叫 ve 让 ile edilgen

Kanca

5 Eylül 2027, pazar, sabah yediyi on geçiyor. Deniz yeni evindeki ilk hafta sonunda, tavandan gelen bir top sesiyle gözlerini açıyor: üst kattaki küçük çocuk erkenden oyuna başlamış. Telefonu alıp altıncı kattaki 小明'e yazıyor: 我让楼上的孩子吵醒了。 Cevap bir dakika sonra geliyor: 你让他吵醒谁了？哈哈.

小明 Deniz'in cümlesini anladı; sonra bilerek yanlış okudu. Aynı 让, Deniz'in cümlesinde «tarafından» diyor, 小明'in şakasında «yaptırmak». Çince konuşan biri bu iki okumayı nasıl ayırıyor, ve şaka neden yalnız bir şaka olarak kalıyor?

Anlatım

被'nin konuşmadaki iki karşılığı

被 cümlesini üçüncü düzeyde öğrendin: etkilenen başa geçer, eden 被'nin arkasında anılır ya da hiç anılmaz, fiil de yalnız kalmaz (Ders HSK3.15). Şimdi o cümleyi iki yeni kelimeyle kuracağız. 叫 ve 让 burada 被'nin yerine oturur; geri kalan her şey yerinde kalır.

İzlencenin iki satırını karşılaştırınca fark kendiliğinden görünüyor. 被 için iki kalıp yazılmış, biri edenli biri edensiz. 叫 ve 让 için tek kalıp var ve orada 宾语, yani eden, hep yazılı.

Eden yazılmak zorunda

被 cümlesi edeni atabilir: 我的伞被拿走了 «Şemsiyem alınmış». Aynı cümleyi 让 ile kurmak istersen 让'ın arkası boş kalamaz. Kim aldığını bilmiyorsan Çince orayı en genel kelimeyle doldurur: 我的伞让人拿走了. 人 burada «biri, birileri» demek; bilgi taşımıyor, yalnız yeri tutuyor.

Ezber için: 让 ve 叫 hâlâ arkasında bir kişi ya da bir güç bekleyen fiiller gibi davranır. 被 bu beklentiyi çoktan bırakmıştır.

Konuşmanın kelimeleri

叫 ve 让 gündelik konuşmada duyulur: evde, sokakta, arkadaşa atılan mesajda. Haber metninde, resmî duyuruda, bir dilekçede 被 kullanılır. Kural sert değil; bir apartman panosuna 电梯被小孩弄坏了 yazılır, komşu ise asansörde 电梯叫孩子们弄坏了 der.

Eden insan olmak zorunda değil. Sözlük 让 için 庄稼让大水冲走了 «Ekinleri sel götürdü» örneğini, 叫 için 你叫雨淋了吗？ «Yağmurda ıslandın mı?» örneğini veriyor. Rüzgâr, yağmur, kedi, çocuk, hepsi bu yere oturur.

Olayın kötü olması da şart değil. Aynı sözlük 叫'nun altında 叫你猜对了 der: «Bildin işte». Başa gelen şey bir kayıp değil, karşıdakinin isabeti.

让: yaptırdı mı, başına mı geldi?

让'ı Ders HSK2.22'den iki anlamla tanıyorsun: birine iş vermek (高阿姨让我关窗户) ve izin vermek (让我看看). 叫 da aynı yapıda bir buyruk taşıyordu. Şimdi üçüncü bir iş ekleniyor. Cümleyi okurken hangisinin çalıştığını şu sorularla bulursun.

Fiilin arkasında kendi nesnesi var mı? 高阿姨让我关窗户'da 关'nin nesnesi 窗户 fiilin arkasında duruyor: yaptırma. 窗户让风吹开了'da 吹开 fiilinin arkası boş; açılan şey başa geçmiş: edilgen.

Baştaki kişi bir şey istiyor mu, yoksa bir şeye uğruyor mu? Yaptırma cümlesinin öznesi çoğu zaman bir isteği olan biridir: öğretmen, ev sahibi, anne. Edilgenin öznesi bir eşya ya da başına bir şey gelmiş biridir: çay, kompozisyon, uykusundan uyanan Deniz.

