup», 组长 «grup sorumlusu». Solundaki ipek kökü 纟 ipliği, sağdaki 且 okunuşu çağırır. Ezber için: iplikle bağlanmış bir küme.

支 dört çizgiyle bu tablonun en kısası: üstte 十, altta 又. 支持 «desteklemek» seçim günlerinin kelimesidir: 我支持你. Aynı 支, on üç çizgilik 鼓'nin sağ yarısında yeniden karşına çıkar; sol yarı 壴, ayaklı bir davulun çizimidir. 鼓 tek başına «davul» demek, ama 鼓励 içinde davulun yaptığını yapar: insanı ileri iter.

励'nın sağındaki 力 «güç» anlamını taşır, solundaki 厉 lì okunuşu verir. 鼓励 «yüreklendirmek, cesaret vermek»: 老师常常鼓励我们多说.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sebep olmayı fiilin içine yerleştirir. «Sevin-» fiiline ek gelir, «sevindir-» olur: «Bu haber beni sevindirdi». Çince fiile dokunmaz, cümleye bir kelime ekler: 这个消息使我很高兴. Bazı duygu fiillerinde sebep yer değiştirir: «Hayvanlar güneş tutulmasından ürküyor» cümlesinde ayrılma ekiyle kenarda duran sebep, ettirgen biçimde özneye çıkar: «Güneş tutulması hayvanları ürkütüyor» (Göksel ve Kerslake 2005, 13.2.1.2). 使 cümlesi tam bu ikinci düzeni kurar: olay öznede, etkilenen kişi ortada.

Türkçe ettirgen ekinin «izin vermek» anlamı da vardır, özellikle olumsuz cümlede. «Annesine bulaşık yıkatmıyor» cümlesi «yıkamasına izin vermiyor» demektir (Göksel ve Kerslake 2005, 13.2.1). Çincede bu anlam 让'a düşer: 妈妈不让我洗碗. 使 o yükü taşımaz; «-dır» ekini her durumda 使 ile çeviren öğrenci izin cümlelerinde yanlış kelimeyi seçer.

Seçim cümlesinde Türkçe görevi ya hiç işaretlemez ya da «olarak» ile işaretler: «Onu başkan seçtik», «Onu başkan olarak seçtik». «Olarak» bir ad öbeğinin arkasında durum ya da sınıf bildirir (Göksel ve Kerslake 2005, 16.1.9). Çincenin 当 ve 做'su bu «olarak»ın yerini tutar, ama ondan farklı olarak bir fiildir ve görevden önce gelir: 选他当班长, kelimesi kelimesine «onu seçmek, başkan olsun».

Örnekler

İlk cümle bir kompozisyondan çıkmış gibi; 使 orada yerinde. Üçüncüde 让'ın yerine 使 koyamazsın: anne bir olay değil, izin veren biri. Altıncı cümle seçimi seçilenin gözünden anlatıyor; 为 ile 被 bir duyuru sesi verir.

Örnek diyalog

9 Eylül 2027, perşembe, yeni dönemin ilk haftası. 张老师'nin sınıfı. 大卫 artık Şanghay'da; pencerenin yanındaki sırası boş. 张老师 dersin son on dakikasını bir işe ayırıyor.

Aynı akşam Deniz, Şanghay'daki 大卫 ile telefonda konuşuyor.

Sınıfta seçim konuşma diliyle yürüyor: 选……当, 选……做, duygu için 让. 使 yalnız yazıya giden iki cümlede çıkıyor: 张老师'nin ödev yönergesi ve Deniz'in ödeve yazacağı cümle. 大卫'nin 老师让我当小组长 cümlesinde ise seçim yok, bir öğretmenin kararı var.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. İkisi de doğru ve aynı anlamda: «Bu olay beni hayal kırıklığına uğrattı». 让 konuşmada, 使 yazıda daha doğal.
2. 班里选我当组长。 (Bān li xuǎn wǒ dāng zǔzhǎng.) ya da 班里选我做组长。 Resmî bir duyuruda 为 da olur: 我被选为组长.
3. Gelemez. Cümle bir izni anlatıyor, «babam arabasını sürmeme izin vermiyor»; izin anlamı yalnız 让 ve 叫'da var.
4. İkisinde de kitabı 小林 alıyor. Birincisi edilgen: başta kitap duruyor, işin altında kalan o. İkincisinde başta 张老师 duruyor ve 小林'den bir şey istiyor.

Özet kartı

1. 使 + kişi + fiil/sıfat bir olayın birini yeni bir duruma soktuğunu anlatır: 这个消息使我很高兴.
2. 使 yazıya yakındır; konuşmada aynı anlamı 让 taşır.
3. 让 izin ve bırakma da anlatır (让我想一想, 不让我出去); 使 bunu yapamaz.
4. 使'nın öznesi çoğunlukla bir olaydır; bir kişi bir şey istiyorsa 让 ya da 叫.
5. 选 + kişi + 当/做/为 + görev: 大家选他当班长. 当 burada dāng; 为 wéi resmî, 被选为 duyurularda.
6. Görevi bağlamak için 是 kullanılmaz; olumsuzluk 没选, olmuş seçim için 了 cümle sonunda.
7. Yeni karakterler: 组, 支, 鼓, 励.

Sonraki derse köprü

大卫 artık iki şehri biliyor, Deniz de iki evi. İki yeri tartmak için 比'yi tanıyorsun, ama 比 arkasında hep bir sıfat ister. Sıradaki ders sıfat olmadan da kurulabilen bir kıyas getiriyor, 不如, ve kıyası cümlenin başına alan 跟……相比. «Burası daha iyi» demekle «orası buraya yetişmez» demek arasında, cümle hangi tarafı öne çıkarıyor?