不如 ve 跟…相比

Kanca

Pekin'de yeni bir eve taşınan birine komşusu dört kelimelik bir söz söyleyebilir: 远亲不如近邻. Kelime kelime: «uzaktaki akraba, yakındaki komşuya yetişmez». Sözün ortasında duran 不如 bir sıfat taşımıyor; neyin eksik kaldığını söylemiyor bile. Yine de anlam açık: zor bir günde kapıyı çalacağın kişi yakındaki komşudur.

Sıfatsız bir kıyas nasıl kurulur, sıfat geldiğinde ne değişir? Bu dersin ilk yarısı bu soru. İkinci yarısı kıyası cümlenin başına taşıyor: «Yurda kıyasla burası…»

Anlatım

Dördüncü düzeyin kıyas maddesi

Kıyas Çincede üç düzeye yayılıyor. İkinci düzeyde 比 ve 没有……那么, üçüncüde 跟……一样 ile 不比 geldi (Ders HSK3.22). Dördüncü düzeyin izlencesi bu zincire iki halka ekliyor:

不如: «yetişemez»

汉典 不如'yu tek bir cümleyle tanımlar: önce anılan kişi ya da şey, sonra anılana yetişmez. Kelimenin içindeki 如 «gibi, denk» anlamını taşır; 不 onu olumsuzlar. 我的汉语不如他 «Çincem onunkine yetişmez»: hangi yönden olduğu söylenmedi, ama dinleyen ölçünün «iyi» olduğunu anlar. Sıfatı düşürebilmek kalıbın kendi işi; izlence de sıfatı paranteze alıyor.

Sıfat gelince kıyas daralır: 公共汽车不如地铁快 «Otobüs metro kadar hızlı değil». Burada da B, sıfatın anlattığı niteliğe daha çok sahip. Bu derste 不如'nun arkasına hep istenen bir nitelik koyuyoruz: 快, 方便, 安静, 好看. Kelimenin anlamı «yetişememek» olduğundan, ulaşılmak istenen bir şeyi gösterir.

Eylemle de kurulur. 得 tümleci 不如'nun önüne ya da B'nin arkasına gelebilir:

• 我写字写得不如他好看。 «Karakteri onun kadar güzel yazamıyorum.»
• 我打字不如你打得快。 «Senin kadar hızlı yazamıyorum (klavyede).»

不如 ile 没有……那么 arasında

İkinci düzeyde 他没有我高 cümlesini kurmuştun (Ders HSK2.15): uzun olan «ben»im. 他不如我高 da aynı sırayı verir. İki kalıbı ayıran ilk şey izlencenin kendi yazımında görünüyor. 没有 kalıbında sıfat parantezin dışında, zorunlu; 不如 kalıbında parantezin içinde, isteğe bağlı. *他没有我 dersen cümle kıyastan çıkıp sahiplik cümlesine kayar, «onun ben diye bir şeyi yok» gibi tuhaf bir anlam taşır; 他不如我 ise tam bir cümledir. Hangi taraf öne çıkıyor sorusunun cevabı da burada: 比 cümlesinin öznesi önde olandır (我比他高), 没有 ve 不如 cümlelerinin öznesi ise geride kalan (他不如我高). Aynı durumu kimden söz ettiğine göre iki uçtan anlatırsın.

İkinci fark tınıda. 没有……那么 bir ölçüyü gösterir; 那么 «o kadar» der, B'nin niteliğini öne çıkarır. 不如 ise bir değerlendirmedir: A geride kalmıştır. Bu yüzden 不如 kişiler hakkında konuşurken daha keskin durur. 他总是觉得自己不如别人 «Hep kendini başkalarından aşağı görür» cümlesini 没有 ile kurmak istesen bir sıfat eklemen gerekir (没有别人好); 不如 sıfatsız da tam bir hükümdür.

Bir de 比 ile karışmasın: 不如 kıyası içinde taşır. Arkasına 比 eklenmez.

跟……相比: önce ölçüyü koy

相比'nin sözlük anlamı «birbiriyle karşılaştırmak». 跟 B 相比 öbeği cümlenin başına bir çerçeve kurar: B ölçü olarak ortaya konur, virgülden sonra A hakkındaki yargı gelir.

跟宿舍相比，这儿安静多了。 «Yurtla karşılaştırınca burası çok daha sessiz.»

比 cümlesiyle aynı bilgiyi verir gibi görünse de yapısı farklı. 比 cümlesinde yüklem çıplak bir sıfattır ve 很 alamaz. 相比 çerçevesinden sonra gelen ise kendi başına bir cümledir; 很 de, 多了 da, bir fiil de alabilir: 跟上个月相比，我的听力进步了很多. Ölçü bir zaman da olabilir; aynı kişiyi iki dönemde kıyaslamak için en rahat yol budur.

A'yı öne alıp çerçeveyi arkasına da koyabilirsin: 新家跟宿舍相比，安静多了. 跟 yerine 和 de girer. 与 ile kurulduğunda tına yazıya döner: 与去年相比 bir rapordan, bir haberden gelir (Ders HSK4.9).

Kısa biçim 跟……比 ve 跟……比起来 konuşmada aynı işi görür. İzlencenin bu düzeyde adını koyduğu biçim 相比'li olandır.

Karakter köşesi

环 ile 境 kıyas cümlelerinin sık konusu olan 环境 «çevre, ortam» kelimesini kurar: 这儿的环境很好. 环'nin solunda yeşim kökü 王 durur; geleneksel yazıda karakter 環'dir. 境'nin sağındaki 竟, 竟然'den tanıdığın parça; iki karakterin okunuşu aynı, jìng.