被 konabilir mi? 让'ın yerine 被 koyduğunda anlam bozulmuyorsa edilgen okumadasın: 茶被猫打翻了 aynı haberi verir. 高阿姨被我关窗户 ise hiçbir şey demez.

Olay olmuş bitmiş mi? Edilgen 让 çoğunlukla gerçekleşmiş bir sonucu bildirir; fiilin arkasında 了 ya da bir tümleç olur. Yaptırma ise henüz yapılmamış bir işi de anlatabilir, fiil yalın kalabilir: 让他明天来.

Kancadaki şakaya dönelim. Deniz'in cümlesinde 吵醒 fiilinin arkası boş, baştaki 我 uyanan kişi; dört soru da edilgeni gösteriyor. 小明'in «kimi uyandırttın?» sorusu, eksik bir nesne varmış gibi davranıyor. Gerçek bir yaptırma cümlesi o nesneyi yazardı: 我让孩子叫醒小林 «Xiao Lin'i çocuğa uyandırttım». Belirsizlik gerçekten doğduğunda bu derste 被'ye geçmeyi ya da cümleyi 把 ile kurmayı öneriyoruz. Fiilin önüne 给 koyarak edilgeni açık etmek de mümkün, ama bu kalıp (被/叫/让 + eden + 给 + fiil) izlencede beşinci düzeyde.

Karakter köşesi

吹 soldaki ağızla üflemeyi, sağdaki 欠 ile sesi taşır; 风吹 «rüzgâr eser», 吹开 «üfleyip açmak, rüzgârla açılmak». 乱 tek başına bir sıfattır (房间很乱), fiilin arkasında sonuç olur: 吹乱 «rüzgârla dağılmak», 弄乱 «karıştırmak».

弄 Çincenin en kullanışlı fiillerinden. Ne yapıldığı önemli değilse ya da söylemek istenmiyorsa 弄 gelir, asıl bilgiyi arkasındaki sonuç verir: 弄坏 «bozmak», 弄脏 «kirletmek», 弄乱. Edilgen cümlelerde çok sık görünmesi bundan: sonuç ortada, nasıl olduğu belirsiz. Üstteki parça 王'ye benzer ama kökeni yeşim taşı 玉'dur, altında iki el 廾.

翻'ın sağındaki 羽 «kanat», solundaki 番 fān sesi verir. 打翻 «devirmek», 翻译 «çevirmek, tercüme etmek». 敲 sesini 高'dan, anlamını sağdaki vuran el 攴'dan alır: 敲门 «kapı çalmak». On dört çizginin yarısını, 高'yu bildiğin için zaten yazabiliyorsun.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede edilgen ve ettirgen iki ayrı ektir: «açıldı» ile «açtırdı» birbirine karışmaz. İlk bakışta 让'ın iki işi yabancı gelir. Ama Türkçenin ettirgen eki de tek bir anlamda durmuyor. Göksel ve Kerslake, ettirgen ekinin geçişli fiilde «yaptırmak, ettirmek» demesinin yanında, olumsuz bağlamda «izin vermek», istemeden olan işlerde de «engel olamamak» anlamına kaydığını yazar (13.2.1). Kitabın son örneği bu dersin konusuna çok yakın: «Şule elini makineye kaptırdı». Kimse Şule'ye bir şey yaptırmadı; bu, başına gelen bir kaza.

Gündelik Türkçe bu yolu sıkça kullanır: «Cüzdanımı çaldırdım» diyen kişi hırsıza bir iş vermedi, yalnız uğradı. Burada 让 ile Türkçenin ettirgeni aynı yelpazeyi tarıyor: yaptırmak, izin vermek, engelleyememek, başına gelmek.

Ayrıldıkları yer son halkadır. Türkçe «çaldırdım» der ve hırsızı anmaz; 让 ise edeni yazmadan duramaz: 我的钱包让人拿走了. Türkçe konuşanın tuzağı da buradadır, çünkü «Şemsiyem alınmış» kalıbı eden istemez ve 让 cümlesini aynı rahatlıkla kısaltmak çekici gelir.

