把 cümlesi (4): 把衣服洗了

Kanca

Pekinli bir annenin sabah kapıda oğluna seslendiğini düşün: 把早饭吃了再走！ Cümlenin sonunda 了 var, ama ortada olmuş bitmiş bir şey yok. Kahvaltı masada duruyor, oğul henüz bir lokma yemedi. Anne geçmişi anlatmıyor, bir iş veriyor: «Kahvaltını bitir, öyle çık.»

了'yi «geçmiş zaman eki» diye ezberlemiş biri burada takılır. Bu derste 了 tek başına bir 把 cümlesini nasıl ayakta tutuyor, ona bakacağız; sonra aynı yere giren üç küçük yapıyı daha tanıyacağız.

Anlatım

Dördüncü düzeyin 把'sı

Üçüncü düzeyde 把'nın arkasındaki fiil hep somut bir ek taşıdı: bir yer, bir alıcı ya da 写完, 洗干净 gibi bir sonuç (Ders HSK3.13). Dördüncü düzeyin izlencesi aynı cümleye dört yeni diziliş ekliyor. Dördü de aynı soruya cevap: fiilin arkasında açık bir sonuç yoksa cümleyi ne tamamlar?

Hepsinin arkasında aynı yasak var. 把 cümlesinde fiil yalnız başına duramaz; *我把衣服洗 yarım bir cümledir. Çince dilbilgisi böyle eksiz, eşsiz fiile ayrı bir ad verir.

把衣服洗了: iş görüldü

En kısa çözüm 了'dir. 猫把鱼吃了 «Kedi balığı yedi» cümlesinde 了 eylemin tamamlandığını söyler; balık artık yok. Kaynakların bu kalıp için verdiği fiiller çoğunlukla nesneyi ortadan kaldıran ya da elden çıkaranlar: 吃, 喝, 脱, 关; 扔 ve 卖 de aynı gruba girer. 把垃圾扔了 «çöpü attım», 把旧自行车卖了 «eski bisikleti sattım», 把灯关了 «ışığı kapattım». Fiilin kendisi nesneye ne olduğunu zaten söylüyor; 了 yalnız bunun gerçekleştiğini ekliyor.

洗, 做, 打扫 gibi fiillerde de 了 yeter, ama söylediği şey daha dar. 我把衣服洗了 yıkama işinin görüldüğünü haber verir: çamaşır sırası kapandı. Sonucun nasıl olduğunu söylemez. Üç cümleyi yan yana koy:

Bu derste aradaki farkı şöyle tutuyoruz: 了 işi kapatır, tümleç sonucu adlandırır. Bu yüzden 我把衣服洗了，可是没洗干净 çelişkili değildir; iş yapıldı, sonuç istenen gibi olmadı.

Emirde 了: «hallet»

Kancadaki cümle bu kalıbın en sık kullanıldığı yerden: emir. 把药吃了 «İlacını iç», 把灯关了 «Işığı kapat», 把鞋脱了 «Ayakkabılarını çıkar». Burada 了 geçmişi değil, istenen sonucu gösterir: ilaç içilmiş, ışık kapanmış olsun. Arkasına bir sonraki adım çok kolay eklenir: 把饭吃了再走, 把药吃了才能吃饭.

把桌子擦擦: biraz, şöyle bir

Fiil tekrarını Ders HSK2.17'de gördün; 把 cümlesinde de fiili tamamlar. 你把桌子擦擦 «Masayı bir siliver», 你把这个问题想一想 «Bu soruyu bir düşün», 他把桌子擦了擦 «Masayı şöyle bir sildi». 打扫 gibi iki heceli bir fiilde tekrar ABAB biçimindedir, ortaya 一 girmez: 把房间打扫打扫. Aynı işi 一下 de görür: 把房间打扫一下.

Bu biçim en çok ricada ve hafif ev işlerinde duyulur, isteği yumuşatır. Olumsuz emirde kullanılmaz; «silme» demek için tekrar değil, başka bir yapı gerekir.

