Amaç: …好…, 为了…而…

Kanca

Bir ev sahibi kiracısına şöyle yazıyor: «Pasaportunu getir de fotokopisini çekeyim.» Aynı ev sahibi bir dilekçeye ise şöyle yazardı: «Kira sözleşmesi düzenlemek üzere başvurmuştur.» İlkinde amaç işin arkasından gelir ve bir mesaja sığar; ikincisinde öne geçer ve resmî bir kâğıt kokar.

Çince bu iki sesi iki ayrı yapıyla verir. Birinde, her gün ağızdan çıkan küçük bir 好 ikinci parçanın başına oturup «ki, diye» işini görür. Ötekinde, Ders HSK3.34'ten tanıdığın 为了 bir 而 ile eşleşir ve cümleyi kürsüye taşır.

Anlatım

……，好……: önce iş, arkasından amaç

好 hǎo'yu «iyi», «kolay» ve sonuç tümleci olarak tanıyorsun. Bu derste dördüncü bir işi var: ikinci parçada bir fiil öbeğinin önüne geçer ve birinci parçadaki işin ne için yapıldığını söyler. 请把护照带上，我好复印一张 «Pasaportu getir ki bir fotokopi çekeyim». 汉典 bu anlamı yardımcı fiil başlığı altında «宜于、便于、以便» diye tanımlar; Tayvan sözlüğünün örneği de aynı çatıdadır: 请告诉我你的住处，我好去找你 «Nerede oturduğunu söyle ki seni bulmaya geleyim».

Kalıbın düzeni sabittir:

好'lu parça hep arkada durur; amacı öne almak istersen 为了'ya geçersin. 好 öznenin arkasına, fiilin önüne girer: 我好复印, *好我复印 değil. İki parçanın öznesi de farklı olabilir. Tablonun ilk satırında konuşan öğretmen, not tutan öğrenciler; 好 bunu ek gerektirmeden taşır.

Bu 好'yu «kolay» anlamındaki 好'dan ayırmanın yolu yerine bakmaktır. 这件事好办 «Bu iş kolay» tek bir cümledir ve 好 yüklemin kendisidir. Amaç 好'su ise bir önceki parçaya bağlıdır; o parça olmadan havada kalır.

为了……而……: amaç önde, tek bir cümle

Amaç birleşik cümlesinin üçüncü düzeydeki biçimini biliyorsun: 为了学好汉语，他每天练习. Orada iki parça virgülle ayrılıyordu. 为了……而…… aynı amacı virgülsüz, tek bir cümle içinde fiile bağlar:

(Özne) + 为了 + amaç + 而 + fiil öbeği

他为了学好汉语而来到北京 «Çinceyi iyi öğrenmek üzere Pekin'e geldi». 而 burada iki cümleyi değil, öndeki amaç öbeğini arkadaki fiile bağlar; 汉典 而'nin bu işini ayrı bir madde olarak verir.

而'nin işini fark edince yapının sınırı da görünür. 而'den önce bir amaç öbeği, sonra mutlaka bir fiil öbeği gelir; cümle 而 ile bitemez, amaç fiilin arkasına da kaçamaz. Amacı sona saklamak istiyorsan üçüncü düzeyden tanıdığın 是为了'yı kullanırsın: 他来北京，是为了学汉语.

AllSet Learning yapının iki çeşidini daha gösterir. 为了 yerine yalnız 为 wèi gelebilir; 为……而…… daha da resmîdir: 我们为梦想而奋斗. Olumsuzu da 为'nın önüne 不 koyarak kurulur: 不为钱而工作 «para için çalışmamak».

Hangisi nerede?

好 bir rica, bir mesaj, bir mutfak konuşması içindir. 为了……而…… ise gazete haberinde, duyuruda, bir konuşmanın açılışında, kompozisyonda yerini bulur. Bu derste 为了……而……'yü yazı diline yakın örneklerde, 好'yu gündelik repliklerde kullanıyoruz. Bir arkadaşına 我为了离你近一点儿而搬家 dersen dilbilgisi yanlış olmaz, ama cümle bir töreni andırır.

İzlence bu çizginin ilerisini de gösteriyor: 为的是 beşinci, 以便 altıncı düzeyde. 以便, 好'nun işini yazı dilinde görür.

Karakter köşesi

印'nin en eski anlamı resmî mühürdür. 汉典 eski biçimini bir el ile önünde diz çökmüş bir insan diye çözer; bugün kâğıda basılan her iz bu karakterle yazılır: 打印 «yazıcıdan çıkarmak», 复印 «fotokopi çekmek», 印象 «izlenim».

续'nun solundaki ipek kökü 纟 eski anlamı taşır: iki ucu birbirine bağlamak. 继续 «devam etmek» bu iş sürdürme anlamından gelir; 手续 shǒuxù «işlem, prosedür» de bir işin adım adım uzayan halkalarıdır.