Örnekler

Beşincide eden konuşanın kendisi: gömleği Deniz kirletti, ama cümlenin konusu gömlek ve başına geleni anlatıyor. Altıncıda edilgen 是……的 içine girmiş, uyanmanın nasıl olduğunu öne çıkarıyor. Yedinci bir yaptırma: 关'nin önünde 把 ile nesne var ve Gao Teyze bir şey istiyor. Sonuncusu kötü bir olay değil; bir tahmin tuttu.

Örnek diyalog

4 Eylül 2027, cumartesi akşamı yedi. Deniz'in üçüncü kattaki yeni evi. Ocakta mercimek çorbası, masada iki bardak Türk çayı. 小林 kapıyı çalıyor; yeni evin ilk misafiri o.

Diyalogda 让 ve 叫 yedi kez geçiyor, üç ayrı işte. Pencere, kâğıtlar ve çay edilgen: başta etkilenen şey var, fiilin arkası boş, 被 yerine rahatça girer. Deniz'in «没让风吹到楼下去» cümlesi aynı edilgenin olumsuzu; 没 işaretleyicinin önünde. Gao Teyze'nin ve annenin 让'sı yaptırma: arkalarında 给它吃东西 ve 请你 gibi kendi nesnesi olan bir iş duruyor. 小林'nin «下次让我也……学» cümlesi ise izin istiyor: «bırak ben de öğreneyim».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Yaptırma: 交'nin nesnesi 作文 fiilin arkasında, öğretmen bir iş veriyor. (b) Edilgen: kompozisyon başta, 吹到地上 olmuş bir sonucu bildiriyor, 被 yerine girer. (c) İzin: 不让 «izin vermiyor», 放'ın nesnesi 自行车 arkada.
2. Eden eksik. 我的自行车叫人骑走了。 (Wǒ de zìxíngchē jiào rén qízǒu le.) Kim olduğunu biliyorsan 人 yerine onun adı gelir.
3. 门叫风吹开了。 (Mén jiào fēng chuīkāi le.) Rüzgâr cansız bir eden ama 叫'nun arkasına rahatça oturur.
4. Bir eden eklemen gerekir, çünkü 让 edensiz kalmaz: 杯子让猫打破了。 (Bēizi ràng māo dǎpò le.) Kim kırdığını bilmiyorsan 杯子让人打破了。

Özet kartı

1. Konuşmada 被'nin yerine 叫 ya da 让 gelebilir: etkilenen + 叫/让 + eden + fiil + diğer öğe.
2. 被 edeni atabilir; 叫 ve 让 atamaz. Eden bilinmiyorsa 人 yazılır: 让人拿走了.
3. 叫 ve 让 konuşma dilinin kelimesidir; duyuruda, haberde, yazıda 被 seçilir.
4. Eden cansız olabilir (风, 雨); olay her zaman kötü olmak zorunda değil (叫你猜对了).
5. Yaptırma mı edilgen mi: fiilin arkasında kendi nesnesi var mı, baştaki kişi istiyor mu uğruyor mu, 被 konabiliyor mu, olay bitmiş mi?
6. Olumsuzluk ve zarflar işaretleyicinin önüne gelir: 没让风吹到楼下去.
7. Fiilin önüne 给 eklenen kalıp beşinci düzeyde.
8. Yeni karakterler: 吹, 弄, 乱, 翻, 敲.

Sonraki derse köprü

Bu dersin cümlelerinde 让'ın önünde ya bir şey isteyen biri duruyordu ya da başına bir şey gelen bir eşya; arkasında da her seferinde somut bir iş vardı. Sıradaki derste 让'ın önüne bir olay geçiyor, bir haber ya da bir yağmur, arkasına da bir iş değil bir duygu, bir durum geliyor. Aynı yere daha resmî bir kelime, 使 da oturuyor; 选…当 ile de bir topluluğun birini bir göreve getirmesini kuracaksın. Bu derste 让'ın üç işini ayırdın: iş vermek, izin vermek, «tarafından». 使 bunlardan hangisini üstlenebilir, hangisinde cümleyi bozar?