把课文读了两遍: kaç kez, ne kadar

Fiilin arkasına bir sayı da gelebilir. Eylem sayısı tümleci işin kaç kez yapıldığını, süre tümleci ne kadar sürdüğünü söyler; 了 fiile bitişir, sayı onun arkasına geçer:

• 她把这个字写了十遍。 «Bu karakteri on kez yazdı.»
• 我把衣服泡了半个小时。 «Giysileri yarım saat suda beklettim.»

Bu derste süre tümlecini, nesnenin o süre boyunca etkilendiği fiillerle kullanıyoruz: suda bekleyen giysi, silinen masa.

把箱子往下搬: fiilin önündeki zarf

Son diziliş ağırlığı fiilin önüne taşır. 往 ile bir yön verilince fiil arkasında bir şey olmadan da durabilir: 我们先把箱子往下搬吧 «Önce kutuları aşağı taşıyalım». Hareket henüz bitmedi, ama yönü belli.

一 + fiil ise ani, tek bir hareketi anlatır; bu derste onu hep arkasından gelen ikinci bir parçayla kullanıyoruz: 他把门一关，就睡了 «Kapıyı bir kapattı, hemen uyudu». 都 ve 全 de aynı yerde durur, 把'nın öne aldığı kümenin tamamını kapsar: 我把衣服都洗了.

Karakter köşesi

擦 on yedi çizgisiyle bu tablonun en uzunu; solundaki el kökü işi, sağdaki 察 chá okunuşu taşır. 擦桌子 «masa silmek», 擦窗户 «cam silmek».

垃 ile 圾 birbirinden ayrılmaz: ikisi de toprak kökü 土 ile yazılır, ses ipucunu birincide 立, ikincide 及 verir. 垃圾 Çin anakarasında lājī okunur; Tayvan'da yaygın okunuş lèsè'dir. 垃圾桶 «çöp kutusu». 桶'nin solundaki 木 tahta fıçıyı hatırlatır, sağdaki 甬 sesi verir.

巾 tek başına pek geçmez, ama 毛巾 «havlu» kelimesinde her gün karşına çıkar. Üç çizgi: iki yanı inen bir çerçeve ve ortadan aşağı bir çizgi; ezber için: askıda asılı bir bez.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dersteki farkın yarısını Türkçe bir ekle yapar. «Çamaşır yıkadım» bir etkinliği anlatır: dün ne yaptın, çamaşır yıkadım. «Çamaşırları yıkadım» ise belli bir yığından söz eder: o yığın artık yıkandı. Türkçe dilbilgisi belirli düz nesnenin belirtme eki almak zorunda olduğunu, belirsiz ya da türü anlatan nesnenin fiilin hemen önünde eksiz durabildiğini yazar (Göksel ve Kerslake 2005, 14.3.3.1–14.3.3.2). Çincede ilk cümle 我洗衣服了'ya, ikincisi 我把衣服洗了'ya yakındır; belirtme ekinin işini 把 görür.

Ayrılık fiilin arkasında başlıyor. Türkçede «Çamaşırları yıka!» tamamdır; emir kipi fiile yeter ve sonuna bir şey eklenmez. Çincede *把衣服洗！ yarım kalır, 把衣服洗了！ ya da 把衣服洗洗 denir. Türkçe konuşan için 了'nin emirde görünmesi tuhaftır, çünkü ek o kulağa geçmişi çağırır. Burada «-mış ol» diye düşünmek daha yararlı: «Çamaşırlar yıkanmış olsun».

Sayı ve süre iki dilde aynı şekilde fiilin çevresine yerleşmez. Türkçe «Metni iki kez okudum» der; sayı fiilden önce gelir. Çince 把课文读了两遍 der; sayı fiilin arkasına geçer, nesne ise 把 ile öne alınmış olarak kalır. Sözcük sırası iki dilde aynalanıyor: Türkçenin «nesne + kaç kez + fiil» dizisi Çincede «把 + nesne + fiil + kaç kez» olur.