转 ile 账 yan yana gelince 转账 zhuǎnzhàng «havale yapmak» çıkar. 转'nın solundaki araba kökü ilk anlamı hatırlatır, araba ile taşımak; bugün yön değiştirmek de (向左转), parayı bir hesaptan ötekine aktarmak da bu karakterle. 账 para kökü 贝 ile sesi veren 长'dan kurulmuş; 汉典 eskiden 帐 diye yazıldığını not eder. 结账 «hesabı ödemek», 账号 «hesap numarası».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe amacı üç ayrı yoldan söyler ve her yol farklı bir Çince kalıba yaklaşır. Göksel ve Kerslake'e göre en gündelik yollar «diye» ile «ki»dir. «Kışın üşümeyelim diye kalorifer yaptırdık» cümlesindeki «diye» görece gündelik bir dilin işaretidir ve yan cümlenin fiili istek kipindedir. «Ki» ise aynı amacı ana cümlenin arkasına taşır: «Kalorifer yaptırdık ki kışın üşümeyelim». Kitabın ki örneklerinden biri neredeyse bir 好 cümlesi: «Çantamı dolaba koydum ki kimse almasın».

Bu «ki» ile 好 aynı yolu izler. Amacı ana cümleden sonraya koyarlar, konuşmaya yakındırlar ve yeni bir özneyi kolayca alırlar: «Yavaş konuşun ki not alabilelim» ve 慢一点儿说，我们好记下来.

Üçüncü yol eylemsi ile kurulur: «-mAk için». Kitap bunun daha resmî bir eşini de verir: «-mAk üzere». «Çince öğrenmek üzere Pekin'e geldi» cümlesi bir dilekçenin, bir haberin sesini taşır; 为了学汉语而来到北京 de aynı sesi.

Ayrıldığımız yer şu: Türkçe özne değişince eki değiştirir, «-mAk için» yerine «-mAsI için» der: «Annemin üşümemesi için». 为了……而…… da özneyi değiştirebilir, ama Çince bunu ek ile değil, amaç öbeğinin içine yeni bir özne koyarak yapar: 为了让妈妈不冷而买了新被子.

Örnekler

Beşinci ile yedinci cümle arasında amaç fiilin önünde ve 而 ile bağlı; sonuncusunda amaç arkaya saklandığı için 而 yerine 是为了 geliyor. Yedinci cümlede 好 iki kez geçiyor: 休息好'daki sonuç tümlecidir, amaç bildirmez.

Örnek diyalog

28 Ağustos 2027, cumartesi sabahı, saat dokuz buçuk. 高阿姨'nın altıncı kattaki salonu; masada iki nüsha sözleşme ve bir kalem. Deniz erken gelmiş; 小明 karşı daireden terlikle geçmiş.

Sahnedeki dört 好 cümlesi de bir işin arkasından gelip onun gerekçesini söylüyor: fotokopi, sayaç, birikim, bekleyiş. 为了……而…… ise iki kez çıkıyor ve iki kez de gülümsetiyor. 高阿姨'nın «gazete gibi» demesi ve 作文 diye takılması bu kalıbın gündelik konuşmadaki sesini gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你告诉我你的地址，我好给你寄东西。 (Nǐ gàosu wǒ nǐ de dìzhǐ, wǒ hǎo gěi nǐ jì dōngxi.) 好 ikinci parçada, özne 我'dan sonra.
2. 学校为了让学生多运动而每天下午开放体育馆。 (Xuéxiào wèile ràng xuésheng duō yùndòng ér měi tiān xiàwǔ kāifàng tǐyùguǎn.) Amaç öbeği öznenin arkasında, 而 fiilin önünde; virgül kalkar.
3. (b). İkinci parçada, birinci parçadaki işin gerekçesini söylüyor. (a)'da 好 «kolay», (c)'de sonuç tümleci.
4. 我定了闹钟，好明天早上不迟到。 (Wǒ dìngle nàozhōng, hǎo míngtiān zǎoshang bù chídào.) Amaç arkaya geçer, 而 düşer.

Özet kartı

1. ……，好……: birinci parça bir iş ya da rica, ikinci parça onun amacı. 好 öznenin arkasında, fiilin önünde; Türkçedeki «ki … -sIn» gibi.
2. 好'lu parça hep sonda durur ve gündelik konuşmaya aittir; iki parçanın öznesi farklı olabilir.
3. (Özne) + 为了 + amaç + 而 + fiil: amaç önde, tek cümle, yazı diline yakın; Türkçedeki «-mAk üzere».
4. 而 burada niteleme ilişkisi (修饰关系) kurar: öndeki amaç öbeğini arkadaki fiile bağlar, cümleyi bitiremez.
5. 为……而…… daha da resmî; olumsuzu 不为……而……. Amacı sona saklamak için 是为了.
6. Sonraki basamaklar: 为的是 (HSK 5), 以便 (HSK 6, 好'nun yazıdaki karşılığı).
7. Yeni karakterler: 印, 续, 转, 账.

Sonraki derse köprü

Bu sabah 把 iki kez ortaya çıktı ve ikisinde de nesneyi bir yere taşıdı: pasaport çantaya, sayacın rakamı sözleşmeye. Ders HSK3.12–3.14 把'yu hep böyle bir varış noktasıyla, bir sonuçla ya da bir alıcıyla öğretmişti. Sıradaki ders 把衣服洗了 gibi cümlelere bakıyor: fiilin arkasında ne bir yer ne bir tümleç, yalnız 了. Nesnenin başına gelen iş bitti, peki geriye ne kaldı?