距 sol yanında ayak kökünü taşır, sağında 巨. 距离 «mesafe» kelimesi 离'yi zaten tanıdığın için kolay akılda kalır: 这点儿距离不算远.

低 高'nın karşıtı: 声音低 «ses alçak», 房租低 «kira düşük». 频 ise bu derste tek bir kelimede: 视频 «görüntülü görüşme, video». Solundaki parça 步, sağındaki 页.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe «yetişememe» kıyasını çoğunlukla «kadar» son çekim edatıyla kurar: «Otobüs metro kadar hızlı değil». Sıra Çinceye yakın: önce A, sonra B, sonra «kadar», en sonda sıfat. 没有……那么 bu kalıbın neredeyse birebir karşılığı; «o kadar» bile aynı yerde. 不如 ise Türkçede tek bir kelimeyle karşılanmaz. Sıfatsız 不如'yu Türkçeye aktarmak için çoğu zaman bir fiil gerekir: «yetişemez», «geride kalır», «aşağı kalır».

Kıyası cümlenin başına taşımanın Türkçede birkaç yolu var: «-e kıyasla», «-e oranla», «-e nazaran», «-e göre». Hepsi B'yi öne koyar, ardından A hakkındaki yargı gelir: «Yurda kıyasla burası daha sessiz». 跟……相比 da tam bunu yapar. Fark, Türkçenin tek bir son çekim edatıyla yetinmesi; Çince B'yi iki uçtan çevreler, önde 跟, arkada 相比.

Atasözleri de iki dilde kıyasla konuşur. 远亲不如近邻'nın bir benzeri Türkçede «Komşu komşunun külüne muhtaçtır» diye geçer. Başkasının elindekini büyük gösteren kıyas için de «Komşunun tavuğu komşuya kaz görünür» denir.

Örnekler

İkinci cümlede sıfat yok, ama kimse «hangi yönden?» diye sormaz: mantı için tek ölçü tadıdır. Dördüncüde aynı kişi iki dönemde kıyaslanıyor; 比 ile kurmak için «bu yılki dinlemem» diye ikinci bir özne icat etmek gerekirdi. Altıncı cümle aynı çerçeveyi 与 ile kuruyor; bir kira ilanında da böyle okunur.

Örnek diyalog

19 Eylül 2027, pazar akşamı, Deniz'in üçüncü kattaki dairesi. 小明 altıncı kattan annesinin yaptığı mantıyla inmiş. Masada telefon çalıyor: 大卫 Şanghay'dan görüntülü arıyor. Şanghay'a gideli birkaç hafta oldu.

大卫 iki kez 相比 kuruyor ve ikisinin ölçüsü farklı: ilkinde bir yer, Pekin'deki yurt; ikincisinde bir zaman, haziran. İkincisinde virgülden sonra bir fiil var, 进步了不少; 比 cümlesi bunu taşıyamazdı. Deniz'in 宿舍是近，可是不如这儿安静 cümlesi önce yurdun hakkını veriyor, sonra 不如 ile tartıyı bu eve çeviriyor. 大卫'nin mantı cümlesindeki 不如 ise sıfatsız: ölçünün tat olduğunu herkes biliyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 他不如我. 不如 kalıbında sıfat parantez içinde, isteğe bağlı; 没有 kalıbında zorunlu. 他没有我 kıyas olmaktan çıkar, sahiplik cümlesine kayar.
2. 跟上个月相比，这个月我忙多了。 (Gēn shàng ge yuè xiāngbǐ, zhège yuè wǒ máng duō le.) Ölçü bir zaman; çerçeveden sonra 多了 serbest.
3. 公共汽车不如地铁舒服。 (Gōnggòng qìchē bùrú dìtiě shūfu.) Daha rahat olan metro.
4. 与. 与北京的宿舍相比…… yazı tınısı taşır; 和 ise konuşmadaki 跟 ile aynı düzeyde kalır.

Özet kartı

1. A 不如 B: A, B'ye yetişmez. Sıfat isteğe bağlı; yoksa ölçü «iyi»dir: 远亲不如近邻.
2. A 不如 B + sıfat: niteliği daha çok taşıyan B'dir: 公共汽车不如地铁快.
3. 没有……那么'da sıfat zorunlu, 不如'da değil; 不如 bir değerlendirme taşır.
4. 不如'nun arkasına 比 gelmez.
5. 跟 B 相比，A…: ölçü önce, yargı sonra. Çerçeveden sonra 很, 多了 ya da bir fiil gelebilir.
6. Ölçü bir zaman da olabilir: 跟去年相比. 和 aynı düzeyde, 与 yazı dilinde.
7. Çerçeveden sonra ikinci bir 比 kurulmaz.
8. Yeni karakterler: 环, 境, 距, 低, 频.

Sonraki derse köprü

İki şeyi tartıp birini geride bırakmanın iki yolunu gördün. Sıradaki ders olumsuzu bir kez değil, iki kez kullanıyor. 不得不 «yapmamak elinde değil», yani «zorunda kalmak»; 没有……不…… ise «…mayan yok», yani «herkes». İki olumsuz bir olumluya dönüyor, ama düz olumluyla aynı şeyi söylemiyor. 大卫 Şanghay'da her şeyi Çince halletmek zorunda: bunu 必须 ile söylemekle 不得不 ile söylemek arasında ne değişir?