Örnekler

İkinci cümle 了 ile 干净'nin işini ayırıyor: yıkama yapıldı, temizlik gelmedi. Yedinci cümlede olay henüz olmadığı için 了 yok; sayı doğrudan fiilin arkasında. Altıncıda iki ayrı tamamlayıcı yan yana: kısa iş için 洗了洗, yön için 挂了起来.

Örnek diyalog

1 Eylül 2027, çarşamba sabahı, yurt odası. Taşınma günü. Deniz'in tarafında üç kitap kutusu, bir giysi kutusu ve 小明'in verdiği masa lambası duruyor. 小林 yatağından kalkmış, yardım ediyor. 小明 ile babası arabayla aşağıda.

Diyalogda 了 iki ayrı işte. 小林'nin ilk sorusundaki 洗了 bitmiş bir işi soruyor; son öğüdündeki 吃了 ise henüz olmamış bir işi istiyor. Deniz'in anahtar cümlesi de olmamış bir şeyi anlatıyor: «inerken teslim ederim». Bir anahtar elden çıkarken öbürü yolda bekliyor. Kitaplar için 小明 sonucu değil yönü veriyor, 往下; masa için 小林 önce tekrarla bir rica yapıyor, Deniz sonra süreyle takılıyor, 擦了半天.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Fiil yalın kalmış. 你把药吃了。 (Nǐ bǎ yào chī le.) ya da 你把药吃了再睡。 Emirde 了 «hallet» der.
2. Hayır. «İlacını iç, sonra uyu»: ilaç henüz içilmedi, 了 istenen sonucu, ilacın içilmiş olmasını söylüyor. Arkadaki 再 de sıranın ileride olduğunu gösterir.
3. 你把桌子擦擦吧。 (Nǐ bǎ zhuōzi cāca ba.) ya da 你把桌子擦一擦吧。 Tek heceli fiil iki biçimi de alır.
4. 我把这个字写了五遍。 (Wǒ bǎ zhège zì xiěle wǔ biàn.) 了 fiile, sayı onun arkasına.

Özet kartı

1. 把 cümlesinde fiil yalın (光杆) kalmaz; dördüncü düzey bunu tümleçsiz tamamlamanın dört yolunu verir.
2. 把 + nesne + fiil + 了: iş görüldü. 吃, 喝, 扔, 卖, 关, 脱 gibi nesneyi ortadan kaldıran fiillerle en doğal.
3. 了 işi kapatır, tümleç sonucu adlandırır: 洗了 / 洗完了 / 洗干净了.
4. Emirde 了 geçmiş değil, istenen sonuçtur: 把饭吃了再走.
5. Fiil tekrarı ve 一下 hafif bir iş ister: 把桌子擦擦, 把房间打扫打扫; olumsuz emirde kullanılmaz.
6. Sayı ve süre fiilin arkasına: 把课文读了两遍, 把衣服泡了半个小时.
7. Fiilin önünde 往, 一, 都 cümleyi tamamlayabilir: 把书往下搬, 把门一关.
8. Yeni karakterler: 擦, 垃, 圾, 桶, 巾.

Sonraki derse köprü

Bu derste her cümlenin başında işi yapan duruyordu: Deniz çöpü attı, 小林 masayı sildi. Taşınma gününün akşamında Deniz lambanın kırıldığını görse, kimin kırdığını değil lambanın başına geleni öne almak isteyebilir. Üçüncü düzeyde bunu 被 ile kurmuştun. Sıradaki ders aynı edilgen anlamı 叫 ve 让 ile kuruyor; bu iki kelimeyi «yaptırmak, izin vermek» anlamıyla zaten tanıyorsun. Bir 让 cümlesinin «yaptırdı» mı yoksa «tarafından» mı dediği neye bakarak anlaşılır?